Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы туралы

Күшін жойған

Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 17 мамырдағы N 1096 Жарлығы. Күші жойылды - Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № 958 Жарлығымен

      Ескерту. Күші жойылды - ҚР Президентінің 2010.03.19 № 958 Жарлығымен.

      Экономиканы әртараптандыру және жаңғырту негiзiнде елдiң тұрақты дамуын қамтамасыз ету, өнiмнiң бәсекелiк түрлерiн шығару мен экспортты ұлғайту үшiн жағдайлар жасау мақсатында қаулы етемін:
      1. Қоса берiлiп отырған Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы (бұдан әрi - Стратегия) бекiтiлсiн.
      2. Қазақстан Республикасының Үкiметi:
      екі ай мерзiмде Стратегияны iске асыру жөнiндегi 2003-2005 жылдарға арналған iс-шаралар жоспарын әзiрлеп, бекiтсiн (І кезең);
      жылына екi рет, 1 ақпанға және 1 тамызға дейiн жарты жылдық қорытындылары бойынша Мемлекет басшысына Стратегияның орындалу барысы туралы ақпарат беретiн болсын.
      3. Қазақстан Республикасының Президентiне тiкелей бағынатын және есеп беретiн мемлекеттiк органдар Стратегияны iске асыру жөнiнде барлық шараларды қолдансын.
      4. Стратегияның орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Президентiнiң Әкiмшiлiгiне жүктелсiн.
      5. Осы Жарлық қол қойылған күнiнен бастап күшiне енедi.

      Қазақстан Республикасының
      Президенті

Қазақстан Республикасы 
Президентінің 2003 жылғы
17 мамырдағы N 1096  
Жарлығымен бекітілген 

      Ескерту. Стратегия жаңа редакцияда - ҚР Президентінің 2008.07.02. N 627 Жарлығымен.

Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуының
2003-2015 жылдарға арналған
СТРАТЕГИЯСЫ

Астана, 2008 жыл

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
Қазақстан халқына жолдауларынан:

      "Біздің экономикалық жетістіктеріміз Қазақстанның Орталық Азия экономикасында көш басына шығуына жол ашты. Ендігі жерде біздің қолымызда Қазақстанды экономикалық дамудың "өңірлік локомотивіне" әрі оны әлемдік экономиканың оңтайлы "ойыншысына" айналдыра алатындай күш бар."
      "Қазақстан бүгінгі таңда әлеуметтік-экономикалық жаңару мен саяси демократияландырудың жаңа кезеңіне қадам басқалы тұр."
      "Біз Қазақстанның жаһандық экономикалық үрдістерге сәйкес дамып келе жатқан ел болуын қалаймыз. Әлемдегі жасалған жаңа мен озық атаулыны бойына сіңірген, дүниежүзілік шаруашылықтан шағын да болса өзіне лайық "орнын" иемденген, әрі жаңа экономикалық жағдайларға жылдам бейімделуге қабілетті ел болуын қалаймыз."
      "... өркенді де өршіл дамып келе жатқан қоғамның іргетасы тек қана осы заманғы, бәсекеге қабілетті және бір ғана шикізат секторының шеңберімен шектеліп қалмайтын ашық нарық экономикасы бола алады. Бұл - жеке меншік институты мен келісім шарттық қатынастарды құрметтеу мен қорғауға, қоғамның барлық мүшелерінің бастамашылығы мен іскерлігіне негізделген экономика."
      "Экономиканың өсуін басқаруды біз халықаралық нарықтың осы заманғы талаптарына сай келетін Қазақстанды одан әрі индустрияландыру саясатының негізінде қамтамасыз етуге тиіспіз".

Мазмұны

Стратегияның паспорты
Кіріспе
1. Әлемдік экономиканың үрдістерін талдау және Қазақстан экономикасының бәсекелестік қабілетін арттыру проблемалары
1.1. Әлемдік және өңірлік экономикалар дамуының негізгі үрдістерін талдау және олардың Қазақстанның экономикалық дамуына әсері
1.2. Стратегияның 2003-2007 жылдары іске асырылуының тиімділігін талдау
1.2.1. Қазақстан экономикасын одан әрі әртараптандыру мәселелері
2. Стратегияны іске асырудың мақсаттары, міндеттері және принциптері
3. Индустриялық-инновациялық саясаттың басымдықтарын айқындау
3.1. Мемлекеттік индустриялық-инновациялық саясатты іске асыру қағидаттары
4. Стратегияны іске асыру бағыттары
4.1. Шикізаттық емес сектор кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігін арттыруды ынталандыру
4.1.1. Ұлттық инновациялық жүйені дамыту
4.1.2. Технологиялар трансферті
4.1.3. Ғылымды дамыту
4.1.4. Индустриялық инфрақұрылымды дамыту
4.1.5. Сауда саясаты және қазақстандық экспортты қолдау
4.2. Индустриялық-инновациялық саясаттың басым бағыттарын дамыту үшін экономиканың өндіруші салаларының әлеуетін пайдалану
4.2.1. Мұнай-газ саласының мүмкіндіктері
4.2.2. Тау-кен және металлургия саласының мүмкіндіктері
4.2.3. Өндіруші салалардың әлеуетін іске асырудағы мемлекеттің белсенді рөлі
4.3. Жаһандық орнықты қазақстандық корпорациялар құру
4.4. Ауыл шаруашылығының әлеуетін дамыту
4.5. Қолайлы кәсіпкерлік ахуал жасау мен шағын және орта бизнесті дамыту
4.5.1. Кластерлік бастаманы іске асыру
4.5.2. Бизнес-ортаны жақсарту және кәсіпкерлікті дамыту
4.6. Мемлекеттік холдингтер қызметін үйлестіру
4.7. Материалдық және материалдық емес инфрақұрылымды дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау
4.7.1. Электр энергетикасы саясаты
4.7.2. Көліктік-инфрақұрылымдық даму
4.7.3. Телекоммуникацияны дамыту
4.7.4. Білім беруді дамыту және кадрлар даярлау
4.7.5. Қаржы секторын дамыту
4.7.6. Фискалдық саясат
4.7.7. Тариф саясаты және бәсекелестікті қорғау
4.7.8. Техникалық реттеу мен өлшем бірлігін қамтамасыз ету жүйесін дамыту
4.7.9. Экологиялық саясат
5. Стратегияны іске асырудың кезеңдері мен тетігі
5.1. Іске асыру кезеңдері
5.2. Іске асыру тетігі
6. Қажетті ресурстар және қаржыландыру көздері
7. Стратегияны іске асырудан күтілетін нәтижелер

Стратегияның паспорты

Атауы                       Қазақстан Республикасының
                             Индустриялық-инновациялық дамуының
                             2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы
                             (бұдан әрі - Стратегия)

