Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Темір кендерін (қара металлдардың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығын бекіту туралы

Жаңа

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 желтоқсандағы № 1251 қаулысы

      Қазақстан Республикасының Экология кодексі 113-бабының 6-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

      1. Қоса беріліп отырған ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Темір кендерін (қара металлдардың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығы бекітілсін.

      2. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

      Қазақстан Республикасының
Премьер-Министрі
Ә. Смайылов

  Қазақстан Республикасы
Үкіметінің
2023 жылғы 29 желтоқсандағы
№ 1251 қаулысымен
бекітілген

Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Темір кендерін (қара металдардың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығы

Мазмұны

      Мазмұны

      Схемалар/суреттер тізімі

      Кестелер тізімі

      Глоссарий

      Алғысөз

      Қолданылу саласы

      Қолдану қағидаттары

      1. Жалпы ақпарат

      1.1. Саланың құрылымы және технологиялық деңгейі

      1.2. Минералды шикізат базасы

      1.3. Саланың техникалық-экономикалық көрсеткіштері

      1.4. Негізгі экологиялық проблемалар

      1.4.1. Атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары

      1.4.2. Су объектілеріне ластағыш заттардың төгінділері

      1.4.3. Жер ресурстары мен топырақ жамылғысына әсер

      1.4.4. Өнеркәсіптік қалдықтардың түзілуі және оларды басқару

      1.4.5. Энергикалық, шикізатты және су ресурстарын тұтыну

      1.4.6. Физикалық әсер ету факторлары

      1.4.7. Жою және рекультивация кезіндегі әсер

      2. Ең үздік қолжетімді техникаларды анықтау әдіснамасы

      2.1. ЕҚТ анықтау, таңдау қағидаттары

      2.2. Техникаларды ЕҚТ-ға жатқызу қағидаттары

      2.3. ЕҚТ-ны ендірудің экономикалық аспектілері

      2.3.1. ЕҚТ-ны экономикалық бағалаудың тәсілдері.

      2.3.2. ЕҚТ-ны экономикалық бағалаудың әдістері

      2.3.3. Кәсіпорынның шығындары мен негізгі көрсеткіштерінің арақатынасы

      2.3.4. Өнім бірлігіне өзіндік құнның өсуі

      2.3.5. Шығындар мен экологиялық нәтиженің арақатынасы

      2.4. Қоршаған ортаға теріс әсер үшін төлемдер мен айыппұлдар

      2.5. Қондырғыдағы есептеу     

      3. Қолданылатын процестер: қазіргі уақытта пайдаланылатын технологиялық, техникалық шешімдер

      3.1. Қара металдың кендерін ашық әдіспен өндіру

      3.1.1. Топырақтың құнарлы қабатын алу және қоймалау

      3.1.2. Карьер алаңын қазу

      3.1.3. Аршымалы жұмыстар

      3.1.4. Игеру жүйелері

      3.1.5. Бұрғылау-жару жұмыстары

      3.1.6. Кен өндіру

      3.1.7. Тасымалдау

      3.1.8. Бастапқы ұсақтау

      3.1.9. Аршымалы жыныстарымен жұмыс істеу

      3.1.10. Карьердегі сутөккіш

      3.1.11. Отын-энергетикалық ресурстарды тұтыну

      3.2. Қара металдың кендерін жерасты өндіру

      3.2.1. Аршу жұмыстары

      3.2.2. Дайындық

      3.2.3. Игеру жүйелері

      3.2.4. Өндірімдерді бекіту

      3.2.5. Кендерді қопару және бөлшектеу

      3.2.6. Кенді жеткізу және шығару

      3.2.7. Кенді тасымалдау және көтеру, жеткізу және шығару

      3.2.8. Өңделген кеңістікті күтіп ұстау

      3.2.9. Шахталық су төккіш     

      3.2.10. Кеншарлық желдету     

      3.2.11. Бос жыныстарды өңдеу

      3.2.12.      Отын-энергетикалық ресурстарды тұтыну

      3.3. Қара металдар кендерін байыту

      3.3.1. Негізгі байыту әдістері

      3.3.1.1. Гравитациялық байыту әдістері

      3.3.1.2. Магниттік байыту әдістері     

      3.3.1.3. Флотациялық байыту әдістері

      3.3.1.4. Электрлік байыту әдістері

      3.3.1.5. Арнайы байыту әдістері

      3.3.2. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу

      3.3.3. Қара металдар кендерін байыту

      3.3.4. Сусыздандыру, концентратты кептіру (агломерациялық кен), тозаңсыздандыру

      3.3.5. Қоймалау, тасымалдау

      3.3.6. Суды дайындау, айналмалы сумен жабдықтау

      3.3.7. Өндіріс қалдықтарын басқару

      3.3.8. Отын-энеретикалық ресурстарды тұтыну

      3.4. Шекемтастарды өндіру     

      3.4.1. Шихтаны дайындау

      3.4.2. Кесектеу, жіктеу

      3.4.3. Шекемтастарды термиялық өңдеу

      3.4.4. Дайын күйдірлген шекемтастарды сұрыптау, қоймалау, тасымалдау, жөнелту

      3.4.5. Суды дайындау, айналмалы сумен жабдықтау

      3.4.6. Өндіріс қалдықтарын басқару

      3.4.7. Энергетикалық, шикізаттық және су ресурстарын тұтыну

      4. Эмиссиялар мен ресурстардың тұтынылун болдырмауға және/немесе азайтуға арналған жалпы ең үздік қолжетімді техникалар

      4.1. Қоршаған ортаны қорғауға кешенді тәсілді енгізу

      4.2. Экологиялық менеджмент жүйелерін енгізу     

      4.3. Энергетикалық менеджмент жүйелерін енгізу

      4.4. Эмиссиялар мониторингі

      4.4.1. Мониторинг компоненттері

      4.4.2. Бастапқы шарттар мен параметрлер

      4.4.3. Мерзімді мониторинг

      4.4.4. Үздіксіз мониторинг

      4.4.5. Атмосфералық ауаға шығарындылар мониторингі

      4.4.6. Су объектілеріне төгінділер мониторингі

      4.5. Жабдық пен техникаға жоспарлы алдын-алу жөндеуді және техникалық қызмет көрсетуді жүргізу

      4.6. Қалдықтарды басқару

      4.7. Су ресурстарын басқару

      4.8. Физикалық әсер етудің деңгейін төмендету

      4.9. Бүлінген жерлерді рекультивациялау

      5. Ең үздік қолжетімді техникаларды таңдау кезінде қаралатын техникалар

      5.1. Технологиялық процесте автоматтандырылған бақылау және басқару жүйелерін ендіру

      5.1.1. Тау-кен көлік жабдықтарын басқарудың автоматтандырылған жүйелері

      5.1.2. Технологиялық процесті басқарудың автоматтандырылған жүйелері

      5.2. Энергия және ресурстарды үнемдеу саласындағы ЕҚТ

      5.2.1. Жиілік-реттеуші жетекті әртүрлі жабдықта (конвейерлік, желдету, сорғылық және т.б.) қолдану

      5.2.2. Энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын қолдану     

      5.2.3. Энергия тиімділігі жоғары сыныпты электр қозғалтқыштарын қолдану

      5.2.4. Кәсіпорындардың электр желілерінде жоғары гармоникаларды сүзу және реактивті қуатты компенсациялау үшін реактивті қуатты компенсациялау құрылғыларын, сондай-ақ сүзгі-компенсаторлық құрылғыларды қолдану

      5.2.5. Жоғары температуралы жабдықта Қазіргі заманғы жылу оқшаулағыш материалдарды қолдану

      5.2.6. Қалдық процесінің жылуынан жылуды рекуперациялау

      5.2.7. Күйдіруге арналған машиналарға төсеу үшін пішінсіз отқа төзімді материалдарды қолдану

      5.3. Ашық және жерасты тау-кен өндірудің, байыту мен шекемтастарды өндірудің технологиялық процестеріне арналған ЕҚТ

      5.3.1. Кендерді өндірудің өндірістік процесіне арналған ЕҚТ

      5.3.2. Кендерді байытудың өндірістік процесіне арналған ЕҚТ

      5.3.3. Шекемтастарды өндіру процесіне арналған ЕҚТ

      5.3.4. Карьерлер мен шахталардағы бұрғылау жұмыстарын жүргізу кезіндегі шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.5. Карьерлер мен шахталардағы бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізу кезіндегі шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.6. Тасымалдау, тиеу-түсіру операциялары кезіндегі ұйымдастырылмаған шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.7. Кендерді және оларды қайта өңдеудің өнімдерін сақтау кезіндегі ұйымдастырылмаған шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.8. Ұйымдастырылған шығарындылар көздерінен тозаң шығарындыларын азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.9. Ұйымдастырылған шығарындылар көздерінен SO2 шығарындыларын азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.10. Ұйымдастырылған шығарындылар көздерінен NOx шығарындыларын азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.11. Ұйымдастырылған шығарындылар көздерінен CO шығарындыларын азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      5.3.12. Сарқынды сулардың төгінділерінің алдын алуға және азайтуға бағытталған ЕҚТ     

      5.3.13. Өндірістік қалдықтардың әсерін басқаруға және азайтуға бағытталған ЕҚТ

      6. Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша тұжырымдар қамтылған қорытынды

      6.1. Жалпы ЕҚТ

      6.1.1. Экологиялық менеджмент жүйесі

      6.1.2. Энергия тұтынуды басқару

      6.1.3. Процестерді басқару

      6.1.4. Шығарындылар мониторингі

      6.1.5. Төгінділер мониторингі

      6.1.6. Шу

      6.1.7. Иіс

      6.2. Ұйымдастырылмаған шығарындылар

      6.3. Ұйымдастырылған шығарындылар

      6.3.1. Тозаң шығарындылары

      6.3.2. Күкірт диоксиді шығарындылары

      6.3.3. Азот оксидтері шығарындылары.

      6.3.4. Көміртегі оксиді шығарындылары

      6.4. Су пайдалануды басқару, ағынды суларды жою және тазарту

      6.5. Қалдықтарды басқару

      6.6. Ремедиация бойынша талаптар

      7. Перспективалық техникалар

      7.1. Темір кендерін ашық және жерасты тәсілмен өндіру саласындағы перспективалық техникалар

      7.1.1.Пилотсыз техника

      7.1.2. Пилотсыз тартушы агрегаттар

      7.1.3. Баламалы энергия көздеріндегі автосамосвалдар

      7.1.4. Бұрғылау жұмыстары мен зарядтау машиналарын басқарудың автоматтандырылған жүйесі

      7.1.5. Шұңқырлы экскаваторларға арналған жоғары дәлдіктегі шөмішті орналастыру жүйелерін қолдану

      7.1.6. Маркшейдерлік жұмыстарды жүргізу үшін пилотсыз ұшу аппараттарын қолдану

      7.1.7. Жерасты жағдайында өндіру жұмыстарының процестерін автоматтандыру

      7.1.8. Тау-кен қазбаларын жоғары өнімді ұңғылау

      7.1.9. Қорытпалар мен тозуға төзімді материалдарды пайдалану

      7.1.10. Оқпанның, көтергіш ыдыстардың, арқандардың жай-күйін автоматтандырылған аппараттық бақылау

      7.1.11. Зияткерлік карьер

      7.1.12. Тау-кен массасын теміржол арқылы тасымалдау процестерін басқаруды цифрландыру

      7.2. Байыту саласындағы перспективалық техникалар

      7.2.1. Хромит шламдарының флотациясы (қалдықтар)

      7.2.2. Баланстан тыс құрамы бар кенді кен ретінде сұрыптау

      7.3. Шекемтастарды өндіру саласындағы перспективалық техникалар

      7.3.1. Тікелей қалпына келтірілетін темірді өндіру технологиясы

      7.3.2. Шекемтастарды өндіру кезінде био-мұнайды пайдалану     

      7.4. Шығарындылардың алдын алудың және (немесе) қысқартудың перспективалық техникалары

      7.4.1. MEROS адсорбентін үрлейтін құрғақ газ тазарту жүйесі

      7.4.2. Газ ағындарындағы қатты бөлшектер мен азот оксидтерінің шығарындыларын азайтуға арналған керамикалық сүзгілерді пайдалану

      7.4.3. CATOX технологиясы

      7.4.4. Көп құйынды гидросүзгілер (КҚГ)

      7.4.5. Кейіннен оны күкірт қышқылының сұйылтылған ерітіндісімен өңдеп, бор суспензиясын беттерге жағу арқылы қалдық қоймалардың тозаңды беттерін бекіту

      7.4.6. SUPAFLO өнімділігі жоғары қоюландырғыштардағы пульпаны қоюлату

      8. Қосымша түсініктемелер мен ұсынымдар

      Библиография

Схемалар/суреттер тізімі

      1.1-сурет. Металдың әрқилы түрлері бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар

      1.2-сурет. Тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде атмосфераның ластануының негізгі көздері мен түрлері

      1.3-сурет. Тығыз негізі жоқ қалдық қоймасының бөгеті аймағындағы су ағыны

      3.1-сурет. Тау-кен кәсіпорнының негізгі технологиялық процестерінің схемасы

      3.2-сурет. Ашық тау-кен жұмыстарының технологиялық процесінің схемасы

      3.3-сурет. Өндірілетін тау жыныстары массасының тоннасына шаққандағы ашық әдіспен өндіру кезіндегі тозаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      3.4-сурет. ТҚҚ алып тастау

      3.5-сурет. Көлбеу траншеяның параметрлері

      3.6-сурет. Карьерлерде қолданылатын бұрғылау машиналары

      3.7-сурет. Кенді тасымалдау

      3.8-сурет. Ұнтақтағыштың негізгі жұмыс схемасы

      3.9-сурет. ЩДП 15Х21жақтаулы ұнтақтағыш

      3.10-сурет. Бір сатылы ұнтақтағыш схемалары

      3.11-сурет. Cу айналымының дәстүрлі схемасы

      3.12-сурет. Жерасты өндіру кезіндегі тозаңның үлестік шығарындылары, г/т

      3.13-сурет. КПВ-4А ұңғыма кешені

      3.14-сурет. Тазарту жұмыстарының өндірістік сатысындағы жұмыс процестерінің кешенін жіктеуіш

