On the application by courts of law in resolving disputes related to the upbringing of children

Regulatory Resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan No. 15 dated November 29, 2018.

      Unofficial translation

      Footnote. Throughout the text, replace the words "of statement of the claim," to "statement of the claim" with the words "of the claim," "the claim," respectively; in accordance with the regulatory resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 07.12.2023 № 4 (shall enter into force from the day of its first official publication).

      In order to ensure the protection of the rights and legally protected interests of minors when courts resolve disputes relating to the upbringing of children, as well as the correct and uniform application of the norms of the Code of the Republic of Kazakhstan "On Marriage (Matrimony) and Family" (hereinafter - the Code) Plenary Session of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan decides to provide the following clarifications.

      1. When considering disputes relating to the upbringing of children, the courts should be guided by the Code and other regulatory legal acts. In cases where international treaties ratified by the Republic of Kazakhstan establish other rules than those contained in regulatory legal acts, they should be guided by them.

      2. When deciding whether to take a claim for proceedings in disputes related to the upbringing of children, it should be borne in mind that, in accordance with subparagraph 8) of Article 1, paragraph 1, of the Code, a child shall be recognized as an individual under the age of eighteen (majority).

      If the child has reached the age of eighteen years or acquired full capacity before reaching the specified age as a result of emancipation or marriage (Article 17. 22-1 of the Civil Code of the Republic of Kazakhstan (hereinafter referred to as the Civil Code)), a judge, taking into account the provisions of paragraph 2 of Article 68 of the Code, refuses to accept a claim on the basis of subparagraph 1) of part one of Article 151 of the Code of Civil Procedure of the Republic of Kazakhstan (hereinafter referred to as the CCP), and if proceedings are initiated, they shall be terminated in accordance with paragraph 1) of Article 277 of the CCP.

      In preparing the case for trial, the judge should correctly determine the circumstances relevant to the resolution of the dispute and subject to proof by the parties, paying special attention to those that characterize the personal qualities of the parents or other individuals raising the child, as well as the existing relationship between these individuals and the child.

      Consideration of cases on determining the place of residence of the child, including when the child leaves the republic for permanent residence with one of the parents; determining the procedure for communication of a parent, close relatives with a child living separately from them; the removal of a child held by other individuals is not based on the Law; on the deprivation (restriction) and restoration (abolition of restrictions) of parental rights, shall be carried out by the court with the participation of bodies performing functions of custody or guardianship, and consideration of cases of deprivation of parental rights, in addition, with the participation of the prosecutor (paragraph 2 of Article 76 of the Code).

      The bodies performing the functions of custody or guardianship shall be obliged, on the basis of the court's decision, to conduct an examination of the living conditions of the child and the individual (s) applying for his upbringing, as well as to submit to the court an act of examination and a conclusion based on it on the merits of the dispute.

      The question of conducting an examination must be resolved at the stage of preparing the case for trial.

      The court shall assess the opinion of the body in conjunction with other evidence in the case. Disagreement with the conclusion should be motivated in the decision made in the case.

      Footnote. Paragraph 2 as amended by the regulatory resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 07.12.2023 № 4 (shall enter into force from the date of its first official publication).

      3. In resolving a dispute relating to the upbringing of children, the courts should take into account the provisions of Article 12 of the Convention on the Rights of the Child (New York, November 20, 1989, Resolution of the Supreme Council of the Republic of Kazakhstan of June 8, 1994 "On Ratification of the Convention on the Rights of the Child ") and Article 62 of the Code, in accordance with which a child, regardless of age, has the right to freely express his opinion on all matters affecting his/her interests, as well as to be heard in the course of any judicial or administrative proceeding.

      The assessment should be carried out taking into account the age and development of the child in the presence of a teacher and (or) a psychologist, in an environment that excludes the influence of interested persons on him/her. At the same time, it is necessary to find out whether the child’s opinion is not a consequence of the impact of one of the parents or other interested persons, whether he/she is aware of his/her own interests in expressing this opinion and how he/she justifies it.

      The presence of the representative of the bodies responsible for the guardianship or custody of the child during the interview does not exempt the court from fulfilling the requirements of the fifth part of Article 77 of the Code of Civil Procedure Code on compulsory participation in clarifying the opinion of the child of the teacher and/or psychologist.

      4. In accordance with paragraph 3 of Article 73 of the Code, parents have the right to conclude in writing an agreement on the procedure for the exercise of parental rights by a parent who lives separately from the child. If the parents cannot come to an agreement, the dispute shall be resolved by the body that performs the guardianship or trusteeship function, and in case of disagreement with its decision, by mediation or court with the participation of this body and the parents of the child. In this regard, the courts should keep in mind that the claimant must comply with the procedure established by law for this category of cases of prior pre-trial dispute resolution.

      In case of non-compliance with the procedure for the preliminary pre-trial or out-of-court resolution of the dispute and if the possibility of applying this procedure has not been lost, the judge should, in accordance with subparagraph 1) of part one of Article 152 of the Code of Civil Procedure, return the statement of claim and explain the need to apply to the bodies exercising the functions of guardianship or trusteeship.

      According to Article 61 of the Code, a child has the right to communicate with both parents, grandparents, brothers, sisters and other relatives.

      Based on the right of the parent living separately from the child to communicate with him, as well as the need to protect the rights and interests of the minor when communicating with this parent, the court, taking into account the circumstances of each particular case, shall determine the order of such communication (time, place, duration of communication, etc.) and sets it in the operative part of the decision.

      In determining the order of communication of a parent with a child, his age, state of health, attachment to each parent and other circumstances that can affect the child’s physical and mental health and moral development shall be taken into account.

      In exceptional cases, when communication with a single resident parent may harm the child, the court, based on clause 1 of Article 73 of the Code, which does not allow the exercise of parental rights to the detriment of the child’s physical and mental health and moral development, denies the claim the order of his participation in raising a child, stating the reasons for the decision.

      Similarly, the requirements to remove obstacles to parents who are not deprived of parental rights in raising children from other persons under the law or a court decision should be resolved.

      Having determined the procedure for the participation of a separately resident parent in raising a child, the court warns the other parent about the application of measures provided for by the law when the court decision is not executed. In case of malicious non-execution of a court decision at the request of a parent living separately from the child, the court may decide to transfer the child to him, based on the interests of the child and taking into account the child’s opinion (clause 4 of Article 73 of the Code).

      The procedure established by the court for the participation of a separately resident parent in raising a child may be reviewed by a court at the suit of one of the parents if the actual circumstances and conditions for raising a child change.

      When resolving disputes related to determining the order of communication of relatives with a child (grandparents, etc.), it should be borne in mind that since the child has the right to communicate with grandparents, brothers, sisters and other relatives, they are accordingly endowed with such a right. If the specified relatives cannot come to an agreement with the parents or one of them, the dispute is shall be resolved by the body exercising custody or guardianship, and in case of disagreement with its decision, by mediation or court involving this body, the parents and relatives of the child.

      Footnote. Paragraph 4 as amended by the normative resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 15.04.2021 № 1 (shall be enforced from the date of the first official publication).

      5. When resolving a dispute between separated parents about the minor’s residence (regardless of whether they are married (not married), the court, based on the equality of parents ’rights established by Article 68, shall make a decision that would be in the best interests of the child.

      The court takes into account the child’s attachment to each of the parents, brothers and sisters, his age, moral and other personal qualities of the parents, the relationship that exists between each of the parents and the child, the possibility of creating conditions for development and education (type of activity, mode of operation of parents, their financial and family situation, etc.), as well as other circumstances characterizing the situation that has developed in the place of residence of each of the parents. The advantage in the material and living situation of one of the parents is not an unconditional basis for satisfying the requirements of that parent.

      In cases where the child lived with one of the parents, and his place of residence was determined with the other parent by the Court decision, the resolution part of the decision should indicate the obligation of the parent with whom the child lives to transfer it to the other parent.

      Disputes about the place of residence of children can be considered several times and if the parents filed a lawsuit to determine (change) the child’s place of residence for other reasons, indicating a change in the actual circumstances and conditions of raising children, the judge does not have the right to refuse to accept the claim on the basis of subparagraph 2) of the first part of Article 151 of the Code or the Court (judge) is not entitled to terminate the proceedings on the basis of subparagraph 2) of Article 277 of the Code.

      6. According to sub-clause 6) of clause 7 of the Rules for Executing Documents for traveling out of the Republic of Kazakhstan for Permanent Residence, approved by Government Decree № 361 of the Republic of Kazakhstan dated March 28, 2012 (hereinafter referred to as the Rules for Executing Documents for Traveling) when leaving for permanent residence citizens of the Republic of Kazakhstan under the age of eighteen, together with one of the parents (guardian, custodian), must have the notary verified Consent of the other parent residing in the territory of the Republic of Kazakhstan. In the absence of consent, the issue of the departure of a minor can be considered in a court of law by filing a claim on the determination of the place of residence.