Әзірлеу үшін негіз          Стратегия Қазақстан Республикасы
                             Президентінің "Елдегі жағдай және
                             2002 жылға арналған ішкі және сыртқы
                             саясаттың негізгі бағыттары туралы"
                             Қазақстан халқына Жолдауына ,
                             Мемлекет басшысының "Қазақстан өз
                             дамуындағы жаңа серпіліс жасау
                             қарсаңында (Қазақстанның әлемдегі
                             бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің
                             қатарына кіру стратегиясы )" атты
                             2006 жылғы 1 наурыздағы және
                             " Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан " атты
                             2007 жылғы 28 ақпандағы жолдауларына,
                             "Қазақстанның 2030 жылға дейінгі
                             Даму стратегиясын одан әрі іске асыру
                             жөніндегі шаралар туралы" Қазақстан
                             Республикасы Президентінің 2007 жылғы
                             6 сәуірдегі N 310 Жарлығымен
                             бекітілген Мемлекет басшысының
                             2005-2007 жылдардағы Қазақстан халқына
                             жыл сайынғы жолдауларын іске асыру
                             жөніндегі негізгі бағыттардың
                             (іс-шаралардың) жалпыұлттық жоспары
                             және "Мемлекет басшысының 2005-2007
                             жылдардағы Қазақстан халқына жыл
                             сайынғы жолдауларын іске асыру
                             жөніндегі негізгі бағыттардың
                             (іс-шаралардың) жалпыұлттық жоспарына,
                             Қазақстан Республикасы Үкіметінің
                             2007-2009 жылдарға арналған
                             бағдарламасын орындау жөніндегі
                             іс-шаралар жоспарын бекіту туралы"
                             Қазақстан Республикасы Үкіметінің
                             2007 жылғы 20 сәуірдегі N 319
                             қаулысымен бекітілген іс-шаралар
                             жоспарына сәйкес әзірленген

Әзірлеушілер                 Қазақстан Республикасы Индустрия және
                             сауда министрлігі Қазақстан
                             Республикасы Экономика және бюджеттік
                             жоспарлау, Білім және ғылым, Қаржы,
                             Көлік және коммуникация, Энергетика
                             және минералдық ресурстар, Ауыл
                             шаруашылығы, Еңбек және халықты
                             әлеуметтік қорғау, Қоршаған ортаны
                             қорғау министрліктерімен, Табиғи
                             монополияларды реттеу агенттігімен
                             және т.б. бірлесіп әзірледі

Мақсаты                      Басты мақсат ұлттық экономиканы
                             шикізаттық бағыттылықтан арылуға ықпал
                             ететіндей етіп одан әрі жаңғырту,
                             әртараптандыру және бәсекеге
                             қабілеттілігін арттыру жолымен елдің
                             орнықты дамуына қол жеткізу, ұзақ
                             мерзімді көздегенде
                             сервистік-технологиялық экономикаға
                             өту үшін жағдайлар жасау болып табылады

Міндеттері                 Алдағы кезде оң трендтің өсуімен
                             ЖІӨ-дегі өңдеуші өнеркәсіп үлесінің
                             қысқаруы үрдісін еңсеру және
                             экономика мен өнеркәсіп өндірісінің
                             құрылымын одан әрі өзгерту;
                             корпоративтік көшбасшыларды
                             қалыптастыру мақсатында Қазақстанның
                             нақты жаһандық артықшылықтарын дамыту;
                             елдің экспорттық әлеуетін жоғары
                             қосылған құнды тауарлар мен қызметтер
                             ыңғайына дамыту, шикізаттық емес
                             экспорттық жеткізулердің географиясын
                             әртараптандыру және шикізаттық емес
                             тауарлар үлесін ұлғайта отырып оны
                             қайта құрылымдау;
                             еңбек өнімділігін арттыру және ЖІӨ-нің
                             энергия қажетсінуін төмендету;
                             индустриялық дамуды кадрлық қамтамасыз
                             ету және білім беру жүйесін жетілдіру;
                             қаржы жүйесінің орнықтылығын арттыру;
                             отандық тауарлар мен көрсетілетін
                             қызметтердің әлемдік нарыққа қол
                             жеткізуін және ел ішінде ықпалдасуын
                             қамтамасыз ету үшін қазіргі заманғы
                             инфрақұрылымды дамыту;
                             өңірлік деңгейде кластерлік бастаманы
                             тиімді іске асыру жолымен шағын және
                             орта бизнес саласының жеделдете өсуін
                             қамтамасыз ету;
                             жеке сектордың дамуын ынталандыратын
                             қолайлы кәсіпкерлік ахуал жасау;
                             өнеркәсіптік және ғылыми-техникалық
                             кешендердің ынтымақтастығын
                             ынталандыру және өндірістік
                             байланыстарын орнату үшін жағдайлар мен
                             алғышарттар жасау;
                             мемлекеттік стандарттардың халықаралық
                             талаптармен үйлесімділігі деңгейін
                             арттыру

Іске асыру мерзімі        2003-2015 жылдар
                             1 кезең - 2003-2005 жылдар
                             2 кезең - 2006-2010 жылдар
                             3 кезең - 2011-2015 жылдар

Қажетті ресурстар           Инвестициялық сипаттағы шығындарды
және қаржыландыру         қоспағанда, Стратегияны іске асыруға
көздері                   тікелей шығындардың болжамды көлемдері
                          2015 жылды қоса алғанда 10 млрд. АҚШ
                             долларына (1226 млрд. теңге) тең соманы
                             құрайды.
                             Республикалық бюджеттен қаржыландыру
                             көлемі тиісті жылға арналған бюджетті
                             қалыптастыру кезінде нақтыланатын
                             болады. Стратегияның іс-шараларын
                             қаржыландыру үшін даму
                             институттарының, ұлттық холдингтердің,
                             ұлттық компаниялардың, әлеуметтік-
                             кәсіпкерлік корпорациялардың
                             қаражаттары тартылатын болады.
                             Бұған қоса, жаңа технологиялық және
                             ғылымды қажетсінетін өндірістер
                             құруға, инфрақұрылымды дамытуға
                             бағытталған неғұрлым басымды және
                             тиімді жобаларды іске асыру үшін
                             халықаралық ұйымдар мен донор елдердің
                             көмегін тарту көзделеді. Негізгі қаржы
                             жүктемесін жеке сектор көтеруі тиіс.
                             Алдын ала бағалау бойынша мемлекеттік
                             және жеке капиталдың қатысуы бірдің
                             екіге арақатынасын құрауы тиіс