      3.15-сурет. Тау-кен қазындыларын аралас бекітпелеу конструкциясы

      3.16-сурет. а-(DL420) анкерлерімен қазындыларды бекітуге және б - (Spraymec 6050wр) шашыратқыш-бетон жағуға арналған машиналардың сыртқы түрі

      3.17-сурет. Кеніштерде қолданылатын бұрғылау станоктарының сыртқы түрі

      3.18-сурет. а – 55ЛС және В-30ЛС ысырма шығырларының сыртқы түрі

      3.19-сурет. Көліктік-жеткізудің сыртқы түрі

      3.20-сурет. Шахталық су төккіштің сорғы камерасы

      3.21-сурет. Кеніштерде қолданылатын жергілікті желдету желдеткіштерінің түрлері а – ВМЭ-6, б - ВО-5, в - Korfmann

      3.22-сурет. Магнетит кендерін байытудың технологиялық схемасы

      3.23-сурет. Байыту кезіндегі тозаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      3.24-сурет. Байытудың технологиялық процесінің жалпылама схемасы

      3.25-сурет. Диірмен жабдығы

      3.26-сурет. Орташа ауыр сепаратор

      3.27-сурет. Орталықтан тепкіш гидроконцентратор

      3.28-сурет. Магниттік сепаратор

      3.29-сурет. Шекемтастарды өндірудің технологиялық схемасы

      3.30-сурет. Шекемтастарды өндіру кезіндегі тозаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      3.31-сурет. Түйіршіктеу фабрикаларының шламдары қозғалысының жалпылама схемасы

      5.1-сурет. Кәдімгі электр қозғалтқышын энергия тиімді электр қозғалтқышымен салыстыру

      5.2-сурет. Stack Sizer елегі

      5.3-сурет. Елек схемасы

      5.4-сурет. Ұсақтау схемасы және тік диірменнің негізгі құрылғысы

      5.5-сурет. Vertimill диірменінің құрамдас бөлктерінің сипаттамасы

      5.6-сурет. Ұнтақтау-сұрыптау кешені

      5.7-сурет. Орташа ауыр доңғалақты сепаратор

      5.8-сурет. ПБМ типті барабанды сепаратор [19]

      5.9-сурет. Кендерді құрғақ байытуға арналған PПБСЦ-63/50 барабанды сепаратор [20]

      5.10-сурет. МД-9АК магниттік шлам бөлгіш [22]

      5.11-сурет. Қысымдылығы жоғары дәрежедегі қоюландырғыш [23]

      5.12-сурет. Сепаратордың сыртқы түрі

      5.13-сурет. Бұрандалы сепараторлар кешені

      5.14-сурет. Шекемтастарды сақиналы салқындатқыш

      5.15-сурет. Кабинада орнатылған жабдық

      5.16-сурет. Тозаңды басудың ылғалды әдісі кезіндегі ауа-су қоспасының қозғалысы

      5.17-сурет. Ұңғымаларды ылғалды бұрғылау кезінде қол перфораторларымен тесу кезіндегі су қозғалысының схемасы

      5.18-сурет. Тозаң тұту қондырғысының схемасы

      5.19-сурет. Сөрелерді пайдалану кезінде қалқадағы ауа-тозаң қоспасының қозғалыс моделі

      5.20-сурет. Тозаң ағынын болдырмайтын коршалған сөре

      5.21-сурет. Беттегі шаңды азайту үшін қолданылатын тұман генераторы

      5.22-сурет. Желдету ағынының бойында қазындының аузында түйіспеде орналасқан ауа тазарту қондырғысы

      5.23-сурет. Қазынды кенжарында орналасқан ауа тазарту қондырғысы

      5.24-сурет. Жарылыс жұмыстарын жүргізуге дайындалған типтік ұңғыма

      5.25-сурет. "Михайловский ГОК" АҚ сол жағынан және "Лебединский ГОК" АҚ оң жағынан ЦАТ кешенінің кен тасымалдау конвейері

      5.26-сурет. Көлденең тұндыру жүйесінің схемасы

      5.27-сурет. Желбезекті тозаң бөлгіш

      5.28-сурет. Циклон құрылғысының негізгі схемасы

      5.29-сурет. Радиалды ылғалды скруббер

      5.30-сурет. Вентури скруббері

      5.31-сурет. Электр сүзгі құрылғысының схемасы (тек екі аймақ көрсетілген)

      5.32-сурет. Қапшық сүзгінің конструкциясы

      5.33-сурет. Жану өнімдерін SO2-ден әк әдісімен тазарту қондырғысының схемасы:

      5.35-сурет. Эмиссиясы төмен Ferroflame™ LowNOx жанарғылар

      5.36-сурет. СКТ жүйесінің схемалық көрінісі

      5.37-сурет. Газдарды мыс-аммиакпен тазарту қондырғысының схемасы [49]

      5.38-сурет. Су газының реакциясы арқылы көміртек тотығынан газдарды тазартуға арналған қондырғы схемасы

      5.39-сурет. СО бейкаталитикалық жағып бітіру

      5.40-сурет. СО каталитикалық жағып бітіру

      5.41-сурет. Көлденең тұндырғыш.

      5.42-сурет. Тік тұндырғыштың конструкциясы

      5.43-сурет. Құм сүзгі схемасы

      5.44-сурет. Коагуляция және флокуляция процестерінің схемасы

      5.45-сурет. Жақтаулы баспақ-сүзгілер

      5.46-сурет. Керамикалық вакуум-сүзгі

      5.47-сурет. Төсеу жұмыстарында тұтқыр (а) және инертті (б) материалдарды пайдалану диаграммасы (%)

      5.48-сурет. Рекультивацияның бірінші кезеңі

      5.49-сурет. Рекультивацияның екінші кезеңі

      5.50-сурет. Рекультивацияның үшінші кезеңі

      7.1-сурет. Пилотсыз технологияларды ендірудің әлемдік тәжірибесі

      7.2-сурет. Пилотсыз автосамосвалдарды басқару схемасы

      7.3-сурет. Пилотсыз БеЛАЗ операторының кабинасы

      7.4-сурет. Siemens карьерлік самосвалы – троллейвоз

      7.5-сурет. Аккумулятор батареясымен жұмыс істейтін БЕЛАЗ карьерлік самосвалдың 3D жобасы

      7.6-сурет. БеЛАЗ дизель-троллейвозының 3D-жобасы

      7.7-сурет. Бұрғылау жұмыстарын БАЖ схемасы

      7.8-сурет. Экскаватор шөмішін жоғары дәлдікпен орналастырудың автоматтандырылған жүйесінің схемасы

      7.9-сурет. Карьердегі пилотсыз ұшу аппараты

      7.10-сурет. Арқанның автоматтандырылған мониторингі жүйесі

      7.11-сурет. Мальмбергеттегі темір кені шекемтастарын шығаратын LKAB зауытында биомай сақтауға арналған резервуар [65]

      7.12-сурет. Аустрияның Линц қаласындағы voestalpine Stahl GmbH-де Primetals Technologies компаниясының Meros қондырғысы [66]

      7.13-сурет. CATOX негізгі схемасы

      7.14-сурет. МВГ құрылғысының схемасы

      7.15-сурет. Дисперсиялық тор және дисперсиялық тордың үстіндегі газ қозғалысының схемасы

Кестелер тізімі

      1.1-кесте. Өнеркәсіп өнімдерінің заттай мәндегі өндірісі

      1.2-кесте. Темір және хром кендерінің негізгі кен орындары және оларды пайдаланатын кәсіпорындар тізімі

      1.3-кесте. Кен өндіру, пайдалану мерзімі және өндірістік қуаттары жағынан Қазақстан Республикасында жұмыс істеп тұрған ең ірі объектілер

      1.4-кесте. Кен байыту және шекемтастар өндіру, пайдалану мерзімі және өндірістік қуаттары жағынан Қазақстан Республикасында жұмыс істеп тұрған ең ірі объектілер

      1.5-кесте. Тау-кен кәсіпорнының қызметтің әртүрлі кезеңдерінде қоршаған ортаға әсері

      2.1-кесте. Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жүзеге асырылуының болжамды анықтамалық мәндері *.

      2.2-кесте. Ластағыш зат массасының бірлігіне есептегенде технологияны ендіруге арналған бағдарлы анықтамалық шығындар

      3.1-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.2-кесте. Өңдеу технологиясы және қара металл кендерін өндіру үшін карьерлерде қолданылатын жабдықтар түрлері туралы жалпы мәліметтер

      3.3-кесте. Аршу және өндіру жұмыстары кезінде атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА бойынша)

      3.4-кесте. Кәсіпорындарда қолданылатын ластағыш заттардың шығарындыларын бақылауға арналған техникалық шешімдер (КТА деректері бойынша)

      3.5-кесте. Қазақстан Республикасындағы қара металл кендерін өндіру үшін қолданыстағы карьерлерде қолданылатын ЖЗ (КТА деректері бойынша).

      3.6-кесте. Бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізу кезінде атмосфераға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.7-кесте. Атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.8-кесте. Атмосфералық ауаға көміртегі тотығының шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.9-кесте. Өңдеу технологиясы және қара металл кендерін өндіру үшін карьерлерде қолданылатын жабдықтар түрлері туралы

      3.10-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.11-кесте. Қазақстан Республикасындағы металл кендерін өндіруге арналған жұмыс істеп тұрған карьерлердегі ұсақтау-сұрыптау кешендері

      3.12-кесте. Қазақстан Республикасының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында кенді алғашқы ұсақтауға арналған жерасты ұсақтау кешендері

      3.13-кесте. Темір кендерін ашық әдіспен өндіру кезіндегі қалдықтар.

      3.14-кесте. Темір кендерін ашық әдіспен өндіру кезіндегі негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері мен үлестік мәндері (КТА деректері бойынша).

      3.15-кесте. Су объектілеріне төгінділердегі ластағыш заттардың ресейлік технологиялық көрсеткіштері

      3.16-кесте. Аршу және өндіру жұмыстарын жүргізу кезіндегі энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемдері (КТА деректері бойынша).

      3.17-кесте. Кенді кен орындарын жерасты өндіру жүйелерінің бірыңғай жіктеуіші

      3.18-кесте. Қазақстан Республикасындағы қара металл кендерін өндіруге арналған жұмыс істеп тұрған кеніштерде қолданылатын ЖЗ

      3.19-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.20-кесте. Бұрғылау және жару кезінде атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.21-кесте. Бұрғылау- жару жұмыстары кезінде атмосфералық ауаға көміртегі оксидтерінің шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.22-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.23-кесте. Тазарту кеңістігін ұстау тәсілдері

      3.24-кесте. Жерасты өндіру әдісімен темір кендерін өндіру кезіндегі негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері мен үлестік мәндері (КТА деректері бойынша)

      3.25-кесте. ИТС 25-2021 сәйкес су объектілеріне төгінділердегі ластағыш заттардың технологиялық көрсеткіштері

      3.26-кесте. Ластағыш заттардың шығарындыларын бақылау және алдын алу бойынша техникалық шешімдер (КТА деректері бойынша)

      3.27-кесте. Темір кендерін жерасты өндірудің өндіріс қалдықтары, оларды пайдалану және жою әдістері

      3.28-кесте. Энергетикалық ресурстардың ағымдағы тұтынылу көлемі

      3.29-кесте. Қазақстан Республикасының тау-кен өндіруші кәсіпорындарының жұмыс істеп тұрған фабрикаларында ұнтақтау схемалары (КТА деректері бойынша)

      3.30-кесте. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу кезінде қолданылатын негізгі жабдықтар (КТА деректері бойынша)

      3.31 кесте. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу кезінде атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.32-кесте. Қазақстан Республикасында жұмыс істейтін байыту зауыттарында бағалы компоненттерді байыту, жабдықтау және шығару әдістері

      3.33-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.34-кесте. Құрғату, кептіру және тозаңсыздандыруда қолданылатын негізгі жабдықтар

      3.35-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.36-кесте. Атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.37-кесте. Атмосфералық ауаға көміртегі тотығының шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.38-кесте. Атмосфералық ауаға күкірт диоксидінің шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.39-кесте. Тозаң шығарындыларын бақылауға арналған техникалық шешімдер (КТА деректері бойынша)

      3.40-кесте. Негізгі өнеркәсіптік байыту қалдықтарының пайда болу көрсеткіштері, пайдалану және кәдеге жарату мысалдары (КТА деректері бойынша)

      3.41-кесте. Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында электр энергиясын тұтыну

      3.42-кесте. Суды, шикізатты және энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі (КТА деректері бойынша)

      3.43-кесте. Шекемтастауға берілетін концентратқа қойылатын талаптар

      3.44-кесте. Жұмыс істеп тұрған зауыттарда шихта дайындау үшін қолданылатын жабдық (КТА деректері бойынша)

      3.45-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.46-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

      3.47-кесте. А кәсіпорынындағы күйдіру машиналарының технологиялық аймақтарының параметрлері

      3.48-кесте. Шекемтастарды термиялық өңдеуге арналған жұмыс істеп тұрған зауыттарда қолданылатын жабдық (КТА деректері бойынша).

      3.49-кесте. Шекемтастар өндірісі кезіндегі тозаң, NOx, SO2, СО ластағыш заттардың шығарындылары туралы деректер

      3.50-кесте. тозаң шығарындыларын бақылауға арналған техникалық шешімдер (КТА деректері бойынша)

      3.51-кесте. Күйдірілген дайын шекемтастарды сұрыптау, сақтау, тасымалдау, жөнелту кезінде атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша).

      3.52-кесте. Қазақстан кәсіпорындарында қазандық-пеш отынын тұтыну

      3.53-кесте. Энергетикалық ресурстарды ағымдағы тұтыну (КТА деректері бойынша)

      4.1-кесте. Өндірістік мониторингке жататын ластағыш заттардың тізімі

      5.1-кесте. Тік диірмендердің техникалық сипаттамалары

      5.2-кесте. Тірек қабырғаның жыныстарды жару өнімділігіне әсері

      5.3-кесте. Ауаның теріс температурасында гидравликалық соғуға арналған тұздардың шығыны

      5.4-кесте. ЦН-11, ЦН-15, ЦН-24 циклондарының параметрлері

      5.5-кесте. Циклондағы газды тазартудың тиімділігі

      5.6-кесте. Электр сүзгілерін қолданумен байланысты өңдеудің тиімділігі мен эмиссия деңгейлері [37]

      5.7-кесте. Қапшық сүзгілердің түрлі жүйелерін салыстыру

      5.8-кесте. Газ тәріздес шығарындыларды тазалауға арналған құрғақ және ылғалды технологияларды пайдалану шығындары [37].