      Part three of Article 27 of the Code of Civil Procedure provides for the consideration of disputes by specialized inter-district juvenile courts on the determination of the child’s place of residence when a child leaves one of the parents outside the Republic for permanent residence (hereinafter referred to as permanent residence).

      Determining the place of residence of the child when leaving with one of the parents outside the Republic for permanent residence means permission of his departure.

      When the plaintiff filed claims for permission to leave the child, the court should clarify to the plaintiff the right to change the subject of the claim to a claim on determining a place of residence when leaving the child with one of the parents outside the Republic for permanent residence in order to prepare the case for trial.

      When resolving a dispute about determining the child’s place of residence when leaving with one of the parents outside the Republic for permanent residence, the courts should keep in mind that a previous decision of the court to determine the place of residence of the child with one of the parents cannot apply to the limits of the Republic of Kazakhstan, as it was taken taking into account other living conditions.

      The exercise of parental rights should not violate the rights and legally protected interests of children and cannot be made dependent on the parents' desire or unwillingness to allow the departure of the child outside the Republic or the contradictions between parents.

      When making a decision, the court takes into account the child’s attachment to each of the parents, brothers and sisters, his age, moral and other personal qualities of the parents, the relationship existing between the parents and the child, the ability of the parents to create conditions for the development and upbringing of the child (occupation, mode of operation their financial and marital status, etc.), the conditions in which the child will be raised at the place of departure (the presence of a permanent dwelling, permanent work and the salary level/amount of payment for work, the marital status of the parents and other circumstances), as well as the opinion of the child and the conclusion of the body that performs the functions of custody or guardianship.

      7. Parents have a preferential right over all other persons to raise their child ( clause 2 of article 70 of the Code) and have the right to demand the return of the child from any person who keeps him/her not in accordance with the Law or a Court decision ( clause 1 of article 74 of the Code).

      When considering the claims of parents for the transfer of children to them by persons with whom they are on the basis of the law or a court decision (guardians, custodians, foster parents, childcare facilities, etc.), the courts should determine whether the circumstances that the reason for the transfer of children to these persons or institutions, whether it is in the interests of the children to return them to their parents.

      When considering the claim of one of the parents to transfer children to him by persons with whom they are not based on Law or a Court decision (grandmother, grandfather, aunt, uncle and other relatives) after the death of the parent with whom the children lived, the courts should find out in connection with what circumstances the children lived with the parent before his death, whether the other parent was involved in the upbringing and maintenance of the children, the reasons that prompted the claim for the transfer of the children, whether the interests of the children were their return to the parent.

      In particular, the court takes into account the real ability of the parent to ensure the proper upbringing of the child, the nature of the parent’s relationship with the child, the child’s attachment to the persons he has and other specific circumstances affecting the creation of normal living conditions and upbringing of the child by the parent, in which the child actually lives and is brought up.

      The court may, taking into account the views of the child, refuse to satisfy the claim of the parents (parent) if it comes to the conclusion that the transfer of the child to the parents (parent) is not in the interests of the child. The opinion of the child is taken into account by the court in accordance with the requirements of Article 62 of the Code.

      If during the trial it is established that neither the parents nor the person who has the child is not able to ensure its proper upbringing and development, the court refuses to satisfy the claim and transfers the child to the care of the body that performs the guardianship or trusteeship functions, the purpose of taking measures to protect the rights and interests of the child and choosing the most appropriate way to arrange his future fate (Article 74 of the Code).

      8. In order to protect the rights of the child and taking into account his interests, parents may be limited by the court in parental rights ( Article 79 of the Code).

      Restriction of parental rights is allowed if leaving a child with parents is dangerous for him due to circumstances beyond his parents’s control (mental disorder or other chronic illness, difficult circumstances). At the same time, the law does not connect the possibility of restriction in parental rights with the recognition of parents as incapable or partially capable.

      The court may also decide to limit parental rights if leaving the child with the parents because of their behavior is dangerous for the child, but there are not sufficient grounds for depriving the parents of parental rights.

      When deciding on the restriction of parental rights, the court should proceed from the nature and degree of danger, as well as the possible consequences for the child’s life or health if left with the parents, and take into account other circumstances. When parents are guilty of behavior that creates a danger to the child, it is necessary to find out whether the parents are aware of the guilt of their behavior and whether they have a firm intention to change it for the better, what specific measures they intend to take or have taken in order to correct their behavior.

      By virtue of Article 79 of the Code, cases on the restriction of parental rights shall be considered in claims of close relatives of the child, organizations performing functions to protect the rights of the child (orphanages, boarding organizations, family-type children's villages, youth homes, support centers for children in need of special social services, juvenile adaptation centers), as well as at the claim of the prosecutor.

      The legislation does not set a period for which parents (one of them) may be limited in parental rights, such a period cannot be objectively established due to the uncertainty of the date by which circumstances will not disappear, necessitating the restriction of parental rights, in connection with which the court rules without specifying the period of restriction of parental rights.

      Satisfying a lawsuit for restricting parental rights in connection with the guilty behavior of the parents (one of them), the court should explain to the parents (one of them) that if they do not change their behavior, the body that performs the guardianship or trusteeship functions must sue them on deprivation of parental rights in the manner and within the time provided for by paragraph 2 of Article 79 of the Code.

      This obligation applies to cases where parents are limited in parental rights due to their guilty behavior.

      A claim for deprivation of parental rights of a person who has been limited in parental rights due to circumstances beyond his control (mental disorder or other chronic illness, a confluence of difficult circumstances) is not subject to satisfaction.

      Footnote. Paragraph 8 as amended by the regulatory resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 07.12.2023 № 4 (shall enter into force from the date of its first official publication).

      9. Parental rights, which parents may be deprived of, should be understood as the rights granted to them until the majority of children: to be raised, to care for health, to be represented and to protect their interests, to seek children from other persons, to consent or refusal to give consent to transfer the child for adoption (adoption), to give consent for minors aged fourteen to eighteen years to make transfer, with the exception of the transfers referred to in paragraph 2 of article 22 of the Civil Code, to submit an application to the court for limitation or minors to independently manage their earnings, scholarships, other incomes and objects of intellectual property rights created by them, etc.

      Making a decision on deprivation of parental rights entails the loss by parents (one of them) of not only the above, but also of other rights based on the fact of kinship with the child arising from both family and other legal relations (to receive the content provided for in Article 145 of the Code, on benefits and state benefits established for citizens with children, inheritance under the law, etc.).

      10. In accordance with Article 76 of the Code, cases of deprivation of parental rights shall be considered at the request of one of the parents or other legal representatives of the child, bodies or organizations charged with protecting the rights of minor children (bodies exercising guardianship or guardianship functions, juvenile commissions, institutions for orphans and children left without parental care, in particular, orphanages, boarding schools, orphanages, support centers for children in need of special social services, homes for the disabled, boarding schools for children with physical disabilities and others), as well as at the claim of the prosecutor.

      Footnote. Paragraph 10 as amended by the regulatory resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 07.12.2023 № 4 (shall enter into force from the day of its first official publication).

      11. In preparing for the trial of the case of deprivation or restriction of parental rights of one of the parents, the judge must inform the parent about the time to protect the rights of the minor and ensure the proper conditions for his further upbringing, as well as protection of the rights of the parent who does not live with the child and the place of the trial, to clarify that he has the right to make a requirement to transfer the child to him for upbringing.

      12. Parents may be deprived by the court of parental rights on the grounds provided for in Article 75 of the Code, only in the case of their guilty behavior.

      Evasion of parents from fulfilling their responsibilities for raising children can be expressed in the absence of concern for their moral and physical development, education, preparation for socially useful work, and malignant evasion from paying alimony.

      Solving the question of whether there is a malicious evasion of the parent from paying alimony, it is necessary, in particular, to take into account the duration and the reasons for their non-payment.

      The malignant nature of evasion from paying alimony may indicate, for example, the existence of arrears in alimony resulting from the fault of the alimony payer, paid by him on the basis of a notarized agreement on alimony payment or a judicial act for the recovery of alimony; concealment by him of the actual amount of earnings and (or) other income from which retention of alimony must be made; search for a parent who is obliged to pay alimony, in view of hiding his whereabouts; bringing a parent to administrative or criminal liability for failure to fulfill obligations to pay funds for the maintenance of children (Article 669 of the Code of the Republic of Kazakhstan on Administrative Offenses, Article 139 of the Criminal Code of the Republic of Kazakhstan).

      When considering a claim for deprivation of parental rights in connection with the refusal, without good reason, to take your child from the maternity hospital (department), from organizations for orphans, children left without parental care, and other organizations, the court should check: the reasons were due to such a refusal and whether they are valid; do parents maintain relationships with the child; whether the parents took any measures to overcome the circumstances that led to the refusal to take the child, and (or) whether these circumstances changed.

      The abuse of parental rights should be understood as the use of these rights to the detriment of the interests of children, for example, creating obstacles in teaching, inducing to begging, stealing, prostitution, drinking alcohol or narcotic drugs, psychotropic substances and (or) their analogues, etc.