Күтілетін нәтижелер         Стратегияны белсенді іске асыру 2015
                             жылға қарай мынадай нәтижелер алуды
                             қамтамасыз етеді:
                             2008-2015 жылдары ЖІӨ-нің орташа жылдық
                             өсуін 6,8 % деңгейінде қамтамасыз ету;
                             2015 жылға қарай ЖІӨ-нің құрылымындағы
                             шағын және орта кәсіпкерліктің үлесін
                             43 %-ке дейін ұлғайту;
                             өнеркәсіптік өндірісте шағын және орта
                             кәсіпкерліктің қатысу үлесін 20 %-ке
                             дейін жеткізу;
                             ЖІӨ-нің өсуінің 6,8 % орташа жылдық
                             қарқынын ескере отырып, ғылымды
                             қажетсінетін және жоғары технологиялық
                             өндірістердің үлесін 1,3 %-ке дейін
                             ұлғайту;
                             өткізудің әлемдік нарықтарына сапалы
                             қол жеткізуді және ішкі ықпалдасуды
                             қамтамасыз ету үшін көлік-логистикалық
                             инфрақұрылымының тиімді жүйесін құру;
                             Қазақстанның аумағы арқылы транзит
                             көлемін: 114,6 млн. тонна жүктен (2006
                             жылғы) 320,2 млн. тонна жүкке дейін
                             (2015 жылы) ұлғайту;
                             ЖІӨ құрылымындағы ғылыми және ғылыми-
                             инновациялық қызметтің қызмет көрсетуі
                             үлес салмағын 2005 жылғы 0,5 %-тен
                             2015 жылға қарай 1,7 %-ке дейін арттыру;
                             ЖІӨ құрылымындағы тауарлар өндірудің
                             үлес салмағы 46,8 %-ті құрайды
                             (Стратегияны іске асыру ескерілмесе
                             тауарлар өндірісінің үлесі 45,9 %-ті
                             құраған болар еді);
                             ЖІӨ құрылымындағы өңдеуші өнеркәсіптің
                             үлесі шамамен 13 %-ті құрайды
                             (Стратегияны іске асыру ескерілмесе
                             өңдеуші өнеркәсіптің үлесі 11,9 %-ті
                             құраған болар еді);
                             өңдеуші өнеркәсіптегі өсу қарқынын
                             2015 жылға қарай 8 %-ке дейін жеткізу;
                             қазіргі шикізаттық емес экспорт
                             көлемінің өсуі және географиясының
                             ұлғаюы;
                             негізгі капиталға инвестициялардың жыл
                             сайынғы көлемі 8-10 трлн. теңгеге
                             дейін үш-төрт есе ұлғаяды,
                             одан өңдеуші өнеркәсіптің,
                             көлік-коммуникациялық және
                             энергетикалық салалардың негізгі
                             капиталына инвестициялар кемінде
                             50 %-ті құрайтын болады;
                             2000 жылға қарағанда еңбек
                             өнімділігінің кемінде 3 есеге ұлғаюы;
                             2000 жылға қарағанда энергия
                             қажетсінудің 2 есеге төмендеуі;
                             мемлекеттік стандарттардың халықаралық
                             талаптармен үйлесімділігінің деңгейін
                             65 %-ке дейін арттыруды қамтамасыз ету

Кіріспе

      Стратегия 2015 жылға дейінгі кезеңге арналған мемлекеттің тұтас және кешенді экономикалық саясатын қалыптастыратын және индустриялық-инновациялық дамудың нақты бағыттарын ұсынатын жалпы жүйелік құжат болып табылады. Стратегия экономиканы жеделдете жаңғырту мен әртараптандыру, жоғары технологиялар индустриясын құру және экономиканың экспорттық-шикізаттық бағыттылығынан арылу мен Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін үздіксіз арттыру мақсатында қолда бар әлеуеттік артықшылықтарды пайдалану жолымен елдің орнықты дамуына қол жеткізуге бағытталған. Мемлекеттік индустриялық-инновациялық саясаттың негізгі мәні орнықты экономикалық даму мақсатында экономиканың шикізаттық емес секторында Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілік мамандануын дамыту болып табылады.
      Елдің 2030 жылға дейінгі дамуының ұзақ мерзімді стратегиясын айқындаған Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан - 2030. Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы" атты 1997 жылғы 11 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауы мемлекетті дамытудың ұзақ мерзімді басымдықтарын жария еткен негіздік құжат болып табылады.
      Стратегия Қазақстан Республикасы Президентінің " Елдегі жағдай  және 2002 жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы ", " Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында (Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы) " және " Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан " атты Қазақстан халқына жолдауларына сәйкес әзірленді.
      Стратегия мемлекеттің қолда бар ресурстық мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға негізделген, экономика құрылымындағы постиндустриялық және үдемелі инновациялық даму жағына қарай сапалы өзгерістерді қамтамасыз етуі тиіс мемлекеттің экономикалық және ұйымдастырушылық-құқықтық қызметі негізгі бағыттарының жиынтығын білдіреді.
      Стратегия қойған мақсаттарға қол жеткізу үшін оны іске асырудың тетіктерін сапалы жаңа толықтыру және жаңа экономикалық жағдайларды ескере отырып, экономиканы одан әрі жаңғырту, экономиканың барлық салаларын және адами капиталды қарқынды дамыту жөніндегі мемлекеттің күш-жігерлер жиынтығы талап етіледі.

1. Әлемдік экономиканың үрдістерін талдау және Қазақстан
экономикасының бәсекелестік қабілетін арттыру проблемалары

1.1. Әлемдік және өңірлік экономикалар дамуының
негізгі үрдістерін талдау және олардың
Қазақстанның экономикалық дамуына әсері