      5.9-кесте. Салаларда тау-кен өнеркәсібінің қалдықтарын пайдалану

      6.1-кесте. Ұсақтауға, жіктеуге (скринингке), тасымалдауға және сақтауға байланысты процестердегі тозаң шығарындыларының технологиялық көрсеткіштеріне төменде көрсетілген бір және / немесе бірнеше техниканы қолдану арқылы қол жеткізіледі

      6.2-кесте. Кенді байыту (концентратты кептіру) және шекемтастарды өндіру (шекемтастарды күйдіру) кезіндегі тозаң шығарындыларының технологиялық көрсеткіштері

      6.3-кесте. Шекемтастарды өндіру кезіндегі SO2 шығарындыларының технологиялық көрсеткіштері (шекемтастарды күйдіру)

      7.1-кесте. Хромтау кен орнының баланстан тыс кендерінің (Дон ТБК) және Рай-Из кен орнының кедей кендерінің РРС нәтижелері

Глоссарий

      Осы глоссарий осы ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Темір кендерін өндіру және байыту (қара металдың басқа кендерін қоса алғанда" анықтамалығында (бұдан әрі – ЕҚТ бойынша анықтамалық) қамтылған ақпаратты түсінуді жеңілдетуге арналған. Осы глоссарийдегі терминдердің анықтамалары (олардың кейбіреулері Қазақстан Республикасының НҚА-да келтірілген анықтамаларға сәйкес келуі мүмкін болса да) заңды анықтамалар болып табылмайды.

      Глоссарийде келесі бөлімдер ұсынылған:

      терминдер мен олардың анықтамалары;

      аббревиатуралар мен олардың толық жазылуы.

      Терминдер мен олардың анықтамалары

      Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта мынадай терминдер пайдаланылады:

аралас
қазу

жерасты және ашық тау-кен қазбаларын қолдана отырып пайдалы қазбалар кен орындарын игеру;

ашық әзірлеу

ашық тау-кен қазбаларын қолдана отырып пайдалы қазбалар кен орындарын игеру;

ең үздік қолжетімді техникалар бойынша анықтамалық

мүдделі тараптар арасында тиісті ақпарат алмасудың нәтижесі болып табылатын, белгілі бір қызмет түрлері үшін әзірленген және эмиссиялар деңгейлерін, негізгі өндірістік қалдықтардың түзілу, жинақталу және көмілу көлемдерін, ресурстарды тұтыну деңгейлерін қамтитын құжат. Ең үздік қолжетімді техникаларды қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштер, сондай-ақ ең үздік қолжетімді техникалар мен кез келген перспективалық техникалар бойынша тұжырымдамаларды қамтитын қорытындылар;

жерасты қазбалары

жерасты тау-кен қазбаларын қолдана отырып пайдалы қазбалар кен орындарын игеру;

көліксіз қазу жүйесі

көліктің қандай да бір түрі жоқ жүйе, ал үстіңгі қабаттардың қозғалысын қазу жабдығының өзі жүзеге асырады және салыстырмалы түрде тегіс жатқан шөгінділерді тау жыныстарының үстіңгі қабатының төмен қуатымен өңдеу кезінде қолданылады;

қоршаған ортаға әсер

толығымен немесе ішінара ұйымның экологиялық аспектілерінің нәтижесі болып табылатын қоршаған ортадағы кез келген жағымсыз немесе оң өзгерістер;

карьер

пайдалы қазбаларды ашық әдіспен өндіруді жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорнының өндірістік бөлімшесі;

квершлаг

жер бетіне тікелей шығатын жері жоқ және негізгі жыныстар бойымен жүргізілген көлденең пайдалы қазбаларды тасымалдау, желдету, адамдардың қозғалысы, су бұру, электр кабельдері мен байланыс желілерін тарту үшін пайдаланылатын кен орнының созылу сызығына дейін немесе белгілі бір бұрышта созылған көлденең немесе көлбеу қазба;

кешенді тәсіл

біреуден көп табиғи орта ескерілетін тәсіл. Бұл тәсілдің артықшылығы кәсіпорынның қоршаған ортаға әсерін кешенді бағалау болып табылады. Мұның өзі әсерді бір ортадан екінші ортаға оның осындай ортаға салдарларды ескермей оңай беру мүмкіндігін азайтады. Кешенді (компонентаралық) тәсіл әрқилы органдардың (ауаның, судың жай-күйіне, қалдықтарды кәдеге жаратуға және т. б. жауапты) маңызды өзара іс-қимылын және қызметінің үйлестірілуін талап етеді;

кәдеге жаратушы қазандық

әртүрлі технологиялық қондырғылардың — дизельдік немесе газтурбиналық қондырғылардың, күйдіру және кептіру барабанды пештердің, айналмалы және туннельдік технологиялық пештердің қалдық газдарының жылуын пайдаланатын (кәдеге жарататын) қазандық;

қалыпталмаған отқа төзімділер

кесек, ұнтақ және талшықты материалдар, сондай-ақ пасталар мен суспензиялар түріндегі белгілі бір пішіндер мен өлшемдерсіз жасалған отқа төзімділер;

қоршаған орта

табиғи орта мен антропогендік ортаны қамтитын адамды қоршаған ортаның жағдайларының, заттарының және материалдық дүниенің объектілерінің жиынтығы;

негізгі өндірістік қалдықтар

өндірістің немесе технологиялық процестің белгілі бір түрі үшін ең маңызды қалдықтар, олардың көмегімен қоршаған ортаға негізгі жағымсыз әсердің мәнін бағалауға болады;

ОЭР тұтынудың үлестік шығысы

өндірістік (технологиялық) процестің энергетикалық сыйымдылығын анықтау үшін қолданылатын өлшем бірлігі;

өмірлік циклды талдау

бұл термин өнімнің немесе бұйымның қоршаған ортаға оның өмірлік циклі бойына әсерін талдауды білдіру үшін қолданылады. Өмірлік циклді талдау өнімнің бүкіл өмірлік циклі ішінде, яғни шикізатты, өндірісті, пайдалануды, түпкілікті қайта өңдеуді немесе қайта пайдалануды, сондай-ақ өнімді кейіннен кәдеге жаратуды қоса алғанда, өнімнің қоршаған ортаға жалпы әсерін бағалауға арналған;

рекуперация

белгілі бір технологиялық процесті жүргізу кезінде жұмсалған материалдың немесе энергияның бір бөлігін сол процесте қайта пайдалану үшін қайтару;

технологиялық көрсеткіштер

ең үздік қолжетімді әдістерді қолдануға байланысты эмиссиялар деңгейлері, ол мынадай түрде көрсетіледі: шекті мөлшердің (массаның) эмиссиялар көлемінің бірлігіне шаққандағы маркерлік ластағыш заттар (мг/Нм3, мг/б.) және (немесе) уақыт бірлігіне немесе өндірілетін өнімнің (тауардың), орындалатын жұмыстың, көрсетілетін қызметтің бірлігіне шаққандағы электр және (немесе) жылу энергиясын, өзге де ресурстарды тұтыну мөлшерін ескере отырып, бір немесе бірнеше ең үздік қолжетімді әдістерді пайдалана отырып, объектіні қалыпты пайдалану жағдайында қол жеткізуге болады. Белгілі бір уақыт кезеңі ішінде және белгілі бір жағдайларда орташаландыруды ескере отырып, ең үздік қолжетімді әдістер туралы қорытындыда сипатталған;

шартты отынның тоннасы (ш.о.т.)

энергияның 29,3 ГДж-ға тең өлшем бірлігі 1 тонна көмір жанған кезде бөлінетін энергия мөлшері ретінде анықталады;

шахта

пайдалы қазбаларды жерасты тау-кен жұмыстарымен өндіруді жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорнының өндірістік бөлімшесі;

шахта оқпаны

жер бетіне тікелей шығатын және шахта алаңы, оның бүйірі немесе блогы шегінде жерасты жұмыстарына қызмет көрсетуге арналған тік, кейде көлбеу жұмыс;

штольня

жер бетінен кен орнына дейін жүріп өткен және пайдалы қазбаларды тасымалдауға немесе қосалқы мақсаттарға арналған ашық тау-кен қазбалары;

штрек

көлденең немесе көлбеу бұрышы әдетте 3°-тан аспайтын, жер бетіне тікелей шыға алмайтын және көлбеу жатқан пайдалы қазбалар кен орнының созылуы бойымен немесе көлденең жататын болса, кез келген бағытта жүргізілетін кен орны;

экологиялық рұқсат

дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың қоршаған ортаға кері әсерді жүзеге асыру құқығын куәландыратын және қызметті жүзеге асырудың экологиялық шарттарын айқындайтын құжат;

эмиссия

қондырғыда бар нүктелік немесе шашыраңқы көздерден пайда болатын заттарды, тербелістерді, жоғары температураларды немесе шуды ауаға, су ортасына немесе жер бетіне тікелей немесе жанама түрде шығару.

      Аббревиатуралар мен олардың толық жазылуы

Аббревиатура

Толық жазылуы

АБЖ

Автоматтандырылған басқару жүйесі

АБМ

Автоматтандырылған бақылау мониторингі

АҚ

Акционерлік қоғам

ББЗ

Беттік белсенді заттар

БСМК

Батыс Сібір металлургия комбинаты

ДОАС

Дизель отыны қосылған аммиак селитрасы

ЕО

Еуропалық Одақ

ЕҚБЖ

Еңбекті қорғауды басқару жүйесі

ЕҚТ

Ең үздік қолжетімді техника

ЖАЖ

Жоспарлы-алдын ала жөндеу

ЖЗ

Жарылғыш зат

ЖЖМ

Жанар-жағармай материалдары

ЖРЭЖ

Жиілікті-реттелмелі жетек

ЖШС

Жауапкершілігі шектеулі серіктестік

ЖЭ

Жылу энергиясы

ЖЭО

Жылу электр орталығы

ІЖҚ

Ішкі жану қозғалтқышы

КТА

Кешенді технологиялық аудит

ҚОБЖ

Қоршаған ортаны қорғауды басқару жүйесі

КТБК

Качканар тау-кен байыту комбинаты 

ҚТҚ

Құнарлы топырақ қабаты

НЖҚ

Негізгі желдеткіш қондырғылар

НҚА

Нормативтік құқықтық актілер

НМК

Новолипецк металлургия комбинаты

ОАР

Оңтүстік Африка Республикасы

Оңтүстік ТБК

Оңтүстік тау-кен байыту комбинаты

ОЭР

Отын-энергетикалық ресурстар

ОТБК

Орталық тау-кен байыту комбинаты

ПӘК

Пайдалы әсер коэффициенті

ПХДД/Ф

Полихлорланған дибензопарадиоксиндер мен дибензофурандар

РҚӨҚ

Реактивті қуатты өтеу құрылғысы

СКТ

Селективті каталитикалық тотықсыздану

СКЕТ

Селективті каталитикалық емес тотықсыздану

СКЭК

Сібір көмір энергетикалық компаниясы

СМЖ

Сапа менеджменті жүйесі

ССКБӨБ

Соколов-Сарыбай кен байыту өндірістік бірлестігі

ТБК

Тау-кен байыту комбинаты

ТГК

Түтін газдарының күкіртсізденуі

ҰОҚ

Метанға жатпайтын ұшпа органикалық қосылыстар

ЦАТ

Циклдық ағындық технологиялар

ШРК

Шекті рұқсатты концентрация

ШРШ

Шекті рұқсатты шығарынды

ЭЖЗ

Эмульсиялық жарылғыш зат

ЭкМЖ

Экологиялық менеджмент жүйесі

ЭнМЖ

Энергетикалық менеджмент жүйесі

ЭСН

Экологиялық сапа нормативі

LKAB

Luossavaara-Kiirunavaara AB (Швед тау-кен компаниясы)

Алғысөз

      ЕҚТ бойынша анықтамалық мазмұнының қысқаша сипаттамасы: халықаралық аналогтармен өзара байланысы

      ЕҚТ бойынша анықтамалық Қазақстан Республикасының Экология кодексін (бұдан әрі – Экология кодексі) іске асыру мақсатында әзірленді.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 28 қазандағы № 775 қаулысымен бекітілген Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша анықтамалықтарды әзірлеу, қолдану, мониторингтеу және қайта қарау қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) сәйкес жүзеге асырылды.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу кезінде қолдану саласындағы ең үздік қолжетімді техникалардың техникалық және экономикалық қолжетімділігін негіздейтін Қазақстан Республикасының климаттық, экономикалық, экологиялық жағдайлары мен шикізат базасына негізделген бейімделу қажеттілігін ескере отырып, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына мүше мемлекеттерде ресми түрде қолданылатын ең үздік әлемдік тәжірибе және ең үздік қолжетімді техникалар бойынша ұқсас және салыстырмалы анықтамалық құжаттар (Best Available Techniques Reference Document for Iron And Steel Production [1], Best Available Techniques Reference Document for the Non-Ferrous Metals Industries [2], Best Available Techniques Reference Document for the Management of Waste from Extractive Industries [3] ескерілді.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты қолдану саласын, технологиялық процестерді, жабдықты, техникалық әдістерді, белгілі бір қолдану саласы үшін ең үздік қолжетімді техника ретіндегі әдістерді, техниканы ЕҚТ-ға жатқызуды, сондай-ақ технологиялық процесс үшін ең үздік қолжетімді техникалардың жиынтығында бір немесе бірнешеуін қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштерді "Темір кендерін (қара металдың басқа кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту" ең үздік қолжетімді техникалар бойынша анықтамалықты әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы айқындады.

      Темір кендерін (қара металдардың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту жөніндегі өнеркәсіптік кәсіпорындардан атмосфераға эмиссиялардың ағымдағы жай-күйі жылына шамамен 21 600 тоннаны құрайды. Темір кендерін өндіру және байыту жөніндегі кәсіпорындардың ЕҚТ қағидаттарына көшуге дайындығы ЕО салыстырмалы анықтамалық құжаттарында белгіленген эмиссиялар деңгейлеріне сәйкес келмеген кезде шамамен 70 %-ы құрайды.