      Abuse of children can manifest itself not only in the physical or mental violence inflicted on them by parents or in the attempt on sexual integrity, but also in the use of unacceptable methods of education (rude, derogatory, degrading treatment of children, insulting or exploiting children).

      The fact of committing a deliberate criminal offense against the life or health of your child, spouse or other family members must be confirmed by a valid court conviction or a court order or by a decision of the pre-trial investigation body to terminate the criminal case on a non-rehabilitating basis.

      13. Deprivation of parental rights is an extreme measure, therefore, in exceptional cases, if the parent’s guilty behavior is proven, the court, taking into account the nature of its behavior, personality and other specific circumstances, has the right to refuse to satisfy the claim on deprivation of parental rights and warn the defendant about the need to change his attitude to raising children, by entrusting the guardianship or trusteeship bodies with control over the fulfillment of parental responsibilities.

      Courts should keep in mind that regardless of the grounds provided for by paragraph 1 of Article 75 of the Code, persons who do not fulfill their parental duties due to circumstances beyond their control cannot be deprived of their parental rights (other mental illness or other chronic illness).

      In these cases, and also when during the consideration of the case, there are no sufficient grounds for depriving the parents (one of them) of parental rights, the court may decide to limit parental rights by selecting the child and transferring him to the custody, provided that leaving the child with his parents is dangerous for him (Article 79 of the Code).

      According to Article 48 of the Code of Civil Procedure, the recognition of the claim is the right of the defendant. At the same time, in accordance with the second part of Article 48 of the Code of Civil Procedure, the court does not accept the recognition of the claim by the respondent if these actions contradict the law or violate anyone's rights, freedoms or legitimate interests. The court’s decision on the satisfaction of a claim for deprivation of parental rights cannot be based solely on the defendant’s recognition of the claim, since the parent’s desire to lose parental rights in relation to his child in the absence of grounds provided for in Article 75 of the Code is not grounds for depriving the parental rights.

      14. In accordance with paragraph 2 of Article 77, paragraph 2 of Article 80 of the Code, deprivation or restriction of parental rights does not relieve parents of the obligation to maintain their child, therefore the court, when considering a case on deprivation or restriction of parental rights, decides on the recovery of child support, regardless of whether such a claim was made.

      The claimant’s refusal to collect maintenance for the child is against the law and violates the rights of the child, and therefore, according to Article 48, second part, of the Code of Civil Procedure, such a refusal cannot be accepted by the court.

      If one parent is deprived or restricted of parental rights and the child is transferred to another parent, guardian or custodian or foster parents, alimony is collected and paid to these persons.

      If children have already been placed in organizations for orphans and children left without parental care before deciding whether to deprive or restrict parental rights, and also deprive or restrict the parental rights of both parents or one of them when the transfer of the child to the other parent is impossible and the child is placed in organizations for orphans and children left without parental care, alimony collected from parents for such children in educational, medical and other institutions are credited to the accounts of children, placed in the institutions for orphans and children left without parental care. Heads of organizations for orphans and children left without parental care are not eligible to withdraw funds from alimony, allowances and other social benefits from pupils' bank accounts.

      Amounts of alimony payments for children transferred under guardianship or guardianship to foster parents are credited to the deposit accounts of these children opened in second-tier banks (Article 142 of the Code).

      15. The court’s decision on deprivation or restriction of parental rights should indicate the subject to whom the child is being brought up: the other parent, the body exercising custody or guardianship, or guardian (custodian), if he has already been appointed in the prescribed manner. The transfer of a child to be brought up by relatives and other persons is allowed only in the case when these persons are appointed as its guardians and curators.

      If it is impossible to transfer the child to the other parent, depriving or restricting the parental rights of both parents, when the guardian (custodian) is not yet appointed, the child is transferred to the custody of the guardianship or trusteeship bodies. The courts do not determine the specific order of the child’s placement (placement in a children's institution, a boarding school, the appointment of a guardian, etc.), since this matter falls within the exclusive competence of the said authorities.

      The extract from the court decision on deprivation of parental rights within three days from the date of its entry into force in accordance with paragraph 5 of Article 76 of the Code should be sent by the court to the registering authority at the place of state registration of the birth of a child and to the authority performing guardianship at the place of residence of the child.

      Considering that a person deprived of parental rights loses the right to receive pensions, benefits, other payments, as well as alimony paid to the child (clause 1 of Article 77 of the Code), and the person who is limited in parental rights loses the right to benefits and state benefits established for citizens with children (subparagraph 2) of paragraph 2 Article 79 of the Code), the court, after the decision on deprivation or restriction of parental rights enters into legal force, must be sent a copy also to the authority making the specified payments, or to the court where the decision was made (issuing an order) or to the territorial body for the execution of judicial acts for consideration the issue of transferring payments to the accounts of children in organizations for orphans and children left without parental care and placed under guardianship or trusteeship for foster care.

      16. In accordance with paragraph 2 of Article 78 of the Code, the question of the restoration of parental rights is decided by the court at the request of a parent deprived of parental rights. Such a requirement is made to the other parent or guardian (custodian), foster carer or child care institution, depending on whose care the child is.

      When considering claims for the restoration of parental rights, the courts must find out whether the behavior and lifestyle of parents and their attitude to the upbringing of children have changed. The claim is not subject to satisfaction if the restoration of rights is contrary to the interests of the child, as well as in cases where the child has already been adopted and the adoption has not been canceled or is not considered invalid; a child who has reached the age of ten years objects to this, regardless of the motives for which he does not agree to the restoration of parental rights (clause 3 of Article 78 of the Code).

      Simultaneously with the claim for restoration of parental rights, the claim of the same person for the transfer of the child to him can be considered. If the court concludes that returning the child to the parent (s) is not in the child’s best interests, the court has the right to refuse to meet this requirement, including in the case of satisfaction of the claim in terms of restoration of parental rights.

      By analogy with paragraph 5 of Article 76 of the Code, an extract from a court decision on the restoration of parental rights within three days from the date the decision enters into legal force should be sent by the court to the registering authority at the place of state registration of the child's birth and to the body performing guardianship or guardianship at the place of residence of the child.

      17. In accordance with paragraph 1 of Article 81 of the Code, the abolition of the consequences of the restriction of parental rights is made by the court at the suit of parents with restricted parental rights. Such a requirement is made to the person in charge of the child.

      The court may decide to return the child to the parents and cancel the consequences of the restriction of parental rights, if the grounds by which the parents were limited in parental rights have disappeared and the return of the child to the parents is in the interests of the child.

      The court refuses to satisfy the claim if, taking into account the opinion of the child, it comes to the conclusion that the return of the child to the parents is contrary to his interests.

      Satisfying the lawsuit on the abolition of the restriction of parental rights or on the restoration of parental rights and on the return of the child to parents, the court resolves the issue of the termination of the collection of alimony for the child from these parents.

      18. Claims for deprivation of parental rights cannot be brought against adoptive parents and persons actually raising a child, but not listed as parents in the birth certificate, since they have rights and obligations that do not arise from their children’s origin.

      Evasion of the adopter from the performance of duties, abuse of parental rights, ill-treatment of the adopted are grounds for cancellation of adoption, but not deprivation of parental rights.

      19. In cases of inadequate performance by the guardian (custodian) of the duties assigned to him, including using his guardianship or guardianship for personal gain or leaving the ward without supervision and necessary assistance, the said person may be removed from the duties of the guardian (guardian), and not deprived of parental rights. The issue of the removal of the guardian (custodian) from his duties is decided by the bodies performing the functions of guardianship or trusteeship. If a person discharged from custody (guardianship) duties refuses to hand over the child, a claim may be filed against him for his or her taking.

      20. Where necessary, the courts in cases of the selection of children should determine the order of execution of decisions, providing for the application of measures to facilitate the transition of the child from one person to another. If it is impossible to execute a court decision on the transfer of a child without prejudice to his interests, the child may, by court decision, in accordance with Article 238 of the Code of Civil Procedure, be temporarily placed in an educational, medical or other institution.

      21. The court (judge), approving a mediation agreement, a settlement agreement, or an agreement on the settlement of a dispute in the manner of a participatory procedure on a dispute related to the upbringing of children, must make sure that its terms do not contradict the law and do not violate the rights of a child (part four of Article 177 of the Code of Civil Procedure, part two of Article 180 of the Code of Civil Procedure, part two of the Article 182 Code of Civil Procedure). Before approving the agreement, the court must examine the living conditions of the child and the person claiming to raise him/her, as well as, in compliance with the requirements of Article 62 of the Code, find out the child's opinion on the terms of the agreement.

      Footnote. Paragraph 21 as amended by the normative resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 15.04.2021 № 1 (shall be enforced from the date of the first official publication).

      22. According to the facts of untimely acceptance by the body performing guardianship or guardianship measures to protect the rights and legally protected interests of minors, unlawful actions by other persons involving violations of the rights of children, the courts should issue private decisions to the relevant organizations. or officials.