      Стратегияны іске асыру шеңберінде 2006 жыл оны іске асырудың бірінші кезеңін аяқтау жылы болды. Бірінші кезең іс-шараларының негізгі бөлігі орындалды, Стратегияның екінші кезеңін іске асыру үшін негізгі алғышарттар дайындалды.
      Стратегияны бұдан әрі іске асыру 2003 жылдан бері болған экономикалық үрдістердегі өзгерістерді ескере отырып жүргізілуі тиіс. Осыған байланысты, жаһандық экономиканың дамуын талдау, оның перспективалық дамуының басты факторларын айқындау Стратегияны бұдан әрі табысты іске асырудағы негізгі нәрсе болып табылады.
      Соңғы уақытта әлемдік экономикадағы мейілінше маңызды феномендерінің бірі бірқатар дамушы елдер экономикасының қарқынды өсуі болып отыр. Жылына 8%-тен астам қарқынды сақтау кезінде дамушы елдердің жиынтық экономикалық салмағы жаһандық экономиканың дамуына әсер ететін факторге айналып отыр.
      Сөйтіп, Дүниежүзілік Банк сарапшыларының болжамдарына сәйкес жеті ірі дамушы елдің (Қытай, Үндістан, Бразилия, Ресей, Индонезия, Мексика және Түркия) экономикасының болжанған жиынтық көлемі 2050 жылға қарай "Үлкен жетілік" елдері экономикасының мөлшерінен орташа алғанда 25%-ке асып, іс жүзінде экономикалық белсенділіктің жаңа орталықтарын қалыптастыру жүреді.
      Қысқа мерзімді перспективада 2007 жылдан бастап әлемдегі экономикалық даму қарқынының баяулауы күтіледі. 2007 жылы дамушы елдердегі экономикалық өсім 6,7% қалыпты мәніне жеткеннен кейін 2009 жылға қарай оның біршама орнықты 6,1% деңгейіне дейін төмендеуі мүмкін.
      Осындай жағдайда әлемдік тұтыну мен өндіріс орталығының Бразилия, Ресей, Үндістан және Қытай сияқты елдерге қарай ойысуы жалпы танылған үрдіс болып табылады. Бұл жаңа дамушы нарықтар трансұлттық бизнес үшін елеулі перспективалар ашады: ТҰК-нің 78 %-і Қытайда бизнес жүргізуді жоспарлайды, 64 %-і Үндістанды қолайлы көреді, 48 %-і Ресейде өндіріс ашуды жоспарлайды.
      Бұған осы елдердің ішкі нарықтарындағы өспелі сыйымдылық, кірістер мен тұтыну деңгейінің жоғарылауы, еңбек және өзге де ресурстар құнының салыстырмалы түрде төмендігі секілді нақты факторлар ықпал етеді.
      Оның үстіне, барлық мейілінше тез дамушы елдер инвестицияларды белсенді тарту және өз өндірісін дамыту саясатын жүргізуде. Экономиканың жедел өсуі және нарықтың ілгерілеуші көлемдері үлкен корпорацияларды тартады және осы елдердің нарықтарын ірі инвестициялар үшін тартымды етеді, өйткені қысқа мерзімді де және ұзақ мерзімді перспективада да бизнесті дамыту үшін үлкен мүмкіндіктер ұсынады.
      Халықаралық және өңірлік экономикалық кеңістікке одан әрі тығыз кірігуге ұмтылатын Қазақстан үшін әлемде болып жатқан үрдістер сөзсіз үлкен маңызға ие. ТҰК-тың ірі дамушы нарықтарға деген мүдделерінің артуы, олардың қазақстандық нарықпен көршілес елдер аумағында өз өндірістік қуаттарын ашуы отандық экономиканың даму бағыттарын таңдауға нақты әсер етеді. Бұл ретте жаңа үрдістердің оң да келеңсіз де аспектілері болады.
      Отандық шикізаттық емес сектор кәсіпорындары үшін қосымша бәсекелестік орта құрылуда. Компаниялардың корпоративтік стратегиясы көп жағдайда кейіннен жақын маңдағы шағын нарықтар аумағында сауда және дистрибьютерлік желілер құра отырып, ірі нарықтарда бірінші кезекте қатысу арқылы құрылады. Бұл өз кезегінде экономика мен сауда теңгерімі құрылымының көрсеткіштерін нашарлатуға әкеледі.
      Ірі дамушы нарықтарды қарқынды дамыту факторы бағалауды қажет етеді және Стратегияны іске асыру жөніндегі алдағы шараларды әзірлеу кезінде міндетті түрде ескерілуі тиіс.
      Дамушы елдер экономикасының жедел өсуі, жер шары халқының шамамен үштен бірін қамтитын одан әрі индустрияландыру мен тұтынудың өсімі шикізат ресурстарына әлемдік қажеттілікті ұлғайтады. Осыған байланысты ресурстарға және бірінші кезекте шикізатқа өспелі сұраныс алда тұрған ұзақ мерзімді перспективада экономикалық дамудың негізгі үрдісі болмақ.
      Бұл процесс бір жағынан өз экономикасын шикізаттың қажетті көлемдерімен қамтамасыз етуге ұмытылуымен, екінші жағынан ресурстар үнемдейтін технологияларды белсенді дамытуы және енгізуі арқылы әлемнің барлық елдерінің мемлекеттік саясатына әсер етеді. Шикізаттың әлемдік нарықтары болып жатқан процестерге қатты шикізатқа да, энергия ресурстарына да бағалардың үнемі өсуімен жауап береді.
      Қытай мен Үндістан шикізат ресурстарына, әсіресе, көмірсутегіне зор сұраныс білдіруде. Қытай, атап айтқанда, мұнай тұтыну жөнінен әлемде екінші орынға шықты. Осы экономикалардың энергия ресурстарының импортынан барған сайын тәуелділігі (2006 жылы Үндістанда - 70%, Қытайда - 50%) олардың өздерін мұнай мен газдың, оның ішінде шетелдегі неғұрлым белсенді инвестициялық саясаттың есебінен өздерін сенімді қайнармен қамтамасыз етуге ұмтылысын тудырады.
      Осындай үрдістің дамуы нәтижесінде Қазақстан қазіргі уақытта елдің аумағынан тыс жерде шикізатты тұтынудың ұлғаюымен байланысты шикізат секторына сыртқы инвестициялар ұсыныстарының елеулі өсуін сезініп отыр. Бұл факт өндіруші салалары басым болып келетін Қазақстан экономикасының қалыптасқан құрылымын туындатады. Өз кезегінде өнеркәсіпте бірыңғай шикізаттық бағыттарды дамыту қазақстандық экономиканың жалпы бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне алып келеді.
      Шикізат ресурстары келешекте толық өндірістік тізбекті біріктіріп, әлемдік деңгейде қатысушы бола алатын шикізаттық емес сектор салаларын дамыту, ірі шикізаттық конгломераттар құру үшін негіз болуы мүмкін.
      Өңірлік экономика мен жаһанданудың барған сайын жедел ықпалдасуы әлемдік экономикалық дамудың аса маңызды факторы болып қалыптасып отыр. Жаһандану процесі бірінші кезекте әлемдік нарықтардың экономикалық кірігуі мен компаниялардың жаһандық бәсекелестігінен көрінеді.
      Жаһандық бәсекелестік пен ықпалдасу корпоративтік сектордың барабар жауабын туғызады. Әлемдік компаниялар бәсекелестікті сақтау мақсатында одан әрі дамудың негізгі ресурстарын өзіне шоғырландыруға ұмтылады. Бұл үрдіс корпоративтік секторда барған сайын бірігу және қосып алу нарығының өсуіне әкеледі.
      "Bloomberg" талдау агенттігінің есебіне сәйкес 2007 жылдың он айының нәтижелері бойынша бірігулер мен қосып алулар әлемдік нарығының көлемі 3,55 триллион долларға жетті, бұл 2006 жылдың қорытындыларына сәйкес келеді. Бұл ретте, аталған процестерге елдердің үкіметтері белсене қатысуда. Компаниялардың ірілену процесі ТМД кеңістігіне де тарады. Мысалы, РУСАЛ, СУАЛ және Гленкордың алюминий бөлімшесінің қосылуы аса ірі мәміле болды, осының нәтижесінде әлемдегі ірі алюминий холдингі құрылды. "Ernst & Young" аудиторлық компаниясының деректеріне сәйкес 2006 жылы Ресейде бірігу және қосып алу нарығының көлемі бір жарым есе есті және шамамен 71 млрд. АҚШ долларын құрады, әрі бұл процесс келешекте де жалғасатын болады.
      Қазақстанда бірігу және қосып алу процесі энергетика, қаржы, металлургия, сауда саласында белсенді түрде жүруде.