      ЕҚТ қағидаттарына көшкен кезде қоршаған ортаға эмиссиялардың болжамды қысқаруы 70 %-ды немесе жылына шамамен 15 000 тоннаны құрайды.

      Инвестициялардың болжамды көлемі 20 млрд. теңге. ЕҚТ-ны ендіру нақты кәсіпорынның экономикасын және кәсіпорынның ЕҚТ қағидаттарына көшуге дайындығын, ЕҚТ-ны өндіруші елді таңдауды, қуаттылық көрсеткіштерін, ЕҚТ габариттерін және ЕҚТ-ны оқшаулау дәрежесін ескере отырып, ЕҚТ-ны таңдауға жеке көзқарасты көздейді.

      Қазіргі заманғы және тиімді техникаларды қолдана отырып, өндірістік қуаттарды жаңғырту Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің эмиссияларына сай келетін тиісті деңгейлерге дейін ресурс үнемдеуге және қоршаған ортаны сауықтыруға ықпал ететін болады.


      Деректерді жинау туралы ақпарат

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу мақсатында Қазақстан Республикасында қара металл кендерін өндіру және байыту кезінде қолданылатын шығарындылар, төгінділер, қалдықтардың пайда болуы, технологиялық процестер, жабдықтар, техникалық тәсілдер, әдістер туралы ақпарат КТА жүргізу процесінде жиналды, оны жүргізу қағидалары қағидаларға енгізіледі. КТА өтуге арналған объектілердің тізбесін "Темір кендерін (қара металдың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту" ең үздік қолжетімді техникалар бойынша анықтамалықты әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы бекітті.

      ЕҚТ бойынша басқа анықтамалықтармен өзара байланыс

      ЕҚТ бойынша анықтамалық Экология кодексінің талаптарына сәйкес әзірленіп жатқан ЕҚТ бойынша ұлттық анықтамалықтардың бірі болып табылады.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықтың мыналармен байланысы бар:

Р/с

ЕҚТ бойынша анықтамалықтың атауы

Байланысты процестер

1

2

3

1

Энергия өндіру мақсатында ірі қондырғыларда отынды жағу

Кенді байыту және шекемтастар алу процесінде отынның жануы

2

Шаруашылық және басқа да қызметті жүзеге асырудағы энергия тиімділігі

Жылу және электр энергиясын тұтыну процестері

3

Түсті металл кендерін, оның ішінде бағалы кендерді өндіру және байыту

Кендерді алу және дайындау процестері

4

Шойын және болат өндірісі

Шикізатты дайындау процестері

Қолданылу саласы

      Экология кодексінің 3-қосымшасына сәйкес осы ЕҚТ бойынша анықтамалық мынадай негізгі қызмет түрлеріне қолданылады:

      темір кендерін өндіру және байыту.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық қара металл кендерін (темір кендері, хром кендері) өндіру және байыту бойынша өндірістік процестерді қамтиды, оның ішінде:

      қара металл кендерін ашық әдіспен өндіру;

      қара металл кендерін жерасты өндіру;

      қара металл кендерін байыту;

      шекемтастарды өндіру.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық өндірістік процеске ілеспе мыналарды қамтиды:

      эмиссиялар мен қалдықтардың түзілуін болдырмау және азайту әдістері;

      төсеніштерді өңдеу әдістері, карьер мен қалдықтарды дренаждау, шахталарды желдету;

      шикізатты, өнімді, бос жыныстарды және байыту қалдықтарын сақтау және тасымалдау;

      мелиорация әдістері.

      Бастапқы өндіріске тікелей қатысы жоқ өндірістік процестер осы ЕҚТ бойынша анықтамалықтк көзделмеген.

      Анықтамалық мыналарға қолданылмайды:

      марганец және ванадий кендерін алу және байыту;

      қара металдарды өндіру;

      өнеркәсіптік қауіпсіздікті немесе еңбекті қорғауды қамтамасыз ету.

      Еңбек қауіпсіздігі мәселелері ішінара және олар осы ЕҚТ бойынша анықтамалыққа енгізілген қызметке әсер еткен жағдайларда ғана қарастырылады.

      Қара металл кендерін экологиялық таза әдістермен өндіруді және байытуды қамтамасыз ету мәселелері, сондай-ақ қалдықтардың әртүрлі түрлерін қайта өңдеу немесе техногендік қалдықтарды кешенді пайдалану мәселелерін шешу жолдары қарастырылады.

      Өндірістегі қалдықтарды басқару аспектілері осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта негізгі және көмекші технологиялық процес барысында түзілетін қалдықтарға ғана қатысты қарастырылады.

Қолдану қағидаттары

      Құжат мәртебесі

      ЕҚТ бойынша анықтамалық нысан/нысандар операторларын, уәкілетті мемлекеттік органдарды және жұртшылықты ЕҚТ мен нысан/нысандар операторларын "жасыл" экономика қағидаттарына көшуді ынталандыру мақсатында ЕҚТ бойынша анықтамалықтың қолданылу саласына қатысты кез келген перспективалық техникалар туралы ақпараттандыруға арналған.

      ЕҚТ анықтамасы бірқатар халықаралық деңгейде қабылданған критерийлерге негізделген салалар (ЕҚТ аймақтары) үшін жүзеге асырылады:

      аз қалдықты технологиялық процестерді қолдану;

      өндірістің жоғары ресурстық және энергия тиімділігі;

      суды ұтымды пайдалану, су айналымы циклдарын құру;

      ластануды болдырмау, аса қауіпті заттарды пайдалануды болдырмау (немесе пайдалануды азайту);

      заттар мен энергияны қайта пайдалануды ұйымдастыру (мүмкіндігінше);

      экономикалық орындылығы (ЕҚТ қолдану салаларына тән инвестициялық циклдарды ескере отырып).


      Қолдануға міндетті ережелер

      ЕҚТ бойынша анықтамалықтың "6. Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша тұжырымдарды қамтитын қорытынды" деп аталатын бөлімінің ережелері ең үздік қолжетімді техникалар бойынша қорытындыларды әзірлеу кезінде қолдануға міндетті болып табылады.

      Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша қорытындылардың бір немесе бірнеше ережесінің жиынтығын қолдану қажеттілігін объектілердің операторлары технологиялық көрсеткіштер сақталған жағдайда, кәсіпорындағы экологиялық аспектілерді басқару мақсаттарына сүйене отырып өз бетінше айқындайды. Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта берілген ЕҚТ саны мен тізбесі енгізуге міндетті емес.

      ЕҚТ бойынша қорытынды негізінде объектілердің операторлары ЕҚТ бойынша қорытындыларда бекітілген технологиялық көрсеткіштер деңгейіне қол жеткізуге бағытталған экологиялық тиімділікті арттыру бағдарламасын әзірлейді.


      Ұсынымдық сипаттағы ережелер

      Ұсынымдық сипаттағы ережелер сипаттамалық сипатқа ие және ЕҚТ-ны қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштерді белгілеу процесін талдау үшін және ЕҚТ бойынша анықтамалықты қайта қарау кезінде талдау үшін ұсынылады:

      1-бөлім: қара металл кендерін өндіру және байыту, сала құрылымы, қара металдардың кендерін өндіру және байыту үшін қолданылатын өнеркәсіптік процестер мен технологиялар туралы жалпы ақпарат берілген;

      2-бөлім: ЕҚТ-ға жатқызу әдістемесі, ЕҚТ-ны индентификациялау тәсілдері сипатталған;

      3-бөлім: өндіріс процесінің немесе түпкілікті өнімді өндірудің негізгі кезеңдері сипатталған, қара металл кендерін өндіру және байыту жөніндегі қондырғылардың экологиялық сипаттамалары туралы мәліметтер мен ақпараттар ағымдағы шығарындылар, шикізатты тұтыну және сипаты, суды тұтыну, энергияны пайдалану және қалдықтардың пайда болуы тұрғысынан берілген;

      4-бөлім: олардың қоршаған ортаға теріс әсерін азайту үшін технологиялық процестерді жүзеге асыру кезінде қолданылатын және қоршаған ортаға теріс әсер ететін объектіні қайта құруды талап етпейтін әдістер сипатталған;

      5-бөлім: ЕҚТ анықтау мақсатында қарастыру үшін ұсынылатын қолданыстағы әдістердің сипаттамасы ұсынылған;

      7-бөлім: жаңа және перспективалық техникалар туралы ақпарат берілген;

      8-бөлім: ЕҚТ бойынша нұсқаулықты қайта қарау шеңберіндегі болашақ

      жұмыс үшін қорытынды ережелер мен ұсынымдар берілген.

1. Жалпы ақпарат

      ЕҚТ анықтамалығының бұл бөлімінде Қазақстан Республикасындағы тау-кен және кен байыту өнеркәсібінің сипаттамасын, сондай-ақ қолдану аймағына тән басты экологиялық проблемалардың сипаттамасын қоса алғанда, нақты қолдану саласы туралы жалпы ақпарат бар. Ағымдағы эмиссия деңгейлерін, сондай-ақ тұтыну энергиясын, суды және шикізатты қоса алғанда, осы ЕҚТ анықтамалығының.

1.1. Саланың құрылымы мен технологиялық деңгейі

      Қазақстан Республикасында тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі ел экономикасының әртүрлі салаларына қажетті өнімдерді одан әрі өндіру үшін шикізатпен қамтамасыз етуге бағытталғандықтан экономиканың маңызды және стратегиялық салаларының бірі болып табылады.

      Қара металлургияның шикізат базасы жеткілікті қорларға ие, оны дамыту республиканың металлургиялық кәсіпорындарының ("АрселорМиттал Теміртау" АҚ, Ақтөбе және Ақсу ферроқорытпа зауыттарының) тиімді жұмысын қамтамасыз етіп қана қоймай, олардың өнімдерін экспортқа жеткізуге де мүмкіндік береді.

      Кенді кен орындарының пайда болу жағдайларына және кен орындарының қалыңдығына қарай оларды игеру ашық (карьерлер), жерасты (кеніштер немесе шахталар) немесе аралас ашық жерасты әдістерімен жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта қара және түсті металл кендерінің 70 %-ға жуығы ашық әдіспен өндіріледі. Жерасты әдісі 3-4 км-ге дейінгі тереңдіктегі кен орындарын игеру үшін қолданылады. Пайдалы қазбалардың үлкен тереңдікте пайда болуы, күрделі жер бедері, ерекше климаттық жағдайлар жерасты қазу әдісін таңдауда шешуші болатын негізгі факторлар болып табылады. Біріктірілген әдіс, әдетте, шөгінділердің салыстырмалы түрде шағын қалыңдығымен жабылған қуатты тік терең жатқан шөгінділерді игеруде қолданылады. Кейбір кен орындарында аралас өндіру әдісі қолданылады.

      Темір кендерінің барланған қоры бойынша Қазақстан Республикасы дүние жүзінде 5-ші, ал сапасы бойынша 3-ші орында. Темір кендердің баланстық қоры шамамен 20 млрд тоннаны құрайды, оның 79 %-ы Торғай темір кенінде (Қостанай облысы) шоғырланған. Кендерде темірдің орташа мөлшері 39,1 % құрайды.

      Хром кендерінің жалпы қоры мен сапасы бойынша Қазақстан Республикасы дүние жүзінде 1-ші орында. Хром кендерінің баланстық қоры 362,7 млн тоннаны құрайды. Олар Кемпірсай ультракүлгін массивінің оңтүстік-шығыс бөлігінде (Ақтөбе облысы) орналасқан хромит кен орындарында шоғырланған. Дегенмен, Қазақстан Республикасы кендердің сапасы бойынша негізгі әлемдік өндірушілерден төмен. Төмен сапалы қорлардың үлкен үлесі қазіргі уақытта дәлелденген қорлардың тек 35 % ғана өндірісте болуының басты себебі болып табылады.

      Қара металл кендерін өндіру және байыту бойынша кәсіпорындарды орналастырудың ең маңызды факторы әдетте шикізат көзі – кенге жақындығы болып табылады. Шекемтастарды байыту және өндіру бойынша зауыттарды орналастыру бірінші кезекте шикізат көздері мен арзан электр энергиясының, сондай-ақ қолда бар өндірістік қуаттардың, инфрақұрылымның және білікті еңбек ресурстарының жанында жүзеге асырылады.

      Ұлттық Статистика Бюросы Қазақстан Республикасы Стратегиялық Жоспарлау Және Реформалар Агенттігі (бұдан әрі – ҰСБ ҚР СЖжРА) деректеріне сәйкес, 2020 жылға физикалық мәнде тау-кен өндіру өнеркәсібі мынадай көлемде өнім өндірді. төмендегі кестеде көрсетілген негізгі өнеркәсіп өнімдерінің [4].

      1.1-кесте. Өнеркәсіп өнімдерін физикалық түрде шығару

Р/с

Өнім атауы

Өндірілген өнім, мың тонна.

Өнеркәсіптік өнім көлемінің физикалық көрсеткіштерден өзгеруі, 2020 жылдан 2019 жылға дейін %-бен

2020

2019

1

2

3

4

5

1

Темір кендері

62 865,0

62 975,2

99,8

2

Темір кенінің концентраттары

12 673,2

11 642,9

108,8

3

Темір кенінің агломераты

5 751,1

5 551,1

103,6

4

Темір кенінің шекемтастары

4 814,3

5458,4

88,2

5

Хром кендері

6 326,4

7 018,9

90,1

6

Хром концентраттары

4 129,3

5 133,1

80,4

      № 1.2 және 1.3 кестелерде келтірілген мәліметтер темір және хром кендерін өндіру бойынша кәсіпорындардың өндірістік қуаттарының пайдалану мерзімін, олардың географиялық орналасуын, нақты және жобалық қуаттылығын, түрлері мен көлемін ескере отырып, саланың жай-күйін көрсетеді өнімдер.