      23. To declare invalid:

      1) Regulatory Resolution № 4 of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated April 28, 2000 “On the application by courts of law in resolving disputes related to the upbringing of children”;

      2) the Normative Resolution № 12 of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated December 22, 2008 “On Amendments to the Resolution of the Plenum of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated April 28, 2000 № 4“ On the application by courts of law in resolving disputes relating to the upbringing of children”;

      3) Clause 2 of the Normative Resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated May 31, 2012 “On introducing amendments and addenda to some regulatory resolutions of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan”;

      4) Clause 8 of the Normative Resolution № 2 of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated March 31, 2017 “On introducing amendments and addenda to some regulatory decisions of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan on civil and civil procedural legislation”;

      5) Clause 5 of the Normative Resolution № 7 of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated April 20, 2018 “On introducing amendments and adjustments to some regulatory decisions of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan on civil and civil procedural legislation”.

      24. According to Article 4 of the Constitution of the Republic of Kazakhstan, this regulatory Decree is included in the composition of the law in force, is generally binding and shall enter into force from the date of the first official publication.

      Chairman of the Supreme Court of the
      Republic of Kazakhstan Z. Assanov
      Judge of the Supreme Court of the
      Republic of Kazakhstan, Secretary
      of the Plenary Session G. Almagambetova

Соттардың балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезiнде заңнаманы қолдануы туралы

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 қарашадағы № 15 нормативтік қаулысы.

      Ескерту. Бүкіл мәтін бойынша "талап қою арызын", "талап арызды" деген сөздер тиісінше "талап қоюды" деген сөздермен ауыстырылды - ҚР Жоғарғы Сотының 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.
      Ескерту. Бүкіл мәтін бойынша "қойған талапты", "қойылған талапты", "талаптың", "талап қойып" деген сөздер тиісінше "қойған талап қоюды", "қойылған талап қоюды", "талап қоюдың", "талап қоюмен" деген сөздермен ауыстырылды - ҚР Жоғарғы Сотының 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      Соттар балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешкен кезде кәмелетке толмағандардың құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету, сондай-ақ "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) нормаларын дұрыс және біркелкі қолдану мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жалпы отырысы мынадай түсіндірмелер беруге қаулы етеді.

      1. Соттар балаларды тәрбилеуге байланысты дауларды қарау барысында Кодексті және өзге де нормативтік құқықтық актілерді басшылыққа алуға тиіс. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда нормативтік құқықтық актілерде қамтылғаннан өзгеше қағидалар белгіленсе, халықаралық шарттардың қағидаларын басшылыққа алу қажет.

      2. Балаларды тәрбиелеуге байланысты даулар бойынша талап қоюды соттың іс жүргізуіне қабылдау туралы мәселені шеше отырып, Кодекстің 1-бабы 1-тармағының 8) тармақшасына сәйкес он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам бала болып танылатынын назарда ұстау қажет.

      Егер бала он сегіз жасқа толса не аталған жасқа толғанға дейін эмансипация немесе некеге тұру нәтижесінде әрекетке толық қабілетті болса (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – АК) 17, 22-1-баптары), судья Кодекстің 68-бабы 2-тармағының ережелерін ескере отырып, Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (бұдан әрі – АПК) 151-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасы негізінде талап қоюды қабылдаудан бас тартады, ал егер іс бойынша іс жүргізу қозғалса, ол АПК-нің 277-бабының 1) тармақшасына сәйкес тоқтатылуға жатады.

      Судья істі сот талқылауына дайындау барысында туындаған дауды шешу үшін маңызы бар және тараптардың дәлелдеуіне жататын мән-жайларды дұрыс айқындап, олардың арасында ата-аналардың не баланы тәрбиелеп отырған өзге адамдардың жеке қасиеттерін сипаттайтын мән-жайларға, сондай-ақ осы адамдардың баламен қалыптасқан өзара қарым-қатынасына ерекше назар аударуы тиіс.

      Сот баланың тұрғылықты жерін, оның ішінде ата-анасының біреуімен бірге баланың республикадан тыс жерге тұрақты тұру үшін кеткен кезінде айқындау туралы; өздерінен бөлек тұратын ата-анасының, жақын туыстарының баламен қарым-қатынас жасау тәртібін заң негізінсіз айқындау; ата-ана құқықтарынан айыру (шектеу) және қалпына келтіру (шектеулердің күшін жою) туралы істерді қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдардың қатысуымен, ал ата-ана құқықтарынан айыру туралы істерді сонымен қатар прокурордың қатысуымен қарайды (Кодекстің 76-бабының 2-тармағы).

      Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдар сот ұйғарымының негізінде белгіленген тәртіппен баланың және оны тәрбиелеуге үміттеніп отырған адамның (адамдардың) тұрмыс жағдайларын зерттеуге, сондай-ақ сотқа зерттеу актісін және оған негізделген даудың мәні жөніндегі қорытындыны ұсынуға міндетті.

      Зерттеу жүргізу мәселесі істі сот талқылауына дайындау сатысында шешілуі тиіс.

      Іс бойынша органның қорытындысын сот басқа дәлелдемелердің жиынтығында бағалайды. Қорытындымен келіспеу іс бойынша қабылданған шешімде уәжделуі тиіс.

      Ескерту. 2-тармаққа өзгеріс енгізілді – ҚР Жоғарғы 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      3. Балаларды тәрбиелеуге байланысты дауды шешу барысында соттар Баланың құқықтары туралы конвенцияның (Нью-Йорк қаласы, 1989 жылғы 20 қараша, "Баланың құқықтары туралы конвенцияны бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысы) 12-бабының және Кодекстің 62-бабының ережелерін ескеруі қажет, оларға сәйкес бала жасына қарамастан, өзінің мүдделерін қозғайтын барлық мәселелер бойынша пікірін еркін білдіруге, сондай-ақ кез келген сот немесе әкімшілік талқылау барысында өзін тыңдатуға құқылы.

      Сауалды баланың жасы мен жетілуін ескере отырып, педагогтың және (немесе) психологтың қатысуымен, мүдделі адамдардың балаға ықпал етуін болдырмайтын жағдайда жүргізу керек. Бұл ретте баланың пікірі оған ата-аналарының біреуінің немесе басқа да мүдделі адамдардың ықпалы салдарынан қалыптасқанын, оның осы пікірді білдіру кезінде өз мүдделерін сезінетінін және оның осы пікірді қалай негіздейтінін анықтау қажет.

      Балаға сауал қою барысында қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдар өкілінің қатысуы баланың пікірін білу үшін педагогтың және (немесе) психологтың міндетті түрде қатысатыны туралы АПК-нің 77-бабы бесінші бөлігінің талаптарын орындаудан сотты босатпайды.

      4. Кодекстің 73-бабының 3-тармағына сәйкес ата-аналар баладан бөлек тұратын ата-анасының ата-ана құқықтарын жүзеге асыру тәртiбi туралы жазбаша нысанда келiсiм жасауға құқылы. Егер ата-аналары келiсiмге келе алмаса – дауды қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган, ал оның шешімімен келіспеген жағдайда дау осы органның және баланың ата-аналарының қатысуымен медиация тәртібімен шешіледі немесе оны сот шешедi. Осыған байланысты талап қоюшы осы іс санаты бойынша дауды алдын ала сотқа дейін шешу жөнінде заңнамада белгіленген тәртіпті сақтауға тиіс екенін соттардың ескергендері жөн.

      Егер дауды сотқа дейін немесе соттан тыс алдын ала шешу тәртібі сақталмаса және осы тәртіпті қолдану мүмкіндігі жойылмаса, судья АПК-нің 152-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес талап қоюды қайтаруы және қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарға жүгіну қажеттігін түсіндіруі тиіс.

      Кодекстің 61-бабына сәйкес баланың ата-анасының екеуiмен де, аталарымен, әжелерiмен, аға-iнiлерiмен, апа-сiңлiлерiмен (қарындастарымен) және басқа да туыстарымен араласуға құқығы бар.

      Баладан бөлек тұратын ата-ананың баламен араласу құқығын, сондай-ақ осы ата-анамен араласу кезінде кәмелетке толмаған адамның құқықтары мен мүдделерін қорғау қажеттігін негізге ала отырып, сот әрбір нақты істің мән-жайларын ескеріп, араласудың тәртібін (араласу уақыты, орны, ұзақтығы және т.б.) айқындайды және оны шешімнің қарар бөлігінде көрсетеді.

      Ата-ананың баламен араласу тәртібін айқындау кезінде оның жасы, денсаулық жағдайы, ата-ананың әрқайсысына үйірлігі және баланың физикалық және психикалық денсаулығына, оның адамгершiлiк жағынан дамуына әсер ететін басқа да мән-жайлар назарға алынады.