1-сурет

Ресейдегі бірігулер мен қосып алулар нарығының құрылымы
(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Ақпарат көзі: "Ernst & Young" компаниясының зерттеулері
      Отандық өнеркәсіпті дамытуға бағытталған мемлекеттік саясатты іске асыру тұрғысынан компаниялардың жаһандануының, корпоративтік сектордың бірігу мен қосып алуға ұмытылысының қолайлы және теріс жақтары да бар.
      Бір жағынан активтерді шоғырландыру шығындарды азайтып әрі синергетикалық әсерді ұлғайта отырып, компаниялардың бәсекеге қабілеттілігінің біршама жоғары деңгейіне қол жеткізуінің маңызды факторы болып табылады. Дегенмен, әрбір жәйт өз алдына жеке қарастырылуы тиіс.
      Шоғырлану процесіне мемлекеттік компаниялар, инвестициялау қорлары және т.б. тұлғасында мемлекеттер белсенді қатысады. Мысалы, Ресейде 2006 жылы мемлекеттік активтердің қатысуымен болған бірігу мен қосып алу жөніндегі мәмілелердің үлесі бірігу және қосып алу жөніндегі мәмілелердің барлық көлемінің 23 %-ін құрады.
      Индустриялық саясатты дамыту аспектісінде жаһандану мемлекеттердің өз жаһандық бәсекелестік компанияларын қолдауы мен дамытуынан көрінді, олар экономиканы дамытудың "локомативтеріне" айналуда.
      Ұлттық "чемпиондарды" дамыту жолымен жаһандық бәсекеге қабілетті компанияларды қалыптастыруда Жапония мен Кореяның тәжірибесі ірі компанияларды қалыптастырудағы мемлекеттік қолдаудың қызықты үлгісі болып табылады. Осылайша, жаһандану процестері мен мемлекеттік саясат бағыттары арасында тығыз өзара байланыс орныққан. Шетелдік тәжірибе көрсететіндей, жаһандық бәсекеге қабілетті компанияларды қолдау және дамыту жолымен бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастыруда мемлекеттің рөлі күшеюде.
      Корпоративтік секторда жаһандану процестерінің ықпалы Стратегияны іске асыру кезінде тиісті ескеруді талап ететін маңызды фактор болып табылады.

1.2. Стратегияның 2003-2007 жылдары іске асырылуының тиімділігін талдау

      Осы Стратегияда ресурстар экспортына тәуелділікті төмендету, жаңа шикізаттық емес өндірістерді дамыту, дайын өнімнің экспортын кеңейту жолымен экономиканы орнықты дамытуды қамтамасыз ету міндеті қойылды. Осыған байланысты, Қазақстан дамуының жаңа кезеңінде экономикалық саясаттың басымдығы ретінде мемлекет экономиканы индустрияландыру және жоғары технологияларды дамыту жолын таңдады.
      Стратегияны іске асырудың негізгі құралы ретінде даму институттары айқындалды, олар мемлекеттік қаржы ресурстарын тарту есебінен шикізаттық емес секторда жаңа өндірістерді қаржыландыруды қамтамасыз етуі тиіс болды.
      Тұтас алғанда, даму институттарының қызметі оң нәтижелер берді. Инвестициялық жобаларды іске асыруға даму институттары салатын әрбір долларға қаржыландырудың басқа көздерінен болатын инвестициялардың екі доллары дерлік келеді, бұл Стратегияны іске асырудағы даму институттарының нақты үлесі болып табылады.
      Даму институттары қызметінің қорытындылары бойынша 2003 жылдан бастап 2006 жылды қоса алғанда инфрақұрылым және өңдеуші өнеркәсіп саласындағы 116 жаңа жоба 2136,1 млн. АҚШ долларына қаржыландырылды. Бұл ретте, осы кезең ішінде 800 млн. АҚШ доллары сомасына - 37 объект пайдалануға берілді.
      Стратегияның бірінші кезеңін іске асыру арқасында елде индустриялық-инновациялық инфрақұрылымның бірқатар мамандандырылған объектілері құрылды, олардың жұмысы бірінші кезекте кәсіпкерлік қызметті ынталандыруға және жаңа өндірістер құруға бағытталды.
      " Ақтау теңіз порты ", " Астана - жаңа қала ", " Ақпараттық технологиялар паркі " арнайы экономикалық аймақтары (бұдан әрі - АЭА) жұмыс істейді. " Оңтүстік " АЭА инфрақұрылымын салу жүргізіліп жатыр. Қарағанды облысы мен Астана қаласында индустриялық аймақтар құрылған, олардың аумағында жоғары технологиялық өндірістерді салу жөніндегі жұмыстар жүргізілуде.
      Мысалы, қазіргі кезде "Ақпараттық технологиялар паркі" АЭА аумағында 21 компания жұмыс істейді, паркте өндірілетін өнімнің жалпы көлемі шамамен 928 млн. теңгені құрайды.
      "Ақтау теңіз порты" АЭА белсенді даму үстінде. АЭА аумағында өнеркәсіптің өңдеуші секторында 348,3 млн. АҚШ доллары сомасына жобалар іске асырылған, 1584 жұмыс орны құрылған.
      Қазақстан экономикасына инновациялық сипат беру жөніндегі жұмыс жүргізілді. Қазақстан өңірлерінде технопарктер құрылды.
      Ұлттық инновациялық қор Стратегияны іске асырудың бірінші кезеңі уақыты ішінде 116,9 млн. АҚШ доллары сомасының жобаларын қаржыландырды, олардың 1,7 млн. АҚШ доллары инновациялық гранттар нысанында берілді.
      Стратегияны іске асырудың, экономиканың шикізаттық емес және сервистік секторларын инвестициялауды ынталандырудың тиімді тетіктерінің бірі инвестициялық салық преференциялары болып отыр. Стратегияны іске асыру жылдары ішінде 802,8 млрд. АҚШ долларынан астам сомаға жобалар бойынша 400-дан астам келісім шартқа қол қойылды.
      Стратегия шеңберінде іске асырылған барынша қызықты жобалардың ішінен 2007 жылғы желтоқсанда Павлодар қаласында Қазақстан электролиз зауытының, сондай-ақ жіксіз құбырлар шығару зауытының іске қосылуын атауға болады.
      Автомобиль өнеркәсібі кәсіпорындары пайда бола бастады, мысалы, Өскеменде "Шкода" жеңіл автомобилдерін шығару жөніндегі автоқұрастыру зауыты іске қосылды, Көкшетау қаласында "Камаз" жүк автомобилдерін шығару ұйымдастырылды, Семейде автобустар құрастыру жөніндегі жоба іске асырылуда. Тоқыма кластерін құру жөніндегі жұмыс шеңберінде әлемдік стандарттарға сай озат технологияларды қолданатын бірқатар тоқыма кәсіпорындары құрылды.
      Шикізаттық емес секторды дамыту мақсатында салық заңнамасына жалпы салық жүктемесін төмендетуге бағытталған өзгерістер енгізілді, инвестициялау жағдайларын жақсарту жөнінде жұмыс жүргізілуде.
      Техникалық реттеу жүйесін жаңғырту шеңберінде "Техникалық реттеу туралы" Заң қабылданды, оған сәйкес реттеу базасы халықаралық базамен 60,8 %-ке үйлестірілді. Қазіргі кезде техникалық регламенттер әзірленуде және аккредиттеу мен сертификаттау жүйесін халықаралық жүйемен үйлестіру жүргізіліп жатыр, бұл дайын өнімнің кәсіп ортаға шығуы үшін кедергілерді алып тастауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, өңірлерді және олардың бәсекелестік басымдықтарын дамытуға бағытталған мемлекеттік саясат іске асырылуда, шикізат қорларын басқарудың нормативтік-құқықтық базасы жетілдірілу үстінде.
      Тұтас алғанда Стратегияны іске асыру жылдары өңдеуші өнеркәсіптегі өндіріс көлемі нақты көріністе 38,4 %-ке, абсолютті көріністе 1 189,38 млрд. теңгеге өсті.