      1.2-кесте. Темір және хром кендерінің негізгі кен орындары және оларды пайдаланатын кәсіпорындар тізімі

Р/с

Кәсіпорын, құрылымдық бөлімше/ кен орны

Кеннің негізгі түрі

Кен өндіру әдісі

Кен орнының жалпы бекітілген қоры А+В+С 1 , млн.т

Кендегі темірдің/хромның орташа мөлшері/, %

2019 жылы өндіру, мың тонна

1

2

3

4

5

6

7

1

"ССКБӨБ" АҚ

1.1

Соколов карьері/ "Соколовское"

Магнетит

Ашық

1 008,6

40,9

5 991,8

1.2

Качар карьері/ "Качарский"

Магнетит

Ашық

2 168,6

38,2

12 985,0

1.3

Қоржынкөл карьері / "Куржункульский"

Магнетит

Ашық

109,6

44,4

3 281,0

1.4

Сарыбай карьері/ "Сарбайское"

Магнетит

Ашық

865,5

40,4

7 400,4

1.5

"Соколов" шахтасы / "Соколовское"

Магнетит

Жерасты

224,1*

40,9

1 861,9

2

"Өркен" ЖШС, "АрселорМиттал Теміртау" АҚ темір кені басқармасы

2.1

Лисаков филиалы / "Лисаковское"

Қоңыр темір кені, оолит

Ашық

1 728,2

35,4

2 344,5

2.2

"Өркен-Кентөбе"/ "Кентөбе"

Магнетит

Ашық

136,8

47,7

530,9

2.3

"Өркен-Атансор"/ "Атансор"

Магнетит-мартит

Ашық

45,5

40,0

1 738,9

2.4

"Өркен-Атасу"/ "Батыс Қаражал"

Магнетит-гематит

Жерасты

311,6

51,2

985,2

3

"Металтерминалсервис" ЖШС


"Шойынтас"

Гематит-магнетит және гематит-мартит

Ашық

2,0

48-50

Мәлімет жоқ

4

"Bapy Mining" ЖШС

4.1

"Бапы" шахтасы/ "Бапы"

Магнетит-серпентин

Ашық

43,8

28,3

3 000

5

Бенкала тау-кен компаниясы АҚ

5.1

Бенкала кеніші / Бенкалинское

Магнетит

Ашық

27,7

57,6

-

6

"Қазхром" ТҰК" АҚ

6.1

"Дон" кеніші, "Оңтүстік" карьері / "ХХ лет КазССР", "Геофизика 1"

 
Магнохромит

Ашық

30,6

51,9

748,3

0,5

47,2

6.2

"МолодҰжная" шахтасы/
"ҚазССР-нің 40 жылдығы"

магнохромит, хромпикотит

Жерасты

89,5

50,3

2 514,8

6.3

"Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы" атындағы шахта / "Миллионный",
"Гауһар-інжу-маржан",
"No21" , "Первомайское",

Магнохромит
 
 
 

Жерасты

49,5

48,4

2 338,6

287,6

51,1

22,7

47,0

11,5

43,9

7

"Восход-Ориэль" ЖШС

7.1

Восход / Восход кеніші

Магнохромит

Жерасты

15,03

46,2

850,0

      1.3-кесте. Қазақстан Республикасындағы кен өндіру, пайдалану мерзімі және өндірістік қуаттары бойынша ең ірі жұмыс істеп тұрған объектілер

6.Р/с
7.

8. Компания Белгілерінің атауы
9. құрылымдық
10. бөлімдер

11. Енгізілген жылы

12. Орналасуы

13. Жобалық қуаттылық, т/жыл

14. Жылдық өнім көлемі, т/жыл (макс.)

15.     

16.     

17.     

18.     

19.     

20.     

21.     

22.      "ССКБӨБ" АҚ

23.     

24.      Соколовский карьері

25.      1955

26.      Қостанай облысы

27.      7 000 000

28.      7 468 092

29.     

30.      Соколовская кеніші

31.      1975

32.      Қостанай облысы

33.      7 000 000

34.      2 763 018

35.     

36.      Качарский карьері

37.      1985

38.      Қостанай облысы

39.      23 000 000

40.      12 985 180

41.     

42.      Құржүнқұл карьері

43.      1983

44.      Қостанай облысы

45.      3 500 000

46.      3 582 100

47.     

48.      Сарбай карьері

49.      1961

50.      Қостанай облысы

51.      10 000 000

52.      7 400 405

53.      2

54.      "Өркен" ЖШС

55.      2.1

56.      Лисаковский филиалы

57. 1969

58.      Қостанай облысы

59.      1 700 00

60.      3 227 924

61.      2.2

62.      "Өркен-Кентөбе"

63.      1983

64.      Қарағанды облысы

65.      2 500 000

66.      1 500 000

67.      2.3

68.      "Өркен-Атасу"

69.      1959

70.      Қарағанды облысы

71.      2 200 000

72.      2 400 000

73.      1972

74.      2.4

75.      "Өркен-Атаңсор" ЖШС

76.      1972

77.      Ақмола облысы

78.      1 700 000

79.      1 045 203

80.      3

81.      "Қазхром" ТҰК" АҚ

82.      3.1

83.      Донской кеніші Южный карьері

84.      1938

85.      Ақтөбе облысы

86.      700 000

87.      748 500

88.      3.2

89.      "Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы" атындағы шахта

90.      1999

91.      Ақтөбе облысы

92.      1-кезең 3 000 000
93.      2-кезең 6 000 000

94.      2 631 581

95.      3.3

96.      "МолодҰжная" шахтасы

97.      1981

98.      Ақтөбе облысы

99.      2 500 000

100.      2 500 000

101.      4

102.      "Восход-Ориэль" ЖШС

103.      4.1

104.      Восход кеніші

105.      2006

106.      Ақтөбе облысы

107.      1 300 000

108.      850 000

      Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында қолданылатын негізгі байыту әдістеріне магниттік сепарация әдісі (құрғақ және дымқыл), темір кенін және хром концентраттары мен шекемтастарын өндіру арқылы гравитациялық-магниттік байыту жатады.

      ССКБӨБ, ERG құрамына кіреді, негізгі тауарлық өнімнің екі түрін шығарады — домна пеші өндірісі үшін шикізат болып табылатын темір кенінің флюстелген шекемтастары және тауарлық темір кенінің магнетит концентраты. Концентраттағы темір мөлшері – 66,0 %, шекемтастарда – 63,0 %.

      "АрселорМиттал Теміртау" АҚ "Өркен" ЖШС темір кені басқармасы шығаратын өнімнің негізгі түрі негізгі тұтынушыға дайын өнімді (темір кен концентраты, байытылған кен) жеткізумен құрамында темірі 55–56 % құрайтын байытылған темір кен концентраты болып табылады. - "АрселорМиттал Теміртау" АҚ металлургиялық зауыты.

      Донской ГОК байыту кешені жылына 6,0 млн тонна хром кенін өңдейді. Өнімнің негізгі түрі: ұсақталған тауарлы кен, әртүрлі көлемдегі концентраттар, хром брикеттері, қуырылған шекемтастар.

      "Восход Хром" ЖШС байыту зауыты құрамындағы 42–52 % хром концентратын өндірумен Восход кен орнынан өндірілген бастапқы кенді өңдеудің толық циклін жүзеге асырады.

      № 1.4 кестеде келтірілген мәліметтер темір және хром кенін байыту және шекемтастар өндіру бойынша кәсіпорындардың өндірістік қуаттарының пайдалану мерзімін, олардың географиялық орналасуын, нақты және жобалық қуатын, өнім түрлері мен көлемі.

      1.4-кесте. Қазақстан Республикасындағы кен байыту және шекемтастар өндіру бойынша ірі нысандарды пайдалану, қызмет ету мерзімі, өндірістік қуаты

Р/с №

Компания,
нысанның атауы

байыту әдісі

Енгізілген жылы

Жобалық қуаттылы, т/жыл

Жылдық өндіріс көлемі

Өнімдер


1

2

3

4

5

6

7

1

"ССКБӨБ" АҚ

1.1

Кенді дайындау және байыту зауыты (КДБЗ)

Магниттік әдіс (құрғақ және ылғалды)

 
1963 жыл
 

19 368 784

13 599 077

темір кенінің концентраты

1.2

Шекемтастау зауыты (ШЗ)

-

5 379 160

3 341 197

темір кенінің шекемтас- тары

2

"Өркен" ЖШС

2.1

"Өркен" ЖШС Лисаков филиалы

гравитациялық-магниттік байыту

1972

940 602

651 123

темір кенінің концентраты

2.2

"Өркен-Кентөбе" өкілдігі

құрғақ магниттік бөлу

-

1 000 000

290 000

темір кенінің концентраты

2.3

"Өркен-Атасу" өкілдігі

құрғақ магниттік бөлу

-

2 400 000

2 265 143

Шоғырлан-дыру

2.4

"Өркен-Атаңсор" ЖШС

құрғақ магниттік бөлу

2011

668 763

301 229

темір кенінің концентраты

3

"ТНК Казхром" АҚ Дон тау-кен байыту комбинаты

3.1

No1 ұсақтау және өңдеу зауыты

гравитациялық

1973

788 500

397 300

хром концентраты

3.2

Кенді байыту және шекемтастау зауыты


1984

975 619

556 700

хром концентраты (кенді байыту 10-160 мм)

840 800

636 200

хром концентраты (кенді байыту 0-10 мм)

982 900

743 500

хром шекемтастары

1.2. Минералды шикізат базасы

      Темір кендері

      Темірдің шикізат базасының негізін Солтүстік Қазақстанның Торғай өңірінде шоғырланған жоғары сапалы магнетитті кендері бар скарн кен орындары мен қоңыр темір кенінің кен орындары құрайды. Сонымен қатар, Қарағанды облысының Кентөбе, Атасу кен орындары қара металдың көзі болып табылады.

      2017 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттік балансында 68 учаскедегі темір кенінің қоры ескерілген, оның ішінде баланстық қоры 10,2 млрд. тонна 38-і барлау мен өндіруге жер қойнауын пайдаланушыларға берілген. Темір кендерінің негізгі баланстық қоры Қостанай және Қарағанды облыстарында шоғырланған. 2016 жылы олар темір кенінің қоры 5,6 млрд тонна (республика қорының 28 %) болатын объектілерді игеруге тартылды [4].

      Қалған баланстық қоры 4,6 млрд тоннаны құрайтын нысандарда барлау немесе дайындық жұмыстары жүргізілді. Резервте (бөлінбеген қорда) баланстық қоры 9,7 млрд тонна (республика қорының 49 %-ы) объектілер болды [4].

      Магнетиттік кварциттерді өндіретін және өңдейтін ТМД елдерінің темір кенімен байланысты кәсіпорындарының көпшілігінен айырмашылығы, Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі шекемтастар өндіруге арналған кен базасы магнетиттік скарндармен ұсынылған жалғыз кәсіпорын болып табылады. "ССКБӨБ" АҚ кеніштерінің жалпы қуаттылығы жылына 25 млн тонна кенді құрайды, оны келешекте Качарский темір кенін кеңейту арқылы жылына 28 - 30 млн тонна кенге дейін ұлғайту жоспарлануда. ашық карьер. Жер қойнауындағы темір кенінің геологиялық қоры 3,8 млрд тоннаны құрайды, оның ішінде карьерлердің контурларындағы өнеркәсіптік қоры – 1,3 млрд тоннаны құрайды. Компанияның темір кенінің қоры 126 жылды құрайды.

      Хром кендері

      Хромиттер Батыс Қазақстандағы Кемпірсай дунит-периодит массивінің шегінде салыстырмалы түрде шағын аумақта орналасқан және жоғары сапалы кендермен сипатталады.

      Қазақстан Республикасында 950 млн тоннадан астам хром кеніның қоры ашылды. 2017 жылғы 1 қаңтардағы хром кені қорының мемлекеттік балансына 17 кен орны кірді. 9 кен орны (қоры 356,4 млн. тонна (ҚР қорларының 98 %) екі жер қойнауын пайдаланушыға ("Қазхром" Трансұлттық компаниясы" АҚ және "Восход-Ориэл" ЖШС) берілді. 2016 жылы олар қоры 344,8 млн тонна (республика қорының 95 %) 7 нысанды игеруге тартылды. Резервте 8 нысан бар, оның ішінде баланстық қоры бар 6 нысан бар.

      Қазақ КОР-нің 40-жыл атындағы кен орнының Дуберсай учаскесінде геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде қордың 321 мың тоннаға артуы алынды. Алайда хром кендерінің пайдаланылған қорларын қажетті толықтыру іс жүзінде болмайды.

      "ТНК "Қазхром" АҚ филиалы - Дон тау-кен байыту комбинатының саладағы ең ірі ресурстық базасы құрамында хромның орташа мөлшері 50 % және қоспалардың төмен мөлшері бар бірегей сапалы 211,9 млн тонна хром кендері бар. 167,4 млн тонна хром кеніның дәлелденген және болжамды қорлары кен орнын қазіргі өндіріс деңгейінде бірнеше ондаған жылдар бойы пайдалануға қабілетті, әрі қарай кеңейту үшін елеулі әлеуетті қамтамасыз етеді.

      "Восход-Ориэль" ЖШС "Восход" кен орнының бекітілген қоры 01.02.2018 жылғы жағдай бойынша 9,7 млн тонна кенді құрайды.

      Тау-кен металлургия кешенінің жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарының қызметіне техникалық қызмет көрсету Солтүстік энергетикалық аймақта жүзеге асырылады, бұл электрлік жағынан артық, бұл өндірісті электр энергиясымен толық қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Кейбір кәсіпорындарды желіге қосу үшін жергілікті маңызы бар электр беру желілерін салу қажет.

      Ақтөбе облысының су ресурстарындағы өндіріс қажеттілігін Сарыбұлақ кен орындары тобындағы жерасты сулары қамтамасыз етеді, Қостанай облысында оны Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейнінің жерасты және жерүсті сулары қамтамасыз етеді.

1.3. Саланың техникалық-экономикалық көрсеткіштері

      ҰСБ ҚР СЖжРА Геология комитетінің деректеріне сілтеме жасап хабарлауынша, 2019 жылы минералды-шикізат кешенінің жер қойнауын пайдалануға 2 292,1 млрд көмірсутектерге, уранға инвестициялар), бұл 2018 жылғы деңгейден 22,8 %-ға жоғары

      Әр түрлі металдар бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар төмендегі суретте көрсетілген.

     



      1.1-сурет.- Металдың түрлері бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар

      Жоғарыдағы суретте қара металл кендерін өндіруге инвестициялар түсті және асыл металдармен салыстырғанда басымдылық болып табылатынын көрсетеді, бірақ олардың үлесі бұрынғысынша маңызды және жалпы алғанда темір, марганец және хромит бойынша барлық инвестициялардың 15 %-дан астамын құрайды.