      Бөлек тұратын ата-анамен араласу балаға зиян келтіруі мүмкін ерекше жағдайларда, сот баланың физикалық және психикалық денсаулығы мен оның адамгершiлiк жағынан дамуына зиян келтiре отырып, ата-ана құқықтарын жүзеге асыруға жол бермейтін Кодекстің 73-бабының 1-тармағын негізге ала отырып, шешім қабылдау уәждерін баяндай келе, осы ата-ананың бала тәрбиесіне қатысу тәртібін айқындау туралы талап қоюды қанағаттандырудан бас тартады.

      Заң немесе сот шешімі негізінде басқа адамдардың асырауындағы балаларды тәрбиелеуге ата-ана құқықтарынан айырылмаған ата-ананың қатысуына кедіргілерді жою туралы талаптар да осыған ұқсас тәртіпте шешілуі тиіс.

      Сот бөлек тұратын ата-ананың бала тәрбиесіне қатысу тәртібін айқындай отырып, басқа ата-ана сот шешімін орындамаған жағдайда, оған заңнамада көзделген шаралардың қолданылатыны туралы ескертеді. Сот шешiмi қасақана орындалмаған жағдайда, баласынан бөлек тұратын ата-анасының талабы бойынша сот баланың мүдделерiн негiзге алып және баланың пiкiрiн ескере отырып, баланы оған беру туралы шешiм шығара алады (Кодекстің 73-бабының 4-тармағы).

      Сот бөлек тұратын ата-ананың бала тәрбиесіне қатысудың сот шешімімен белгіленген тәртібін бала тәрбиелеудің нақты мән-жайлары мен жағдайлары өзгерген кезде ата-аналарының біреуінің талап қоюы бойынша қайта қарауы мүмкін.

      Баланың туыстарымен (аталары, әжелері және т.б.) араласу тәртібін айқындауға байланысты дауларды шешу барысында, баланың аталарымен, әжелерімен, аға-інілерімен, апа-сіңлілерімен (қарындастарымен) және басқа да туыстарымен араласуға құқығы бар болғандықтан, тиісінше соңғылардың да осындай құқығы бар екенін ескеру керек. Егер көрсетілген туыстары ата-аналармен не олардың біреуімен келісімге келе алмаса, дауды қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган, ал оның шешімімен келіспеген жағдайда осы органның, баланың ата-аналары мен туыстарының қатысуымен медиация тәртібімен шешіледі немесе оны сот шешедi.

      Ескерту. 4-тармаққа өзгеріс енгізілді – ҚР Жоғарғы Сотының 15.04.2021 № 1 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      5. Сот бөлек тұратын ата-аналарының (олар некеде (ерлі-зайыптылықта) болуына қарамастан)) арасындағы кәмелетке толмағанның тұрғылықты жері туралы дауды шешу кезінде Кодекстің 68-бабында белгіленген ата-аналардың құқықтары мен міндеттерінің теңдігін негізге алып, баланың мүдделеріне сәйкес келетін шешім қабылдауға тиіс.

      Сот баланың ата-анасының әрқайсысына, аға-iнiлерiне және апа-сiңлiлерiне (қарындастарына) үйірлігін, оның жасын, ата-анасының адамгершiлiк және өзге де жеке қасиеттерiн, ата-анасының әрқайсысы мен баланың арасындағы қарым-қатынастарды, баланың дамуы және тәрбиесі үшiн жағдайлар жасау мүмкiндiгiн (ата-аналар қызметiнiң түрiн, жұмысының режимін, олардың материалдық және отбасылық жағдайын және т.с.с.), сондай-ақ ата-аналарының әрқайсысының тұратын жерінде қалыптасқан жағдайды сипаттайтын басқа да мән-жайларды ескередi. Ата-аналарының біреуінің материалдық-тұрмыстық жағдайының артық болуы осы ата-ананың талаптарын қанағаттандыру үшін сөзсіз негіз болып табылмайды.

      Бала ата-аналарының біреуімен тұрып, ал сот шешімімен оның тұрғылықты жері басқа ата-анасымен айқындалған жағдайларда, шешімнің қарар бөлігінде бала бірге тұратын ата-анасының оны басқа ата-анасына беру міндетін көрсету керек.

      Балалардың тұрғылықты жері туралы даулар бірнеше рет қаралуы мүмкін және егер ата-аналар балаларды тәрбиелеудің нақты мән-жайлары мен шарттарының өзгергенін көрсете отырып, сотқа баланың тұрғылықты жерін басқа негіздер бойынша айқындау (өзгерту) туралы талап қоюмен жүгінсе, онда судья АПК-нің 151-бабы бірінші бөлігінің 2) тармақшасы негізінде талап қоюды қабылдаудан бас тартуға немесе сот (судья) іс бойынша іс жүргізуді АПК-нің 277-бабының 2) тармақшасы негізінде тоқтатуға құқылы емес.

      6. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 наурыздағы № 361 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге кетуге арналған құжаттарды ресімдеу қағидаларының (бұдан әрі – Кетуге арналған құжаттарды ресімдеу қағидалары) 7-тармағының 6) тармақшасына сәйкес он сегіз жасқа толмаған Қазақстан Республикасының азаматтары ата-анасының біреуімен (қорғаншысымен, қамқоршысымен) бірге тұрақты тұруға кететін кезде Қазақстан Республикасының аумағында тұратын екінші ата-анасының нотариалды түрде расталған келісімі болуы қажет. Келісім болмаған кезде, кәмелетке толмаған баланың кетуі тұрғылықты жерін айқындау туралы талап қою арқылы сот тәртібімен қаралуы мүмкін.

      АПК-нің 27-бабының үшінші бөлігінде бала ата-аналарының біреуімен республикадан тыс жерлерге тұрақты тұру үшін (бұдан әрі - ТТ) кеткен кезде баланың тұрғылықты жерін айқындау туралы даулар бойынша істерді кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың қарауы көзделген.

      Ата-аналарының біреуімен республикадан тыс ТТ-ға кетуі кезінде баланың тұрғылықты жерін айқындау баланың елден шығуына рұқсат беруді білдіреді.

      Талап қоюшы баланың кетуіне рұқсат беру туралы талаптарды мәлімдеген жағдайда, сот істі сот талқылауына дайындау барысында талап қоюшыға бала ата-анасының біреуімен республикадан тыс ТТ-ға кетуі кезінде талап қою нысанасын тұрғылықты жерін айқындау туралы талап қоюға өзгерту құқығын түсіндіруі қажет.

      Бала ата-аналарының біреуімен республикадан тыс ТТ-ға кетуі жағдайында тұрғылықты жерін айқындау туралы дауды шешкен кезде, баланың ата-анасының біреуімен тұратын жерін айқындау туралы соттың бұрын шығарылған шешімі баланың осы ата-анасымен Қазақстан Республикасынан тыс жерге көшу жағдайына қолданылмайтынын соттар назарда ұстауы тиіс, өйткені ол шешім тұрудың басқа жағдайлары ескеріле отырып қабылданған.

      Ата-ана құқықтарының іске асырылуы балалардың құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін бұзуға тиіс емес және баланың республикадан тыс кетуіне ата-аналарының рұқсат беру ниетінің болуына немесе болмауына не ата-аналарының арасында туындаған қайшылықтарға тәуелді бола алмайды.

      Шешім шығару кезінде сот баланың ата-аналарының әрқайсысына, аға-iнiлерiне және апа-сiңлiлерiне (қарындастарына) үйірлігін, баланың жасын, ата-аналарының адамгершiлiк және өзге де жеке қасиеттерiн, әрбір ата-анасы мен баланың арасындағы қарым-қатынастарды, ата-аналардың баланың дамуы мен тәрбиесі үшiн жағдайлар жасау мүмкiндiгiн (қызмет түрiн, жұмыс режимін, олардың материалдық және отбасылық жағдайын және т.с.с.), бала келген жерінде тәрбиеленетін жағдайларды (тұрақты тұрғын үй-жайдың, тұрақты жұмыстың болуын, еңбекке ақы төлеу мөлшерлерін, ата-аналарының отбасылық жағдайын және басқа да мән-жайларды) сондай-ақ баланың пікірі мен қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органының қорытындысын ескереді.

      7. Ата-аналардың барлық өзге адамдар алдында өзінің баласын тәрбиелеуге басым құқығы бар (Кодекстің 70-бабының 2-тармағы) және баланы заңның немесе сот шешiмiнің негiзiнсiз өз қолында ұстап отырған кез келген адамнан оны қайтаруды талап етуге құқылы (Кодекстің 74-бабының 1-тармағы).

      Соттар заңның немесе сот шешiмiнің негізінде тәрбиелеп жатқан адамдардың (қорғаншылар, қамқоршылар, патронат тәрбиешiлер, балалар мекемелерi т.с.с.) балаларды ата-аналардың өздеріне қайтаруы туралы талап қоюларын қарау барысында, дау туындаған кезде балаларды көрсетілген адамдарға немесе балалар мекемелерiне беруге негiз болған мән-жайлардың өзгерген-өзгермегенiн, балаларды ата-аналарына қайтару олардың мүддесiне сай болуын анықтауға тиiс.