2-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Сонымен қатар, экономика дамуының жалпы оң серпіні кезінде өңдеуші өнеркәсіп өсімінің жоғары қарқынына қарамастан ЖІӨ жалпы көлемінде өңдеуші өнеркәсіп үлесінің төмендеу үрдісі байқалды. Мысалы, егер 2003 жылы бұл шама 14,2 %-ті құраса, ал 2006 жылы өңдеуші өнеркәсіп үлесі 11,6 %-ке дейін төмендеді.

3-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлеміндегі өңдеуші сала үлесі 2003 жылғы 42,9 %-тен 2006 жылы 37 %-ке дейін төмендеді, ал 2007 жылы ол 36,7 %-ін құрады.

4-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Сонымен қатар, Стратегияны іске асырудың оң нәтижелерінің бірі өңдеуші өнеркәсіп салалары табысының өсуі болды.
      Мысалы, Статистика агенттігінің деректері бойынша өңдеуші өнеркәсіптегі табыстылық 2002 жылы 8,9 %-ті құраса, ал 2006 жылдың аяғына қарай ол 14,6 %-ті құрады.
      Өңдеуші өнеркәсіптегі еңбек өнімділігі 2002 жылмен салыстырғанда жоғарылады. Мысалы, егер 2002 жылы өңдеуші өнеркәсіпте жұмыс жасайтын бір адам 2007,9 мың теңгенің өнімін өндірсе, бұл көрсеткіш 2007 жылы 5952,3 мың теңгені құрады.

5-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Стратегияны іске асыру міндеттерінің бірі отандық экономиканың энергия қажетсінуін төмендету болып табылады.
      Стратегияның 2015 жылға болжамдық көрсеткіштеріне сәйкес ЖІӨ энергия қажетсінуін төмендетуді 3 есеге жеткізу қажет. Стратегияны іске асыру кезеңі ішінде энергия қажетсіну іс жүзінде 1,5 есеге төмендеді.

6-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Алайда, шикізаттық емес секторы дамуының жалпы оң серпініне қарамастан Стратегияда белгіленген негізгі мақсаттарға қол жеткізу барысына келеңсіз әсер ететін бірқатар факторлар бар.
      Мысалы, өткен кезең ішінде өңдеуші және өндіруші өнеркәсіпте еңбекақы төлемінің деңгейіндегі үйлеспеушілік елеулі түрде күшейді. 2007 жылы өңдеуші өнеркәсіптегі еңбекақы төлемінің деңгейінен өндіруші өнеркәсіптегі еңбекақы төлемінің деңгейі 1,6 есеге, құрылыс секторында 1,3 есеге астам болды. Бұл мейілінше өнімді еңбек ресурстарының шикізаттық емес сектордан кетуіне әкеледі.
      Бұдан басқа, әлемдік нарықтардағы базалық шикізат пен энергия тасымалына бағаның өсуі шикізат саласының кірістілігін арттырды, сөйтіп әлемдік нарықта өндіріс көлемі мен шикізат өнімі экспортының жедел ұлғаюын туғызды.
      Түсті және қара металлургия өніміне орташа әлемдік баға 2002-2006 жылдары 180 %-ке есті. Осы кезеңде мұнайдың орташа әлемдік бағасы 146,8 %-ке өсті.

7-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Шикізатқа деген тартымды әлемдік конъюнктурасының арқасында өндіруші сектор инвестициялар үшін мейлінше тартымды сектор болып қалып отыр. Мысалы, 2002 жылдан бастап 2007 жылды қоса алғандағы кезеңде өндіруші секторға инвестициялар көлемі экономиканың өңдеуші секторына салынған инвестициялардың көлемінен 2,76 есеге асып түсті. Өнеркәсіптің өндіруші және өңдеуші секторына салынған инвестициялар көлемі 2007 жылы тиісінше 1055,5 және 340,7 млрд. теңгені құрады.

8-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Бұл өндіруші салада абсолютті көріністе 3,4 есе дерлік: 2002 жылғы 1120,2 млрд. теңгеден 2007 жылы 4365,9 млрд. теңгеге дейін өндіріс көлемдерінің өсуіне әкелді, ал өңдеуші сектордағы өндіріс көлемі осы кезең ішінде 2,5 есеге ұлғайды.

9-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Бұдан басқа, халық табысының өсімі, инвестициялар көлемдерінің ұлғаюы, экспорттың және шикізат экспортынан кірістердің өсімі бөлшек сауданы, көлік, қаржы және телекоммуникациялық қызметтерді қоса алғанда, экономиканың сервистік секторларының жедел дамуына әкелді. Құрылыс ауқымды даму алды.
      Стратегияны іске асыру жылдары ішінде ЖІӨ-нің осы салаларының жиынтық үлесі 2002 жылғы 34,2 %-тен 2006 жылғы 38,2 %-ке дейін есті.

10-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Стратегияны іске асыру үшін мемлекет сыртқы факторлардың әсерімен қабылдаған шаралар жеткіліксіз болып шықты және қайта қарауды қажет етеді.
      Стратегиялық мәні бар салалардағы экономиканың мемлекеттік секторын басқаруды жетілдіру мақсатында мынадай ұлттық холдингтер мен ұлттық басқарушы компаниялар - " ҚазАгро" ұлттық холдингі " (бұдан әрі - "ҚазАгро" ҰХ" АҚ), " Қазына" орнықты даму қоры " (бұдан әрі - "Қазына" ОДҚ" АҚ), " Самғау" ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі " (бұдан әрі - "Самғау" ҰҒТХ" АҚ) және " Самұрық" мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі " (бұдан әрі - "Самұрық" МАБЖҚХ) АҚ" акционерлік қоғамдары құрылды.