      Тау-кен металлургия кешені Қазақстан Республикасының негізгі экспорттық салаларының бірі болып табылады – оның елдің жалпы экспортындағы үлесі шамамен 20 % құрайды. Жоғарыда айтылғандай, экспорт құрылымында тауарлар басым, атап айтқанда, өндірілген кендер мен кен концентраттары шамамен 80 % құрайды. Қазақстандық металдың негізгі тұтынушылары Ресей мен Қытай нарығы болып табылады.

      Қатты пайдалы қазбаларды экспорттау бойынша бастапқы деректер ҰСБ ҚР СЖжРА [5] және Мемлекеттік кірістер комитетінің [6] сайтынан алынды.

      2019 жылы темір кенінің экспорты көлемдік мәнде 7 %-ға 10,2 млн тоннаға дейін, ал құндық мәнде 37,5 %-ға 664,4 млн долларға дейін өсті. Қостанай облысынан Ресейге темір кені экспортының жалпы көлемінің 8,5 миллион тоннасы немесе 83,1 пайызы жөнелтілді.

      2016 жылдың желтоқсан айында жасалған экспорттық келісімшарт Ресейге темір кенін тұрақты жеткізуге ықпал етеді. ССКБӨБ "Магнитогорск темір-металлургиялық комбинаты" ААҚ-мен 2021 жылдың 1 қаңтарына дейін 30 миллион тоннадан астам темір кенін жеткізу туралы 2019 жылы Қытайға темір кенін жеткізу физикалық мәнде 17,9 пайызға өсіп, 1,68 миллион тоннаға жетті. Қырғызстанға темір кенінің экспорты 43,9 пайызға артып, 35,4 мың тоннаны құрады.

      2019 жылы хром кендерінің экспорты көлемі жағынан да, құндық жағынан да төмендеді. Ақтөбе облысынан 779 мың тонна немесе хром кендері экспортының барлық көлемі Ресейге жөнелтілді.


1.4. Басты экологиялық проблемалар

      Тау-кен өнеркәсібі және кен байыту өнеркәсібі міндетті түрде қоршаған ортаға әсер етеді. Қара металл кендерін өндіру және байыту бойынша кәсіпорындардың негізгі экологиялық аспектілері атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары, шахталық және шахталық сулардың, қалдықтардың (күл және шлактар мен қалдықтардың) түзілуі, жерді пайдалану, ландшафттың механикалық бұзылуы болып табылады.

      1.5-кесте. Тау-кен кәсіпорнының қызметтің әртүрлі кезеңдерінде қоршаған ортаға әсері

 
Р/с

Әсер ету

Ашық тау-кен

Жерасты тау-кен өндіру

Байыту

Тау-кен және байыту қалдықтарын кәдеге жарату

Геологиялық барлау

Топырақтың құнарлы қабатын алу және қоймалау

Аршу жұмыстары

Буро жарқыраған жұмыстар

тау-кен операциялары

Көліктер
ровка

Ашылу

Тренинг

тау-кен жұмыстары

Бөліну
кендер

Магниттік және электрлік ажырату; флотация


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

1

Қоршаған ортаға негізгі шығарындылар

2

Атмосфералық шығарындылар

3

Қатты (шаң)


4

газ тәрізді




5

Ағынды сулардың төгілуі

6

Шахта және карьер








7

Байыту процестерінен












8

Қалдықтардың түзілуі

9

Үстіңгі және негізгі жыныстар









10

қалдықтар












11

Физикалық әсер ету факторлары (шу және діріл)

12

Табиғи ортаның жоғалуы

13

Жер ресурстары және топырақ жамылғысы






14

Пейзаж





15

Флора мен фауна






1.4.1. Атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары

      Пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу кезінде ауаға шығарындылар жару, кенді ұсақтау, ұсақ ұнтақтау және байыту, концентраттарды кептіру және күйдіру, жылумен жабдықтау, көлік және өндіру машиналары, сондай-ақ қалдық қалдықтары мен негізгі жыныстарды төгу кезінде пайда болады. Ең маңызды шығарындылар жарылғыш газдар (CO2, N2, CO, NOx ), пайдаланылған газдар (CO2 , CO, көмірсутектер, NOx , SO2 , ұсақ шаң), өнеркәсіптік газдар (соның ішінде биологиялық шаймалаудан, биосілтісіздендіру ерітінділері. өңдеу, концентраттың қысыммен тотығуы: H2S, C2S, SO2 , CO2 , SO және кептіру: SO2 суспензия және минералды шаң.

     


      1.2-сурет. Тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде атмосфераның ластануының негізгі көздері мен түрлері

      Тау-кен өндірісінің әсері

      Кенді өндіру кезінде кен орнын өндіру әдісіне қарамастан, минералды шаңның, пайдаланылған газдардың және жарылғыш газдардың шығарындылары түзіледі. Қоршаған ортаның ластануы шаң мен газ бұлтынан зиянды газдар мен шаңның және жарылған тау массасынан газдардың бөлінуінен болады. Кенді алу үшін қолданылатын жарылғыш заттар (мысалы, эмульсиялық жарылғыш заттар, ДОАС) су буына, көміртегі тотығы мен диоксидіне, азот оксидтеріне айналады. Сонымен қатар, жарылғыш газдардың құрамында көміртегі тотығы және азот оксидтері сияқты зиянды газдар аз мөлшерде болады. Жарылыс сонымен қатар түтін шығарады. Бұл газдардың көлемі бір килограмм жарылғыш затқа 0,7-1 м3 газды құрайды.

      Жарылыс кезінде пайда болған ыстық газ біраз тау шаңын өзімен бірге атмосфераға алып кетеді. Бұл жағдайда атмосфераға көтерілетін шаңның көлемі зарядқа және жарылғыш материалға байланысты. Тау жыныстары негізінен шахтаға жақын жерде орналасады, бірақ ұсақ шаңды шахтадан ұзақ қашықтыққа тасымалдауға болады. Мысалы, графит шаңы үлкен аумаққа таралады және бояу қабілетіне байланысты аз мөлшерде де оңай байқалады.

      Жерасты кендерін өндіруде шахтаның желдету жүйесі арқылы атмосфераға шығарылатын шығарындылар еңбек қауіпсіздігі ережелерімен шектеледі, сондықтан шығарындылар әдетте аз болады. Шахтадағы ылғалдылық атмосфераға шығатын ауамен шаңның таралуын азайтуға көмектеседі. Тау-кен өндірудің ашық әдісімен шаң мен пайдаланылған газдардың шығарындылары жерасты әдісіне қарағанда, ең алдымен көліктердің қозғалысына байланысты әлдеқайда жоғары.

      Елеуде және ұнтақтау кезіндегі әсер

      Ұсақтау және сүзу кезіндегі шығарындылар көбінесе жабдықтың орналасқан жеріне байланысты. Үй ішінде немесе жерасты өндірістерінде орналасқан ұсақтау және сүзгілеу қондырғысының шығарындылары әдетте қоршаған ортаға үлкен салмақ түсірмейді, өйткені шаң шығарындылары еңбекті қорғау ережелерімен шектеледі. Машиналар тас массасын ұнтақтағыш қоректену саңылауына жібереді, әдетте әлі ашық кеңістікте, сондықтан шаң шығарындыларын тазалау үшін толығымен жинау мүмкін емес. Толық немесе ішінара сыртқы құрылғы, әдетте, ішкі жабдыққа қарағанда көбірек шаң шығаратын болады. Ашық кеңістікте орналасқан блоктан шығатын шаң шығарындыларының көлемі мен құрамы ауа райы жағдайларына, кеннің түріне және қолданылатын технологияға байланысты. Ұнтақтау сатысында ұсақтау және сүзуден кейін атмосфераға көп мөлшерде шығарындылар түспейді, өйткені ұнтақтау әдетте жабық қондырғыда, сулы ортада - целлюлозада жүргізіледі.

      Байыту және концентратты күйдіру кезіндегі әсер

      Байыту процесі, мысалы, концентратты кептіру, флотациялық реагенттер мен химиялық заттарды дайындау және пайдалану кезінде немесе байыту процесінің өзінде, шихтаны дайындау және шикі шекемтастарды қуыру кезінде газ және шаң шығарындыларын тудыруы мүмкін. Жылытуды және сәйкесінше отынды жағуды қажет ететін технологиялық процестерде пайдаланылған газдар және технологияға байланысты азот оксидтері, көмірқышқыл газы, күкірт диоксиді және қалқымалы қатты заттар кіретін газ шығарындылары бөлінеді. Байыту процесінде пайда болатын газдардың жағымсыз иісі болуы мүмкін, мысалы, күкіртсутек (H2S).

      Сынаптың бөлінуінің негізгі детерминанттары әртүрлі шикізаттардағы, әсіресе кен/концентрат пен әктегі сынаптың бастапқы концентрациясы және пайдаланылған кен/концентрат мөлшері болып табылады. Кенді байыту кезінде сынаптың едәуір бөлігі полигондарға орналастырылатын қалдық қоймаларында қалады деп болжануда [7].

      Тау массасын сақтау және тасымалдау кезіндегі әсер ету (үстінді немесе концентрат)

      Тау-кен массасын сақтау, тиеу және тасымалдау кезінде шығарындылар отынды ашық көлікпен жағу кезінде бөлінетін шаң мен көліктің пайдаланылған газдарынан түзіледі.

      Тасымалданатын тау жыныстары массалары түсетін тас жолдармен кәсіпорындардың аумағында кенді және төбені тасымалдау жүзеге асырылады. Ауыр көліктердің доңғалақтарының астында минералды материал ұсақ шаңға айналады, содан кейін жол бетінде жиі шаң қабаты пайда болады. Шаң және пайдаланылған газдардың көліктік эмиссиясының көлемі аралық тиеу және түсіру кезінде өседі, сонымен қатар шахтадан байыту цехына дейінгі қашықтық артады.

      Тау массасын қайта тиеу орындары (конвейерден конвейерге ауыстырып тиеу, самосвалдарды үйіндіге немесе бункерге түсіру, вагондарды бункерге немесе үйіндідегі экскаватор шұңқырына түсіру және т.б.) шаңды шығарудың қарқынды көздері болып табылады. Сонымен қатар, айналмалы кешендерді, ұсақтау және тасымалдау пункттерін пайдалану, тау жыныстарын игеру, көліктердің қозғалысы және бульдозерді төгу, технологиялық процестің барлық операциялары белсенді шаң шығарумен жүреді.

      Тау массасын немесе дайын концентратты ашық жерде сақтау әдетте шаңды тудырады, жауын-шашынмен шаң жер бетіндегі және жерасты су объектілеріне енуі мүмкін. Шаңдар үйінділердің үстіңгі қабаттарынан және жинақталған дайын өнімдердің үйінділерінен немесе жерге төгілетін құрғақ материалды тиеу кезінде шығарылуы мүмкін. Сақтау кезіндегі шаң шығарындыларының мөлшері ауа райы жағдайларына, сондай-ақ қолданылатын технологияларға байланысты. Концентраттың жеткілікті ылғалдылығы сақталса және оның құрамында абсолютті құрғақ материалдың ең аз мөлшері болса, үйінділер мен үйінділердің бетіндегі шаңның шығуы азаяды. Егер концентрат жабық қоймаларда сақталса, шығарындылар тиеу және тасымалдау кезінде көліктен шығатын газдармен шектеледі.


1.4.2. Су объектілеріне ластағыш заттардың төгілуі

      Тау-кен өндіруші кәсіпорынның өмірлік циклі кезінде су ортасына әсер ететін негізгі фактор қалқымалы бөлшектермен және еріген химиялық заттармен ластанған жерүсті және шахталық суларды ағызу болып табылады, сонымен қатар, жерасты жағдайында дренажды шахталармен карьерлерді ағызу кезінде құрғатылған жерасты сулары болып табылады. ластанған, ал шахта суын айдаған кезде радиусы ондаған километрге жететін ойпат карьерлеры пайда болады. Су объектілеріне қысымның көздері байыту процестері, сондай-ақ тау жыныстары мен кендік үйінділер мен қалдықтардың табиғи ағындары болуы мүмкін. Сонымен қатар, су қоймалары шаң-тозаңмен, сондай-ақ су жинағыш бетінен жерүсті ағынымен ластануы мүмкін. Кенді өндіру және өңдеу кезіндегі су объектілеріне қысым төменде толығырақ сипатталған.

      Тау-кен өндірісінің әсері

      Карьерден (кеніштен, шахтадан), жерасты сулары және оған енетін жерүсті ағындары жұмыстарды құрғақ ұстау үшін жер бетіне айдалады. Суды айдау қажеттілігі игерілетін кен орнының геологиялық және гидрогеологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Айдалатын судың химиялық құрамына кен және негізгі тау жыныстарының материалдық құрамы және минералды алу (шығару) үшін қолданылатын жарылғыш заттар әсер етеді.

      Кенді өндіру кезінде оның түріне байланысты ауыр металдар, жартылай металдар және сульфаттар суға енуі мүмкін. Мысалы, сульфидті кендерді өндіру кезінде айдалатын су, әдетте, сульфидті минералдардың тотығуына байланысты қышқыл және құрамында металды болады.

      Кен қазбаларынан айдалатын су құрамында тотығу реакцияларында бөлінетін металдар мен сульфаттардың сульфидті минералдары мен сульфидтік минералдарынан басқа, жарылғыш заттардың қалдықтары болуы мүмкін. Жарылғыш заттар әдетте аммиак селитрасы негізінде жасалады, сондықтан нитраттар мен аммиак иондары шахта суларына түсіп, су қоймаларының эвтрофикациясын тудыруы мүмкін. Жарылғыш заттардың құрамында су ағзалары үшін улы органикалық қосылыстар (мысалы, минералды майлар) болуы мүмкін.

      Карьерлердің, шахталардың және зауыттардың жер телімдерінде орналасқан тау жыныстарының үйінділері мен дайын өнімнің ашық қоймалары қар еріген кезде немесе жаңбыр жауған кезде жерүсті және жерасты (негізінен жерасты) суларының ластану көздеріне айналады. Үйіндіге құлап, оның бүйір беттерінен төмен қарай ағып жатқан атмосфералық су тау жыныстары эрозиясының әсерінен ластанады, ал тау жыныстары массасы арқылы сүзілгенде азды-көпті минералданады.