      Балалар бірге тұрған ата-анасы қайтыс болғаннан кейін заң немесе сот шешiмiнің негізінсіз балалар қолдарында болған адамдардан (әжесі, атасы, әкесiмен бiрге туған апасы мен ағасы, нағашы апасы мен нағашы ағасы және басқа да туыстары) балаларды өзіне беру туралы ата-анасының бірі қойған талап қоюды қарау кезінде соттар ата-анасы қайтыс болғанға дейін балалар онымен қандай мән-жайларға байланысты бірге тұрғанын, екінші ата-анасының балаларды тәрбилеу мен күтіп-бағуға қатысқанын-қатыспағанын, балаларды беру туралы талап қою мәлімдеуге түрткі болған себептерді, балаларды ата-анасына қайтару олардың мүдделеріне сай келетінін анықтауы тиіс.

      Атап айтқанда сот ата-анасының баланы тиісінше тәрбиелеуді қамтамасыз етуінің нақты мүмкiндiгін, ата-анасының баламен арада қалыптасқан өзара қарым-қатынасының сипатын, баланың бірге тұрып жатқан адамдарға үйірлігін және ата-анасының, сондай-ақ баламен іс жүзінде тұрып, тәрбиелеп отырған адамдардың баланың өмiр сүруі мен тәрбиесіне қолайлы жағдайлар жасауына ықпал ететiн басқа да нақты мән-жайларды ескереді.

      Сот, егер баланы ата-аналарға (ата-анасына) беру баланың мүдделерiне сай келмейдi деген тұжырымға келсе, баланың пiкiрiн ескере отырып, ата-аналарының (ата-анасының) талап қоюын қанағаттандырудан бас тартуға құқылы. Сот баланың пікірін Кодекстің 62-бабының талаптарына сәйкес ескереді.

      Егер сот талқылауы барысында ата-аналардың да, баланы асырап отырған басқа адамның да оның тиісті тәрбиесі мен дамуын қамтамасыз етуге жағдайы келмейтiнi анықталса, сот талап қоюды қанағаттандырудан бас тартады және баланың құқықтары мен мүдделерiн қорғау үшін шаралар қабылдау және оның болашақ тағдырын шешудің барынша тиімді тәсілін таңдау мақсатында баланы қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның қамқорлығына бередi (Кодекстің 74-бабы).

      8. Сот баланың құқықтарын қорғау мақсатында және оның мүдделерін ескере отырып, ата-ананың ата-ана құқықтарын шектеуі мүмкін (Кодекстің 79-бабы).

      Егер баланы ата-анасымен қалдыру оған ата-аналарға байланысты емес мән-жайлар (психикасының бұзылуы немесе өзге де созылмалы ауруы, ауыр мән-жайларға душар болуы) бойынша қауіпті болса, ата-ана құқықтарын шектеуге жол беріледі. Бұл ретте заң ата-ана құқықтарын шектеу мүмкіндігін ата-ананы әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танумен байланыстырмайды.

      Егер баланы ата-анасымен қалдыру ата-анасының мінез-құлықтары салдарынан бала үшін қауіпті болса, бірақ ата-аналарды ата-ана құқықтарынан айыруға жеткілікті негіздер анықталмаса, сот ата-ана құқықтарын шектеу туралы шешім қабылдауға құқылы.

      Ата-ана құқықтарын шектеу туралы мәселені шешу барысында сот қауіптің сипаты мен дәрежесін, сондай-ақ баланы ата-аналарымен қалдырған жағдайда, оның өміріне немесе денсаулығына қауіпті ықтимал салдарларды негізге алуы, сонымен қатар өзге де мән-жайларды ескеруі тиіс. Бала үшін қауіп төндіретін ата-аналардың кінәлі мінез-құлықтары болған жағдайда – ата-аналар өз мінез-құлқының кінәлілігін сезінетінін-сезінбейтінін және оны жақсы жағына өзгертуге табанды ниетінің бар-жоғын, өз мінез-құлқын түзету мақсатында қандай нақты шараларды қабылдауға ниеттеніп отырғанын немесе қабылдағанын анықтау қажет.

      Кодекстің 79-бабына орай ата-ана құқықтарын шектеу туралы істер баланың жақын туыстарының, бала құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын ұйымдардың (балалар үйі, интернат ұйымдары, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдары, жасөспірімдер үйлері, арнаулы әлеуметтік көрсетілетін қызметтерге мұқтаж балаларды қолдау орталықтары, кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталықтары) талап қоюлары бойынша, сондай-ақ прокурордың талап қоюы бойынша қаралады.

      Заңнамада ата-аналардың (олардың біреуінің) ата-ана құқықтары шектелуі мүмкін мерзім белгіленбеген, мұндай мерзім ата-ана құқықтарын шектеу қажеттігін туғызған мән-жайлар жойылатын күннің айқын болмауы салдарынан объективті түрде белгілене алмайды, осыған байланысты сот ата-ана құқықтарын шектеу мерзімін көрсетпей шешім шығарады.

      Сот ата-аналардың (олардың біреуінің) кінәлі мінез-құлқына байланысты ата-ана құқықтарын шектеу туралы талап қоюды қанағаттандыра отырып, ата-аналарға (олардың біреуіне), егер олар өз мінез-құлықтарын өзгертпесе, қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган оларға Кодекстің 79-бабының 2-тармағында көзделген тәртіппен және мерзімдерде ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қоюға міндетті екенін түсіндіруі тиіс.

      Бұл міндет ата-аналардың кінәлі мінез-құлқы салдарынан ата-ана құқықтарынан шектелген жағдайларға қатысты айқындалады.

      Өзіне байланысты емес (психикасының бұзылуы немесе өзге де созылмалы дерті, ауыр мән-жайларға душар болуы) мән-жайлар бойынша ата-ана құқықтарынан шектелген адамды ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қою қанағаттандырылуға жатпайды.

      Ескерту. 8-тармаққа өзгеріс енгізілді – ҚР Жоғарғы 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      9. Ата-аналардың айырылуы мүмкін ата-ана құқықтары деп оларға балалар кәмелеттiк жасқа толғанға дейін берілген: баланы тәрбиелеу, оның денсаулығына қамқор болу, олардың мүдделерiн білдіру және қорғау, балаларды басқа адамдардан қайтаруды талап ету, баланы асырап алуға келiсiм беру немесе келісім беруден бас тарту, он төрт жастан он сегіз жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандардың, АК-нің 22-бабының 2-тармағында аталған мәмiлелерді қоспағанда, мәмілелер жасауына келiсiм беру, осы кәмелетке толмағандардың өз еңбек табыстарына, стипендиясына, өзге де кірістеріне және олар жасаған зияткерлік меншік құқығы объектілеріне және т.б. өздері дербес билік етуін шектеу немесе одан айыру туралы сотқа арыз беру құқығын түсінген жөн.

      Ата-ана құқықтарынан айыру туралы шешiм шығару ата-ананың (олардың бiреуiнiң) жоғарыда көрсетiлген құқықтарынан ғана емес, отбасылық, сондай-ақ өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын, баламен туыстық фактiсіне негiзделген басқа да құқықтардан (Кодекстің 145-бабында көзделген асырауға қаражат алу, балалары бар азаматтар үшiн белгіленген жеңiлдiктер мен мемлекеттiк жәрдемақы алу, заң бойынша мұрагерлiк құқығы және т.б.) айырылуына әкеп соғады.

      10. Кодекстің 76-бабына сәйкес ата-ана құқықтарынан айыру туралы iстер ата-ананың бiреуiнiң немесе баланың басқа да заңды өкілдердің, кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғау жөнiндегi мiндеттер жүктелген органдардың немесе ұйымдардың (қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдардың, кәмелетке толмағандардың iстерi жөнiндегi комиссиялардың, жетiм балалар мен ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мекемелердiң, атап айтқанда, сәбилер үйлерінің, мектеп-интернаттардың, балалар үйлерінің, арнаулы әлеуметтік көрсетілетін қызметтерге мұқтаж балаларды қолдау орталықтарының, мүгедектер үйлерiнiң, дене кемістігі бар балаларға арналған интернаттардың және басқалардың) арызы бойынша, сондай-ақ прокурордың талап қоюы бойынша қаралады.

      Ескерту. 10-тармаққа өзгеріс енгізілді – ҚР Жоғарғы 07.12.2023 № 4 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      11. Судья ата-ананың бiреуiн ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу туралы iстi сот талқылауына дайындау барысында кәмелетке толмаған баланың құқықтарын қорғау және оны одан әрі тәрбиелеудің тиісті жағдайларын қамтамасыз ету, сонымен қатар баламен бiрге тұрмайтын ата-анасының құқықтарын қорғау мақсатында осы ата-анаға сот талқылауының уақыты мен орнын хабарлауға, оның баланы тәрбиелеу үшін өзіне беру туралы талап мәлімдеуге құқылы екенін түсiндiруге міндетті.