1.2.1. Қазақстан экономикасын одан әрі әртараптандыру мәселелері

      Стратегия ресурстардың экспортынан тәуелділікті төмендету, жаңа шикізаттық емес өнеркәсіптерді дамыту және дайын өнімнің экспортын ұлғайту жолымен экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету өзінің басты экономикалық мақсатының бірі деп жариялады.
      Стратегияны 2003-2007 жылдары іске асырудың қорытындысы қазіргі уақытта өнеркәсіптің құрылымында елеулі өзгеріс болмағанын көрсетті. Бұл мынадай факторлармен байланысты.
      Біріншіден, Қазақстан Республикасының шикізаттық экспортының негізгі баптарына - көмірсутегіне, металлдарға және басқа да минералдық шикізатқа арналған бағаның елеулі өсуі Қазақстан экономикасының құрылымын айқындайтын негізгі факторға айналды.
      Экономиканың сервистік және өндірістік емес секторлары: құрылыс, қаржы, көліктік және телекоммуникациялық қызметтер, сауда шикізат секторындағы өсу және халықтың кірістерінің өсуі есебінен жедел қарқын алды.
      Тұтастай алғанда, еркін бәсекелестік принциптерімен айқындалмайтын экономиканың сегменттері, нарық құрылымы жедел қарқын алды, өйткені экономиканың бұл секторларына кіру үшін географиялық қатысу қажеттілігі, елеулі қаржы кідірістері және инфрақұрылымның болуы түріндегі салыстырмалы түрдегі жоғары "кіру" тосқауылдары бар.
      Шикізаттық емес сектордағы өнеркәсіптің тауарларға деген қажеттілігі көбінесе импорттың есебінен қанағаттандырылды.
      Екіншіден, Қазақстан әлемдік нарыққа неғұрлым кең ықпалдасуда және ашық экономиканы қалыптастыруда стратегиялық дұрыс бағыт жүргізеді. Алайда, бұл ретте, елдің ішіндегі экономикалық процестерге, оның ішінде, Стратегияны іске асыру барысына жаһандану процестері үлкен әсер етеді.
      Бәсекелестік ортаның сипатын ауыстыру Стратегияны іске асырудың бірінші кезеңінің негізгі үрдісі болып табылады. Ол барған сайын жаһандық сипат алуда. Басқаша айтқанда, отандық компаниялар ұлғаймалы деңгейде жаһандық корпорациялармен бәсекелеседі, ал ішкі нарық әлемдік нарыққа тығыз кіріккен.
      Осыған байланысты, өңірлік және жаһандық нарықтар шеңберіндегі неғұрлым кең сауда, қаржылық және фирмааралық ықпалдасу қазақстандық компаниялардың өнімділігін, ішкі және халықаралық нарықта олардың табысты бәсекелесу қабілетін арттыруға бағытталған неғұрлым белсенді саясат қажеттілігін айқындайды.
      Үшіншіден, Стратегияны одан әрі іске асыру, ол болжаған басымдықтарға жету оны іске асырудың қазіргі құралдарын толықтыруды талап етеді.
      Стратегияны іске асыру тетіктерін талдау бірінші кезеңде Стратегияны іске асырудың негізгі құралдары инвестициялық жобаларды іске асыруға және қолдауға бағытталғандығын көрсетіп отыр.
      Мысалы, инвестициялық салық преференциялары, АЭА, индустриялық аймақтар мен технопарктерді құру, даму институттарының қызметі көбінесе инфрақұрылым мен өндірістің материалдық объектілерін құруға бағытталған.
      Сонымен бірге, тек материалдық объектілерді (зауыттарды, фабрикаларды және т.б.) ынталандыру материалдық емес инфрақұрылымның тиісті дамуымен бекітілуі тиіс - қажетті ресурстарды: адам капиталын, технологияларды, гудвилді және т.б. шоғырландыру.
      Мұнсыз, таңдалған жол дамудың тұрақты одан әрі тежеуші ретінде қауіпті болып табылады. Бұл ретте, Қазақстан экономикасының құрылымында ғылымды қажетсінетін және технологиялық салалардағы жұмыс істейтін: машина жасау, химия өнеркәсібі, құрылыс материалдары, металлургия және т.б. одан әрі даму үшін қажетті ресурстарды жинақтаған және өз үлесін экономиканың одан әрі дамуына қосуға қабілетті бірқатар кәсіпорындар бар.
      Тұтастай алғанда, Стратегия қойып отырған міндеттерді шешу үшін оны іске асырудың қолданыстағы тетігіне кейбір түзетуді, жаңа экономикалық жағдайларға бейімделген жаңа жолдарды іздестіруді талап етеді.

2. Стратегияны іске асырудың мақсаттары,
міндеттері және принциптері

      Стратегияның басты мақсаты шикізаттық бағыттылықтан шығуға ықпал ететін ұлттық экономиканы одан әрі жаңғырту, әртараптандыру және бәсекелестікті арттыру жолымен елдің орнықты дамуына қол жеткізу, ұзақ мерзімді жоспарда сервистік-технологиялық экономикаға көшу үшін жағдайлар жасау болып табылады.
      Бұл Қазақстанның таяудағы он жыл ішінде әлемнің бәсекеге барынша қабілетті елу елінің қатарына кіру жөніндегі стратегиялық міндеттерді шешуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
      Стратегия мақсаттарына қол жеткізу үшін мынадай стратегиялық міндеттерді шешу қажет:
      1) өңдеуші өнеркәсіптің ұлғаймалы өсуін қамтамасыз ету, оның үлесін ЖІӨ құрылымында 2015 жылы 13% ұлғайту;
      2) дайын өнім экспортын 2015 жылға қарай барлық экспорттан 28-30% дейін ұлғайту, экспорттық тауарлардың номенклатурасын кеңейту және жеткізулердің географиясын әртараптандыру;
      3) корпоративтік көшбасшыларды қалыптастыру мақсатында Қазақстанның нақты жаһандық артықшылықтарын дамыту;
      4) еңбек өнімділігін 2015 жылға қарай 2000 жылмен салыстырғанда 3 есе арттыру, ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығын 2015 жылға қарай 2 есе төмендету;
      5) өңірлік деңгейде кластерлік бастамашылықты тиімді іске асыру жолымен шағын және орта бизнес саласының жедел өсуін қамтамасыз ету;
      6) инновациялық кәсіпкерлікті дамыту, ҒЗТКӘ-ны қаржыландыруда жеке сектордың үлесін 2015 жылға қарай 60% дейін ұлғайту;
      7) жеке сектордың дамуын ынталандыратын қолайлы кәсіпкерлік ахуалды жасау;
      8) индустриялық дамуды кадрлық қамтамасыз ету және білім беру жүйесін жетілдіру;
      9) мемлекеттік стандарттардың халықаралық талаптар мен үйлесімдігі деңгейін арттыру.
      Стратегияны іске асыру мынадай принциптерде жүргізілетін болады:
      1) стратегияны іске асырудың нақты бағыттары бойынша мемлекеттік-жеке әріптестік;
      2) шикізат емес секторды және инфрақұрылымды дамытуға бағытталған жобаларды іске асыруға басымды мемлекеттік қаржылық және өзге де қолдау, оны көрсету рәсімінің жариялығы мен ашықтығы;
      3) олардың өнімділігін, технологиялығын, экспортқа бағыттылығын арттыруға бағытталған экономиканың нақты секторы кәсіпорындарын қолдау;
      4) қосылған құнның тізбегін дамытуды, тұрақты және бәсекеге қабілетті компаниялар мен кәсіпорындарды дамыту мен қалыптастыруды қамтамасыз ететін мемлекеттік қолдау шараларының кешенді сипаты;
      5) тең бәсекелестік жағдайларды және мықты бәсекелестік ортаны қамтамасыз ету.
      Ерекшеленген принциптер мен экономика құрылымының елеулі сапалық өзгерістерін, оны әртараптандыруды сақтау кезінде қойылған мақсаттар мен міндеттерді шешу Қазақстандағы тұрақты экономикалық дамуға жетуге мүмкіндік береді.