      Жерасты қазбаларында, ашық кен қазбаларында өздігінен жүретін жабдықты қолдануды кеңейту- іштен жанатын қозғалтқыштары бар қуатты көліктік және технологиялық жабдық шахта және карьер суларының мұнай өнімдерімен ластануының артуына әкелді. Кенді өндіру кезінде су қоймалары мен топырақтың жай-күйінің сапалық нашарлауы технологиялық жабдықта қолданылатын мұнайдың және химиялық реагенттердің оларды сақтау орындарынан ағуының салдары болуы мүмкін. Сондай-ақ, шахта суларында тау-кен жабдықтарынан шығатын жанар-жағармайдың айтарлықтай концентрациясы болуы мүмкін. Өндірістік қызмет кезеңінде мұнай өнімдерінің су объектілеріне ағуы тау-кен жабдықтарының гидравликалық және отын жүйелерінің зақымдануынан мүмкін. Мұнай өнімдері не кенмен араласып, байыту цехына түседі, не кеніштен сорылатын шахта суына енеді.

      Карьерден (кеніштен, шахтадан) айдалатын су қоймаға (су коллекторларына) жиналады, содан кейін ластану дәрежесіне қарай одан әрі тазарту және қоршаған ортаға жіберу үшін тұндырғыштарға немесе қоймаларға жіберіледі. Ластанған шахталық және карьерлік ағынды суларды жерүсті су объектілеріне жіберудің одан әрі әсері су ағынының гидрологиялық және температуралық режимінің, химиялық құрамының өзгеруінен, су түбінің лайлануы мен лайлануының жоғарылауынан көрінеді, бұл су биоәртүрлілігіне теріс әсер етеді. , сондай-ақ су объектісін одан әрі пайдалану мүмкіндіктері.

      Кенді байыту кезіндегі әсер ету

      Қолданылатын байыту әдісіне байланысты бұл салада суды ең көп тұтынушы байыту зауыттары болып табылады. Байыту процесінде су қалқымалы заттармен, минералды тұздармен, химиялық реагенттермен, егер олар байыту кезінде қолданылса, ластанып, суспензияға айналады (шлам суы, шлам, флотация қалдықтары және т.б.). Механикалық қоспалардың концентрациясы 1000 мг/л-ден жоғары болуы мүмкін. Байыту қондырғылары, әдетте, айналмалы сумен жабдықтау циклі бойынша жұмыс істейді және тазартылғаннан кейін қайтадан өндірістік мақсаттарға пайдаланылады.

      Ылғалды байыту процесінде көмір мен тау жыныстарының бөлшектерінің құрамындағы минералды тұздардың еруі, газдар мен аз еритін қосылыстардың бөлінуі. Бұл жағдайда судың жалпы минералдануының келесідей өзгерістері мүмкін:

      пайдалы қазбалардың еруі есебінен жалпы минералдану артады; жалпы

      тек алмасу реакциялары жүретін болса, жалпы минералдану тұрақты болуы мүмкін;

      судың құрамындағы заттар ерітіндіден газ және коллоидтар түрінде бөлініп, аз еритін қосылыстар жасайды. Бұл жағдайда жалпы минералдану төмендеуі мүмкін.

      Кенді өндіру кезінде жарылмаған жарылғыш зат байыту цехына кенмен немесе бос жыныстармен бірге үйінділерге түседі. Жарылғыш заттың құрамындағы аммиак селитрасы тұндыру тоғандарының немесе қалдық қоймаларының суында байыту кезінде ериді және су қоймаларының селитра және аммиак азотымен ластануын тудырады.

      Шекемтасты диірмендерде шихтаны ылғалдандыру, қайтаруды салқындату, қуыру машиналарының әртүрлі агрегаттарын, сорғыштарды салқындату, ошақты салқындату және түтін шығару үшін су қолданылады. Сонымен қатар, су үй-жайларды ылғалды тазалауға, аспирациялық ауаны дымқыл тазалауға, газды тазалауға және шаңды гидротасымалдауға қолданылады.


1.4.3. Жер ресурстары мен топырақ жамылғысына әсері

      Тау-кен ісі әдетте айналадағы ландшафтты өзгертеді, өйткені ол бұрын бұзылмаған консолидацияланбаған материалдарды көрсетеді.

      Топыраққа байланысты халықтың денсаулығына және қоршаған ортаға қауіп төндіретін қауіптерді екі санатқа бөлуге болады:

      1) желмен көтерілген шаңнан топырақтың ластануы;

      2) химиялық ағып кетуден топырақтың ластануы.

      Кейбір шахталарда ұшатын шаң күрделі экологиялық проблема болуы мүмкін. Шаңның улылығы өндірілетін кеннің соңғы қабылдаушыларға жақындығына байланысты. Желмен соққан шаңдағы мышьяк, қорғасын және радионуклидтердің жоғары деңгейі әдетте ең үлкен қауіп тудырады. Шахталардың төгілуі нәтижесінде химиялық ластанған топырақ, егер бұл материалдар жағалау құрылысына, абаттандыруға немесе топырақ қоспалары ретінде пайдаланылса, тікелей және тікелей қауіп төндіруі мүмкін.[8]

      Тау-кен өндіру қызметі қоршаған ортаның барлық компоненттеріне: жер қойнауына, жерге, топыраққа, жер үсті және жер асты суларына, атмосфералық ауаға, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне әсер етеді.


1.4.4. Өнеркәсіптік қалдықтарды өндіру және басқару

      Металл кенін өндірудің типтік қалдықтары – кенді өндіру кезінде бөлінген негізгі тау жыныстары, байыту процесінде пайда болған қалдықтар және құрылыс кезеңінде жойылған топырақтың беткі қабаты (әсіресе ашық әдіспен өндіру кезінде).

      Сонымен қатар, өндіріс процестерінде қалдықтарға теңестірілетін тұнбалар немесе шламдар түзілуі мүмкін, мысалы, еріту процесінен немесе химиялық тұндыру реакцияларынан қалдық материал түрінде (мысалы, гипс пен металл гидроксидтерінің қоспасынан тұратын шлам) немесе шахта суының суспензия бөлшектерінің тұндыру түрінде (мысалы, жұмыс орындарынан айдалатын суды тазарту кезінде).

      Қоршаушы жыныстар

      Негізгі тау жыныстары кенді өндіруді қамтамасыз ету үшін ашық және жерасты тау-кен жұмыстарында алынады және жойылады. Жерасты тау-кен жұмыстарында негізгі тау жыныстарының үлесі әдетте ашық тау-кен жұмыстарына қарағанда аз болады, мұнда алынатын қабаттың және негізгі жыныстардың көлемі өндірілген кен көлемінен бірнеше есе көп болуы мүмкін. Кен орнын жерасты әдісімен игерген кезде, әдетте, негізгі тау жынысы, әдетте, толтырғыш қоспаларға құйылған құмды толтыру үшін, карьерлер мен құлау кратерлерін толтыру үшін пайдаланылады немесе құрылыс кезінде жер бетінде сақталады. шахта, әлі күнге дейін гофты толтырудың қажеті болмаған кезде. Содан кейін бос жыныстар, мысалы, жол құрылысында пайдаланылады. Ашық әдіспен өндіру кезінде пайда болған негізгі жыныстар, егер оларды құрылыста пайдалану мүмкін болмаса, кен орнында сақталады.

      Негізгі жыныстарды пайдалану мүмкіндіктері олардың геотехникалық ерекшеліктеріне және қоршаған ортаға жарамдылығына байланысты. Жақсы сапалы қабырғалық жыныстар құрылыс материалы ретінде шахтадан тыс сатуға немесе пайдалы компоненттерді/минералды ресурстарды, егер бар болса, қосымша қалпына келтіруге жарамды болуы мүмкін.

      Шахта алаңында уақытша немесе тұрақты сақталатын бос жыныс үйінділері минералды шаң шығарындыларын және судың ластануын тудыруы мүмкін. Бос жыныстар кесек материал түрінде сақталады, сондықтан күшті шаң болмайды. Үлкен кесектердің арасында алып тастау кезінде ұсақ ұсақталған минералды материал болуы мүмкін, бұл шаңды оңай тудырады. Минералды материалдың ықтимал тозуы, үйінді бетінің жасылдануын қамтамасыз ететін қарашірік қабатының болмауы, үйіндінің жоғары биіктігі жел эрозиясының қаупін және оның әсерінен болатын шаң жүктемесін арттырады.

      Бос жыныстардың шығарындыларының сипаты негізінен материалдың минералогиялық және химиялық құрамына байланысты. Егер бос жыныстар үйіндісінде сульфидті минералдар болса және қышқыл болса, үйіндіден қышқыл және металл бар ағынды сулар жерүсті және жерасты суларының көздерін ластауы мүмкін. Қалдық қоймаларынан шайылған сулардың құрамында жақын маңдағы су айдындарын азотпен ластайтын жарылғыш заттар да бар.

      Байыту қалдықтар

      Байыту процесінде пайда болатын қалдықтар немесе қалдықтар майда бөлінген кен минералдары мен негізгі жыныстардан, сондай-ақ байыту реагенттерінің қалдықтарынан (бар болса) тұрады. Қалдықтарды қалдық қоймаларында суспензия түрінде тұрақты сақтау үшін орналастырады, онда қатты материал бассейннің түбіне түседі, ал тұндырылған су өңдеуге, айналымға немесе тікелей су қоймасына беріледі. Қалдық қоймаларындағы (гидроқойынды) материал көлемінің ұлғаюымен қалдық қоймаларының сыйымдылығын арттыру үшін оның бөгеттері көтеріледі.

      Түзілген қалдықтардың көпшілігі қалдық қоймасында тұрақты сақтау үшін орналастырылады, өйткені бұл қалдықтарды пайдалану мүмкіндіктері шектеулі. Қалдықтарды пайдалану олардың физикалық қасиеттерімен (мысалы, ұсақтығы, беріктігі) және химиялық қасиеттерімен (мысалы, сульфидті қалдықтар: қышқылдық потенциал, қоршаған ортаға зиянды металдар) шектеледі. Тұрақты сақтауға орналастырылған қалдықтардың көлемін әлі де жерасты шахтасының бос жерлерін толтыру үшін үлкен фракцияларды пайдалану арқылы азайтуға болады. Ол үшін дөрекі фракцияға аз мөлшерде қатайтатын қоспаны (мысалы, цемент, домна пешінің шлактары, шыбын шаңы) қосады, бұл қалдық кеніш құрылымын нығайтуға қолайлы болады. Толтырғыш материалды пайдалану көптеген шахталардың жұмысы үшін маңызды. Паста құюдың жаңа технологиясы жерасты шахтасының бос жерлерін толтыру үшін барлық дерлік қалдықтарды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда қалдық концентрленеді де, олардан қопсытқышқа айдалатын паста тәрізді материал дайындалады [9].

      Қалдық қоймасы шаң шығаруға, су қоймаларын ластауға және кейде жағымсыз иіс шығаруға әкелуі мүмкін. Қалдық қоймасына целлюлоза түрінде келетін байыту қалдықтары ұсақ шекемтасты және кептірілген кезде қатты шаңды тудыруы мүмкін. Шаңдануға қалдық қоймасының үлкен ауданы және оның жер деңгейінен жоғары орналасуы да ықпал етеді. Шахтаны пайдалану кезінде қалдық қоймасының бүйірінің бүкіл шеңбері бойынша қалдықтарды орналастыру олардың кебуіне жол бермейді. Целлюлозаны қалдық қоймасы жағынан бергенде, қалдықтардың ұсақ шекемтас бөлшектері тоғанның ортасына қарай жылжиды, үлкендері түсіру орнына жақын қалады. Шаң, әсіресе құрғақ және желді ауа райында, қоршау бөгеттерінің құрғақ жақтарынан, сондай-ақ жағалау бөгетімен және тұнба тоғанының су сызығымен шектелген жерлерден шығуы мүмкін. Иіс (мысалы, күкіртсутек), мысалы, байыту агенттерінен немесе тұндырғыш тоғанында болатын ықтимал химиялық және биологиялық реакциялардан туындауы мүмкін.

      Ластағыш заттар қалдық қоймаларынан ағынды суларды шығарумен және инфильтрация нәтижесінде жерүсті және жерасты су объектілеріне түседі. Қалдық қалдықтарының ағынды суларының химиялық құрамы кен орнының құрамына, қолданылатын технология мен байыту реагенттеріне, сондай-ақ қалдықтарды орналастыру әдісіне және қалдықтардың құрылымына байланысты.

      Қалдық қоймаларындағы судың көлемі тоғандағы суды төгетін жол арқылы шығару арқылы бақыланады. Су әдетте шұңқырға түседі, ол жерден тазартылғаннан кейін технологиялық процеске қайта оралады немесе су қоймасына жіберіледі. Әсіресе, қалдық бөгеттері гидротехникалық құрылыстың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бөгет пен тұндырғыштың су желісі арасында кең құрғақ жолақты (жағажай деп аталатын) қажет етеді. Қалыпты ағынды суларды ағызудан басқа, бөгет арқылы ағын су ағып кетуі мүмкін (1.3-сурет).

     



      1.3-сурет. Тығыз негізі жоқ қалдық қоймасының бөгеті аймағындағы су ағыны

      Инфильтрат әдетте айналма арнада жиналады, егер оның сапасы резервуарға ағызуға жарамсыз болса, онда суды қайтадан қалдық қоймасына беруге болады. Тоғанның түбі арқылы жерасты суларына инфильтрация да мүмкін, егер тоғанның негізі су өткізгіш топырақтан жасалған болса. Әдетте, қалдық қоймасын салу кезеңінде топырақтың қасиеттері зерттеледі, қажет болған жағдайда іргетас жасанды өткізбейтін материалдармен (мысалы, полимерлі пленкамен, бентонитпен және т.б.) тығыздалады.