      12. Ата-аналардың кінәлі мінез-құлқы болған жағдайда ғана сот оларды Кодекстің 75-бабында көзделген негiздер бойынша ата-ана құқықтарынан айыруы мүмкiн.

      Ата-аналардың балаларды тәрбиелеу жөніндегі өз міндеттерін орындаудан жалтаруы балаларының адамгершілік және физикалық дамуына, білім алуына, оларды қоғамға пайдалы еңбекке баулуға қамқорлық жасамауына, алименттер төлеуден қасақана бас тартуына байланысты болуы мүмкiн.

      Ата-ананың алименттер төлеуден қасақана жалтарғаны жөніндегі мәселені шешу кезінде оларды төлемеу мерзімінің ұзақтығы мен себептерін ескеру қажет.

      Алименттер төлеуден жалтарудың қасақана сипатын, мысалы, алименттер төлеу туралы нотариат куәландырған келісімнің немесе алименттер өндіріп алу туралы сот актісінің негізінде алименттер төлеушінің кінәсінен қалыптасқан алименттер бойынша берешектің болуы; алименттер ұсталатын жалақысының және (немесе) өзге кірісінің шынайы мөлшерін жасыруы; алимент төлеуге міндетті ата-ананы тұратын жерін жасыруына байланысты іздестіру; балаларды күтіп-бағу қаражатын төлеу жөніндегі міндеттерді орындамағаны үшін олардың ата-анасын әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылыққа тарту (Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексінің 669-бабы, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 139-бабы) куәландыруы мүмкін.

      Өз баласын перзентханадан (оның бөлімшесінен), жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардан және өзге де ұйымдардан алудан дәлелді себептерсіз бас тартуға байланысты ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қоюды қараған кезде, сот, атап айтқанда, мұндай бас тартудың қандай себептерге байланысты болғанын және олардың дәлелді болуын; ата-аналардың баламен қарым-қатынасын; ата-аналардың баланы алудан бас тартуға негіз болған мән-жайларды болдырмауға қандай да бір шаралар қабылдағанын және (немесе) осы мән-жайлардың өзгергенін тексеруі тиіс.

      Ата-ана құқықтарын теріс пайдалану деп осы құқықтарды балалардың мүдделерiне нұқсан келтіре отырып пайдалануды, мысалы, балалардың оқуына кедергi келтіруді, қайыр сұрауға, ұрлыққа, жезөкшелiкке, спирттік iшiмдiктерді немесе есiрткi заттарын, психотроптық заттарды және (немесе) оларға тектес түрлерін тұтынуға итермелеуді және т.б. түсінген жөн.

      Балаларға қатыгездікпен қарау ата-аналардың оларға физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылық жасауынан немесе олардың жыныстық қол сұғылмауына қастық жасауынан ғана емес, жол берілмейтін тәрбиелеу тәсiлдерін қолдануынан да (балаларға адами қадір-қасиетін кемсітетін дөрекі, немқұрайлы қарау, балаларды қорлау немесе қанау) көрінуі мүмкін.

      Өз баласының, жұбайының не отбасының басқа да мүшелерінің өміріне немесе денсаулығына қарсы қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау фактісі соттың заңды күшіне енген айыптау үкімімен немесе қылмыстық істі ақталмайтын негіз бойынша тоқтату туралы сот қаулысымен не сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының қаулысымен расталуға тиіс.

      13. Ата-ана құқықтарынан айыру ең соңғы шара болып табылады, сондықтан ата-анасының кінәлі мінез-құлқы дәлелденген ерекше жағдайларда, сот оның мінез-құлқының сипатын, жеке басын және басқа да нақты мән-жайларды ескере отырып, ата-ана құқықтарынан айыру туралы қойылған талап қоюды қанағаттандырудан бас тартуға және жауапкерге оның балаларды тәрбиелеуге көзқарасын өзгерту қажеттiгін ескертiп, оның ата-аналық мiндеттерiн орындауын бақылауды қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарға жүктеуге құқылы.

      Өздерiнiң ата-аналық мiндеттерiн ата-анаға байланысты емес мән-жайлар (психикасының бұзылуы немесе басқа созылмалы ауруы, ауыр мән-жайларға душар болуы) бойынша орындамаған адамдарды Кодекстің 75-бабының 1-тармағында көзделген негіздердің бар екеніне қармастан, ата-ана құқықтарынан айыруға болмайтынын соттардың назарда ұстағандары жөн.

      Көрсетілген жағдайларда, сонымен қатар iстi қарау барысында ата-ананы (олардың бiреуiн) ата-ана құқықтарынан айыруға жеткiлiктi негiздер анықталмаса, баланы ата-анасымен қалдыру ол үшiн қауiптi болған жағдайда, сот ата-ана құқықтарын шектеу тәртібімен баланы олардан алып, қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдардың қамқорлығына беру туралы шешiм шығара алады (Кодекстің 79-бабы).

      АПК-нің 48-бабының мағынасы бойынша талап қоюды тану жауапкердің құқығы болып табылады. АПК-нің 48-бабының екінші бөлігіне сәйкес, егер бұл әрекеттер заңға қайшы келсе немесе қандай да біреудің құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін бұзса, сот жауапкердің талап қоюды тануын қабылдамайды. Ата-ана құқықтарынан айыру жөнінде қойылған талап қоюды қанағаттандыру туралы соттың шешімі тек жауапкердің қойылған талап қоюды мойындауына ғана негізделе алмайды, өйткені Кодекстің 75-бабында көзделген негіздер болмаған кезде ата-анасының өз баласына қатысты ата-ана құқығының күшін жою жөніндегі ниеті ата-ана құқықтарынан айыруға негіз болып табылмайды.

      14. Кодекстің 77-бабының 2-тармағына, 80-бабының 2-тармағына сәйкес ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу ата-ананы өз баласын күтіп-бағу мiндеттерiнен босатпайды, сондықтан сот ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу туралы iстердi қарау барысында талап қоюдың қойылғанына-қойылмағанына қарамастан балаға алимент өндiру туралы шешім қабылдайды.

      Талап қоюшының баланы күтіп-бағу үшін алименттер өндіріп алудан бас тартуы заңға қайшы келеді және баланың құқықтарын бұзады, сондықтан АПК-нің 48-бабының екінші бөлігіне сәйкес сот мұндай бас тартуды қабылдай алмайды.

      Ата-ананың бiреуін ата-ана құқықтарынан айырған немесе оны шектеген және баланы ата-анасының екіншісіне, қорғаншыға немесе қамқоршыға не патронат тәрбиешiлерге берген кезде, алименттер өндіріліп аталған адамдарға төленеді.

      Егер балалар ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу туралы мәселе шешiлгенге дейін жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдарға орналастырылған болса, сондай-ақ ата-ананың екеуiн де немесе олардың бiреуiн ата-ана құқықтарынан айырған немесе оны шектеген кезде, баланы ата-ананың екіншісіне беру мүмкiн болмаған және бала жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдарға орналастырылса, тәрбиелеу, емдеу және басқа да мекемелердегі осындай балалар үшін ата-аналардан өндіріп алынатын алименттер жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардағы балалардың шоттарына аударылады. Жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдар басшыларының алименттерден, жәрдемақылар мен басқа да әлеуметтік төлемдерден келіп түскен қаражатты тәрбиеленушілердің банктік шоттарынан алуға құқығы жоқ.

      Қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронат тәрбиешіге берілген балаларға арналған алимент төлемдерінің сомасы екінші деңгейдегі банктерде ашылған осы балалардың депозиттік шоттарына аударылады (Кодекстің 142-бабы).

      15. Соттың ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу туралы шешiмiнде баланың кімге: ата-ананың екiншiсіне, қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның немесе қамқоршы (қорғаншы) адамның, егер ол белгіленген тәртiппен тағайындалған болса, тәрбиесiне берілетiн субъект көрсетiлуі тиiс. Баланы туыстарының және басқа адамдардың тәрбиесіне беруге бұл адамдар оның қамқоршысы немесе қорғаншысы болып тағайындалған жағдайда ғана жол беріледі.

      Баланы ата-анасының екіншісіне беруге мүмкiндiк болмаған, ата-анасының екеуiн де ата-ана құқықтарынан айырған немесе оны шектеген, қорғаншы (қамқоршы) әлi тағайындалмаған кезде, бала қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның қамқорлығына берiледi. Соттар баланы орналастырудың нақты тәртiбiн (балалар мекемесiне, мектеп-интернатқа орналастыру, қамқоршы тағайындау т.с.с) айқындамайды, өйткенi бұл мәселе көрсетiлген органдардың айрықша құзыретіне жатады.