3. Индустриялық-инновациялық саясаттың басымдықтарын айқындау

      Әлеуетті бәсекеге қабілетті, оның ішінде, экономиканың шикізаттық емес салаларында жұмыс істейтін экспортқа бағытталған өндірістерді дамыту және құру индустриялық-инновациялық саясаттың басымдықтары болып табылады. Ұзақ мерзімді стратегиялық міндеттерді шешу мақсатында ғылымды қажетсінетін және жоғары технологиялық өндірістерді дамыту үшін жағдай жасауға назар аудару қажет.
      Мемлекет таңдаған тәсіл түрлі салалардағы кәсіпкерлерді жұмыс істеп тұрған өндірістерді техникалық және ұйымдастырушылық жетілдіруге, өнімділік пен бәсекеге қабілеттілікті арттыруға, шығарылатын өнімнің сапасын арттыруға, өнімнің жаңа түрлерін жасауға және экспортқа шығаруға қолдауы және ынталандыруы тиіс.
      Мемлекеттің міндеті - экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мәселелерінде катализатор әрі бастамашы болу және оларды инновациялық процестерге тарта отырып, сөйтіп, өндірістік және бәсекелестік әлеуетін құра әрі жақсарта отырып, жеке кәсіпорындарды жаңғыртуға жәрдемдесу.

3.1. Мемлекеттік индустриялық-инновациялық
саясатты іске асыру қағидаттары

      Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтық экономикалы мемлекет экономикадағы құрылымдық қайта құруларды жүзеге асыруда жеке сектормен ынтымақтаса алады. Мұндай ынтымақтастықтың неғұрлым сәтті үлгілері Жапонияда, Оңтүстік Кореяда, Малайзияда және өзінің экономикалық дамуы саласында соңғы отыз жылда ірі ілгерілеу жасаған басқа да елдерде бар.
      Дүниежүзілік Банк жүргізген және жетекші әлемдік экономистерді, оның ішінде Нобель сыйлығының иесі Дж.Стиглицті тарта отырып, 1993 жылы жарияланған (East Asian Miracle, 1993) Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің (бұдан әрі - ОША елдері) экономикалық феноменіне терең зерттеу жүргізулер ОША елдерінің үкіметтері қолданған индустриялық және инновациялық дамуға негізгі тәсілдерді жинақтауға мүмкіндік берді.
      Экономикалық өсу мен дамудың қазіргі заманғы теориясы оларды 2 негізгі тәсілдер шеңберінде жүйелендірді.
      Шоғырландыру теориясы. Осы тәсіл шеңберінде 1960 жылдар мен 1990 жылдар аралығындағы 35 жылдық мерзімде әлемнің кедей елдері қатарынан неғұрлым жоғары кірістері бар елдер тобына кіріккен ОША елдерінің төтенше экономикалық өсуінің негізгі себебі инвестициялық "серпіліс" болып табылады.
      Қорланымдар мен инвестициялардың жоғары деңгейі қарқынды экономикалық өсуді қамтамасыз ететін басты фактор болып табылады.
      Экономистер арасында кең таралған екінші теория - бұл сіңіріп алу теориясы, онда кәсіпкерлердің жаңа дағдыларды алуы, өнімділікті арттыру, инновацияларды енгізу, оқыту ОША елдерінің қарқынды дамуының негізгі факторы болып саналады.
      Шоғырландыру теориясы экономиканың дамуын негізгі қорларға инвестициялардың жедел қарқынымен түсіндіреді, ал сіңіріп алу теориясы материалдық емес активтерге инвестицияларға: технологияларға, адам капиталына, білімге назар аударады.
      Екі теория арасындағы басты айырмашылық мынадай 4 факторға олардың қарым-қатынасында болып табылады: бизнес шешімдерді қабылдау процесі; технологиялардың маңызы; биік деңгейде оқытылған жұмыс күшінің экономикалық мүмкіндіктері; экспорттың ролі.
      Шоғырландыру теориясы тұрғысынан компанияның немесе корпорацияның ішкі құрамдас бөліктерінің шағын мәні бар. Олардың пікірі бойынша инвестициялық шешімді қабылдаудың басты өлшемі табыстылық болып табылады. Бұл ретте, табыстылық баға мен өзіндік құнның сыртқы факторларымен белгіленеді.
      Сіңіріп алу теориясы бұл процесті бірінші кезекте компаниялардың ішкі факторлары тұрғысынан қарастырады. Инвестициялау туралы шешім қабылдау кезінде - табыстылық белгісіз, ал шешімді қабылдау осы компаниядағы жеткілікті зияткерлік және адам капиталының болуымен айқындалатын өзгерістерге компанияның дайындығы мен менеджменттің тәуекелге дайындығына көп жағдайда тәуелді.
      Барлық факторларды кешенді қарау кезінде шоғырландыру теориясында өндіріс факторының болуы экономикалық өсудің айқындаушы факторлары деген қорытынды жасауға болады. Өндіріс факторларының: еңбек пен капитал ұсынысының өсуін ұлғайту өндірістің өсуіне алып келеді.
      Шоғырландыру теориясы тәжірибе, басқару, зияткерлік және адам капиталы сияқты факторларды жинақтай отырып, компаниялардың өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігіне үлкен назар аударады, технологиялық дайындық өндіріс факторларының ұсыныстарымен айқындалғандағыдан жедел дамуға қабілетті.
      Экономикалық теория тұрғысынан айырмашылық 11-суретте көрсетілген.

11-сурет

(диаграмманы қағаз мәтінінен қараңыз)

      Халықаралық эмпирикалық тәжірибені және оның экономикалық теория тұрғысынан бағалануын ескере отырып, Стратегияны табысты іске асыру көптеген факторларға тәуелді екені мәлім. Бұл ретте, экономика өсуінің инвестициялық ресурсы көбінесе отандық кәсіпорындардың өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын материалдық емес факторлардың дамуымен сүйемелденуі тиіс.
      Осыған байланысты, Стратегияны іске асыру жөніндегі мемлекеттің бастамалары мынадай негізгі басымдықтар бойынша қорытылуы тиіс.
      Инвестицияларды үйлестіру жөніндегі бастамалар. Жеткіліксіз дамыған нарықтар жағдайында фирмалар өндірісті ұлғайтқан сайын құрылатын жаңа және неғұрлым