      Соттың ата-ана құқықтарынан айыру туралы шешiмiнің үзiндi көшiрмесiн ол заңды күшiне енген күннен бастап үш күннiң iшiнде сот Кодекстің 76-бабының 5-тармағына сәйкес баланың тууын мемлекеттiк тiркеу орны бойынша тіркеуші органға және баланың тұратын жері бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға жіберуге тиіс.

      Ата-ана құқықтарынан айырылған адамның балаларға тағайындалған зейнетақы, жәрдемақы, басқа да төлемдердi, сонымен қатар балаға өндiрiп алынған алименттердi алу құқығынан айырылатынын (Кодекстің 77-бабының 1-тармағы), ал ата-ана құқықтары шектелген адамның балалары бар азаматтар үшін белгіленген жеңілдіктер мен мемлекеттік жәрдемақылар алу құқығынан айырылатынын (Кодекстің 79-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы) ескере отырып, сот ата-ана құқықтарынан айыру немесе оны шектеу туралы шешiм заңды күшiне енгеннен кейiн, оның көшірмесiн осы төлемдердi жүргізетін органға немесе шешiм шығарылған (бұйрық берiлген) жердегi сотқа немесе сот актілерін орындау жөніндегі аумақтық органға жетім балаларға және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардағы және қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронат тәрбиесіне берілген балалардың шоттарына төлемдерді аудару мәселесiн қарау үшiн жiберуге тиіс.

      16. Сот Кодекстің 78-бабының 2-тармағына сәйкес ата-ана құқықтарын қалпына келтiру туралы мәселені ата-ана құқықтарынан айырылған ата-ананың арызы бойынша шешедi. Мұндай талап бала кiмнің қамқорлығында болуына байланысты, ата-ананың екіншісіне не қорғаншыға (қамқоршыға), патронат тәрбиешiге немесе балалар мекемесiне қойылады.

      Соттар ата-ана құқықтарын қалпына келтiру туралы талап қоюды қарау барысында ата-аналардың мiнез-құлқы мен өмір салтының және бала тәрбиесіне деген көзқарасының өзгергенін анықтауға тиіс. Егер құқықтарды қалпына келтiру баланың мүдделерiне қайшы келсе, сондай-ақ бала асырап алынған болса және баланы асырап алудың күшi жойылмаса немесе ол жарамсыз деп танылмаса; ата-ана құқықтарын қалпына келтiруге он жасқа толған бала қарсылық бiлдiрсе, келіспеу уәждеріне қарамастан қойылған талап қанағаттандырылуға жатпайды (Кодекстің 78-бабының 3-тармағы).

      Ата-ана құқықтарын қалпына келтiру туралы талап қоюмен бiрге сол адамның баланы өзiне қайтарып беру туралы талап қоюы да қаралуы мүмкiн. Егер сот баланы ата-анасына (ата-аналарына) қайтару баланың мүддесіне сай келмейді деген тұжырымға келсе, онда ата-ана құқықтарын қалпына келтіру бөлігінде талап қою қанағаттандырылған болса да, баланы қайтарып беру туралы талапты қанағаттандырудан бас тартуға құқылы.

      Кодекстің 76-бабының 5-тармағына ұқсастығы бойынша ата-ана құқықтарын қалпына келтiру туралы соттың шешiмнің үзінді көшiрмесін сот шешiм заңды күшiне енген күннен бастап үш күн iшiнде осы баланың тууын мемлекеттiк тiркеу орны бойынша тіркеуші органға және баланың тұратын жері бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға жіберуге тиiс.

      17. Сот Кодекстің 81-бабының 1-тармағына сәйкес ата-ана құқықтары шектелген ата-аналардың талап қоюы бойынша ата-ана құқықтарын шектеу салдарының күшін жояды. Мұндай талап қамқорлығында бала бар адамға қойылады.

      Егер ата-ананың ата-ана құқықтарын шектеу салдары жойылса және баланы ата-анасына қайтару баланың мүддесіне сай келсе, сот баланы ата-аналарына қайтару және ата-ана құқықтарын шектеудің күшін жою туралы шешім қабылдай алады.

      Егер сот баланы ата-аналарына қайтару оның мүдделеріне қайшы келеді деген тұжырымға келсе, баланың пікірін ескере отырып, қойылған талап қоюды қанағаттандырудан бас тартады.

      Сот ата-ана құқықтарын шектеудің күшін жою не ата-ана құқықтарын қалпына келтіру және баланы ата-аналарына қайтару туралы талап қоюды қанағаттандыра отырып, осы ата-аналардан балаға алименттер өндіруді тоқтату мәселесін шешеді.

      18. Баланың тууы туралы акт жазбасында оның ата-аналары ретiнде көрсетiлмеген баланы асырап алушыларға және іс жүзінде оны тәрбиелеп отырған адамдарға ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қойылуы мүмкін емес, себебi құқықтар мен мiндеттер балалардың олардан шыққан тегі нәтижесінен туындамайды.

      Бала асырап алушының міндеттерді орындаудан жалтаруы, ата-ана құқықтарын терiс пайдалануы, асырап алған балаларға қатыгездікпен қарауы ата-ана құқықтарынан айыру үшін емес, бала асырап алудың күшін жоюға негіздер болып табылады.

      19. Қорғаншы (қамқоршы) өзiне жүктелген мiндеттердi тиісінше орындамаған жағдайларда, оның ішінде ол қорғаншылықты немесе қамқоршылықты пайдакүнемдік мақсатта пайдаланған не қамқорлығындағы баланы қадағалаусыз және қажеттi көмексіз қалдырған жағдайда, аталған адам ата-ана құқықтарынан айырылмай, қорғаншы (қамқоршы) мiндеттерін орындаудан шеттетiлуi мүмкiн. Қорғаншыны (қамқоршыны) өз мiндеттерiн орындаудан шеттету туралы мәселені қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдар шешедi. Егер қорғаншылық (қамқоршылық) жөніндегі мiндеттерден шеттетiлген адам баланы беруден бас тартса, оған баланы айырып алу туралы талап қойылуы мүмкiн.

      20. Қажет болған жағдайларда соттар балаларды айырып алу туралы iстер бойынша баланың бiр адамнан екiншi адамға берілуіне ықпал ететін шаралар қолдануды көздей отырып, шешiмдердiң орындалу тәртiбiн айқындағандары жөн. Баланы беру туралы соттың шешімін оның мүдделеріне зиян келтірмей орындау мүмкін болмаған кезде, бала АПК-нің 238-бабына сәйкес соттың ұйғарымы бойынша тәрбиелеу, емдеу немесе басқа мекемеге уақытша орналастырылуы мүмкін.

      21. Сот (судья) балаларды тәрбиелеуге байланысты дау бойынша медиациялық келісімді, татуласу келісімін немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімді бекіте отырып, оның шарттарының заңға қайшы келмейтініне және баланың құқықтарын бұзбайтынына көз жеткізуге тиіс (АПК-нің 177-бабының төртінші бөлігі, 180-бабының екінші бөлігі, АПК-нің 182-бабының екінші бөлігі). Сот (судья) келісімді бекіткенге дейін баланың және оны тәрбиелеуге үміттеніп отырған адамның тұрмыс жағдайларын зерттеуі қажет, сондай-ақ Кодекстің 62-бабының талаптарын сақтай отырып баланың келісім шарттары жөніндегі пікірін анықтауы тиіс.

      Ескерту. 21-тармаққа өзгеріс енгізілді – ҚР Жоғарғы Сотының 15.04.2021 № 1 (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) Нормативтік қаулысымен.

      22. Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның кәмелетке толмағандардың құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау шараларын уақтылы қабылдамауы, балалардың құқықтарын бұзуға әкеп соғатын өзге де адамдардың тарапынан заңсыз әрекеттері туралы сот отырысында анықталған фактілер бойынша соттар тиісті ұйымдардың немесе лауазымды адамдардың атына жеке ұйғарымдар шығаруы тиіс.

      23. Мыналардың:

      1) "Соттардың балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезiнде заңнаманы қолдануы туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 28 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысының;

      2) "Соттардың балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезiнде заңды қолдануы туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 2000 жылғы 28 сәуірдегі № 4 қаулысына өзгерістер енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 22 желтоқсандағы № 12 нормативтік қаулысының;

      3) "Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кейбір нормативтік қаулыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2012 жылғы 31 мамырдағы № 2 нормативтік қаулысының 2-тармағының;

      4) "Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кейбір нормативтік қаулыларына азаматтық және азаматтық процестік заңнама бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 31 наурыздағы № 2 нормативтік қаулысының 8-тармағының;

      5) "Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кейбір нормативтік қаулыларына азаматтық және азаматтық процестік заңнама бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 7 нормативтік қаулысының 5-тармағының күші жойылды деп танылсын.

      24. Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабына сәйкес, осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

      Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының Төрағасы
Ж. Асанов
      Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының судьясы,
жалпы отырыс хатшысы
Г.Әлмағамбетова