      Алып тасталатын жер массалары

      Тау-кен кәсіпорнының бастапқы кезеңінде, әсіресе ашық карьерді салу кезінде кен орнының беті жердің беткі қабатынан тазартылады. Бұл жер массалары жақын жерде жиналады және мүмкіндігінше шахтаның жер жұмыстарында пайдаланылады. Сақталған өсімдік қабатын шахта жабылғаннан кейін учаскені қалпына келтіру үшін пайдалануға болады. Бұл жағдайда біз топырақты ұзақ сақтау туралы айтып отырмыз. Егер бұл топырақ құрылыс кезінде немесе кеніш жабылғаннан кейін оның геотехникалық ерекшеліктеріне немесе экологиялық қолайсыздығына байланысты жер жұмыстарында қолдануға жарамсыз болса, онда ол тұрақты сақтау үшін алаңға орналастырылады. Алынған жер массаларының көлемі мен құрамы игеру масштабына, жер бетіндегі топырақтардың қалыңдығы мен құрылымына байланысты.

      Жауын-шашын және шлам

      Өңдеу немесе суды тазарту кезінде шахталық жұмыстар әртүрлі тұнбалар немесе тұнбалар тудыруы мүмкін. Минералды гидроксидті тұнба суды химиялық өңдеу кезінде, мысалы, бейтараптандыру немесе жауын-шашын кезінде пайда болады. Гидроксид шөгіндісі қалдықтардағы темірі бар суды аэрациялау нәтижесінде де түзіледі. Тұнбаның құрамы судың химиялық құрамына және қолданылатын реагенттерге байланысты.

      Суды тазарту кезінде шлам (шлам) түзіледі, оның ішінде шахталық және технологиялық судан қалқымалы заттарды шығару кезінде. Қалыпты заттар судан әдетте тұндыру, тұндыру немесе тұндыру арқылы тазартылады. Жерасты тау-кен жұмыстарында тұндырғыштарды жерастындағы тазарту кеңістігінде де, жер бетінде де орналастыруға болады. Ашық әдіспен өндіруде бассейндер жер бетіндегі карьерге жақын орналасады. Технологиялық суды тұндыру көбінесе қалдық қоймасының аумағында өндірістік циклге қайтарылғанға дейін жүргізіледі. Тұнба (шлам) тұндырғыш бассейндердің түбіне жиналады, ол майда ұнтақталған кенді минералдардан және електен өткізілген материалдан тұрады, сонымен қатар жарылғыш заттардың (шахта және карьер суларының тұнбалары) немесе байыту реагенттерінің (технологиялық сулардың шламы) қалдықтары болуы мүмкін. Шөгінділер мен тұнбалар тұрақты сақтау үшін шахта аумағында немесе осы мақсат үшін арнайы құрылған полигондарда немесе басқа шахталық қалдықтармен бірге орналастырылады. Тұрақты орналастыруға қойылатын талаптар тұнба мен тұнбаның құрамына байланысты. Шөгінділер мен тұнбалардың құрамы мен орналасуына байланысты олар шаң шығарындыларымен және шахта ағынымен су объектілеріне төгілумен байланысты болуы мүмкін.

      Басқа қалдықтар

      Жоғарыда аталған тау-кен өндіру және өңдеу қалдықтарынан басқа мыналар түзіледі:

      картон және қағаз қалдықтары;

      металл сынықтары;

      электр және электрондық құрылғылардың қалдықтары;

      резеңке және пластик қалдықтары;

      проблемалық қалдықтар;

      кәріз ағындары;

      басқалар.

      Қалдықтар сұрыпталып, қайта өңдеуге немесе сақтау орындарына жіберіледі. Полигондарға жіберілетін қалдықтардың көлемін барынша азайту керек.


1.4.5. Энергияны, шикізатты және су ресурстарын тұтыну

      Энергетикалық ресурстарды тұтыну

      Тау-кен өндіруші кәсіпорынның негізгі өндірістік процестері үздіксіз отын-энергетикалық ресурстарды – мотор отынын, электр және жылу энергиясын, қазандық пен пеш отынын айтарлықтай пайдаланумен байланысты.

      Тау-кен өнеркәсібіндегі ең маңызды энергия шығыны, атап айтқанда, көлік құралдарына, бұрғылау, тау жыныстарын қазу, пайдалы қазбаларды қазу, ұнтақтау, ұсақтау, байыту, сусыздандыру және желдету сияқты барлау және технологиялық процестерге арналған.

      Ресурстардың келесі түрлері технологиялық және экономикалық қажеттіліктерге жұмсалады:

      қазандық-пеш отыны (көмір, табиғи газ) – кәсіпорынның технологиялық процестерінде, сондай-ақ жылу және электр энергиясын өндіру үшін қолданылады;

      мотор отыны (дизельдік отын және бензин) – кәсіпорынның технологиялық процестерінде, сондай-ақ адамдар мен жүктерді тасымалдау үшін қолданылады;

      жылу энергиясы (ыстық су және бу) - технологиялық процестерде де қолданылады, сонымен қатар әкімшілік және өндірістік ғимараттарды, құрылыстар мен құрылыстарды жылыту үшін қолданылады;

      электр энергиясы;

      керосин TS - 1 (бензин сияқты авиакеросин);

      су (техникалық, тұрмыстық - ауыз);

      қысылған ауа;

      ауаны бөлу өнімдері (оттегі және азот).

      Кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелерін энергия ресурстарымен қамтамасыз ету бөгде көздерден де жүзеге асырылуы мүмкін, сондай-ақ кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелері дербес өндіруі (өндіруі) мүмкін.

      Энергияны тұтыну кеннің сипаттамаларына және қажетті технологиялық процеске өте тәуелді. Егер кен қатты болса, онда оны бөлу, ұнтақтау және ұнтақтау жұмсақ кенді өңдеуге қарағанда әлдеқайда көп энергияны қажет етеді. Ірі технологиялық қондырғылар мен өндірістердің энергия тиімділігінің көрсеткіші өнім бірлігіне энергия ресурстарының үлестік шығыны болып табылады.

      Тау-кен өндірісінде қолданылатын электр жабдықтарын келесі топтарға бөлуге болады:

      электр энергиясын беруге және таратуға арналған құрылғылар: электр беру желілері, трансформаторлар, кабельдер;

      электр жабдықтары: электр қозғалтқыштары, шамдар және қол құралдары;

      басқару, басқару, байланыс және автоматтандыруға арналған жабдықтар.

      Кенді өндіру және тасымалдау процесінде электр энергиясын келесі нысандар тұтынады:

      электрогидравликалық жұмыс машиналары (мысалы, бұрғылау қондырғылары, жабындардың шатыры мен қабырғаларын бекіту, бетонмен құйма бетонға арналған машиналар);

      конвейерлер;

      кен көтергіштері;

      сығылған ауаны өндіру;

      желдету.

      Байыту процестеріндегі энергия шығыны ең алдымен өңделген кен көлемімен, қолданылатын байыту процестерімен және осыған қажетті жабдықпен анықталады. Әдетте кенді ұсақтау кезінде ең қуатты электр қозғалтқыштары қолданылады. Сондай-ақ, кенді ұсақтау және іріктеу энергияны көп қажет ететін кезең болып табылады, бірақ жұмыста қолданылатын жеке электр қозғалтқыштары мен сорғылардың қуаты азырақ.

      Суды тұтыну

      Тау-кен жұмыстарына көп су қажет, мысалы, келесі мақсаттар үшін:

      бұрғылау суы;

      тікелей технологиялық су (ұнтақтау және целлюлозадағы байыту);

      қоректік су (сорғылар, сорғыш құрылғылар және т.б.);

      химиялық заттарды (реагенттерді) дайындау;

      жууға арналған су (мысалы, жабдықтар мен едендер);

      шаю суы (мысалы, сүзгі шүберектері);

      тұрмыстық және ауыз су және т.б.

      Қажетті судың көп бөлігі әдетте әртүрлі технологиялық процестерде айналым арқылы толтырылады, бірақ пайдалану үшін жиі таза тұщы су қажет. Су айналымының мүмкіндіктері белгілі бір технологиялық процесспен, оның ішінде онда қолданылатын химиялық реагенттермен анықталады. Айналым судағы заттардың концентрациясын арттырады. Нәтижесінде заттардың концентрациясы байыту процесі үшін тым жоғары деңгейге жетуі мүмкін, бұл процесте технологиялық суды пайдалануды болдырмайды. Тұщы су әдетте жақын маңдағы көлден немесе өзеннен алынады. Кейбір жағдайларда карьер суын тазартусыз немесе тазартудан кейін тұщы су ретінде пайдалануға болады (мысалы, суды тұндыру, металдарды тұндыру). Көптеген кен байыту фабрикаларында суға деген сұраныс карьер суын қайта өңдеу және пайдалану арқылы толығымен дерлік қанағаттандырылуы мүмкін. Екінші жағынан, үлкен көлемдегі тұщы суды шахтаның сыртына шығару мүмкін емес. Кеніште пайдаланылатын коммуналдық су әдетте сыртқы жеткізушіден келісім-шарт бойынша бөлек сатып алынады. Кейбір процестер (мысалы, сүзгі шүберектерін шаю, компрессорларды салқындату) зауыттың өз тазалау құрылғыларымен (мысалы, құм сүзгілері) үйде өңделген суды пайдалана алады.

      Көмекші өндіріс материалдарының шығыны

      Тау-кен өндірісі энергия және су ресурстарынан басқа, жарылғыш материалдар, химикаттар, кен қазбаларын қолдауға арналған материалдар (металл арка тіреуіштері, тас болттарының әртүрлі түрлері, металл торлар, бүріккіш бетон қоспалары), құбырлар, бұрғылау сияқты әртүрлі қосалқы өндіріс материалдарын қажет етеді. корпустың әртүрлі типтегі және тағайындалуындағы ұңғымаларды бұрғылау үшін қолданылатын құралдар , негізгі және қосалқы жабдықтардың қосалқы бөлшектері, сүзгі маталары, полимерлі және композиттік материалдар және т.б.


1.4.6. Физикалық әсер ету факторлары

      Шу және діріл

      Тау-кен өнеркәсібінің кәсіпорындарында жерасты және ашық тау-кен өндіру технологиясының ерекшеліктеріне байланысты жұмысшыларға бір мезгілде өндірістік ортаның әртүрлі қолайсыз факторлары (шаң, шу, діріл, қолайсыз микроклимат және т.б.) әсер етеді. , оның ауырлығы көбінесе нақты климаттық-географиялық және тау-кен жағдайларына байланысты.кәсіпорындардағы геологиялық жағдайлар.

      Тау-кен өндіруші кәсіпорындардың қызметінде шу мен дірілдің негізгі көздері жару, бұрғылау, тау-кен массасын тиеу және тасымалдау, көлік қозғалтқыштарының шуы, конвейерлік және рельстік көліктер, желдеткіш қондырғылар, тым үлкен тас блоктарын ұсақтау, жару болып табылады. ұсақтау сұрыптау, ұсақтау. Жұмыс істеп тұрған экскаваторлардың, бульдозерлердің, жару жұмыстарының, тасымалдаудың, кенді ұсақтау мен ұнтақтаудың, сондай-ақ материалды жинаудың бірлескен әсерлері жабайы табиғат пен жақын маңдағы қауымдастықтарға айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Ұсақтаудан басталатын өндірістік циклдің процестері негізінен жабық кеңістіктерде өтеді. Сонымен бірге шудың қоршаған ортаға әсерін конструкторлық шешімдердің көмегімен шектеуге болады. Кейбір жағдайларда байыту цехының және қосалқы жұмыстардың (үрлегіштер және т.б.) шу көздері олардың тар жолағына байланысты маңызды болуы мүмкін.

      Діріл тау-кен өндірісінде қолданылатын әртүрлі техниканың жұмысымен байланысты, бірақ оның негізгі көзі болып жарылыс жұмыстары қарастырылады.

      Діріл инфрақұрылымның, ғимараттардың тұрақтылығына, кең ауқымды тау-кен жұмыстарының жанындағы адамдардың тұруына әсер етеді. Жарылыс кезінде дірілден басқа, ішінара адам естуінің жиілік диапазонында, ішінара одан төмен болатын ауа дірілдері байқалады. Жарылыс кезінде пайда болатын ауаның бұл төмен жиілікті тербелісі атмосфералық қысым толқыны деп аталады. Толқынның күшіне әсер ететін факторлар жарылысқа байланысты өзгеріп отырады, бұл атмосфералық қысым толқынының күшін бағалауды қиындатады.

      Атмосфералық қысым толқынының қоршаған ортаға таралуына және оның зақымдану қаупіне ауа райы жағдайлары, жер бедері, кедергілер және толқынның бағыты әсер етеді. Атмосфералық қысым толқындарының басқа себептері - атмосфералық қысымның импульстері және жердегі тербеліс. Жарылыс ауада немесе беттік зарядта болған кезде атмосфералық қысым толқыны үлкен болады.

      Иіс

      Байыту цехындағы күкіртті сутегінің концентрациясы денсаулық үшін қауіпсіз деңгейден асып кетуі мүмкін, бірақ шахта аймағынан тыс жерлерде әдетте жағымсыз иіс қана мазалайды. Концентрлі қышқыл сульфидті минералдармен әрекеттескенде керамикалық сүзгілерді азот қышқылымен жуу кезінде азот диоксиді бөлінуі мүмкін.


1.4.7. Жою және рекультивация кезіндегі әсері

      Кенді жабу және рекультивациялау экономикалық тиімді кен қорлары таусылғанда немесе тау-кен жұмыстары біржола тоқтатылғанда өзекті болады. Тау-кен өндіру кәсіпорнының өндірістік қызметінің зардаптарын қалпына келтіру және жою мақсаты әр түрлі өндірістен улы ластағыш заттардың бөлінуін болдырмау үшін жер учаскесін бастапқы күйіне барынша жақын күйге қайтару болуы керек. нысандар.

      Жою және рекультивациялау жұмыстарын жүргізу кезінде, сондай-ақ өндірістік қызмет кезінде атмосфералық ауаны қатты (шаң) және газ тәрізді (пайдаланатын газдар) заттармен ластауға, ғимараттар мен құрылыстарды бөлшектеу кезінде қалдықтардың түзілуіне және көмілуіне, ластанған жерүсті ағындарының қалыптасуы және шахта суларының су объектілеріне ағуы , әсер етудің физикалық факторлары.

      Тау-кен өндіру кәсіпорны жабылғаннан кейін табиғи ортаға негізгі қауіп кен орнының тау-кен қазбаларының бұрынғы аумақтарында және тау-кен қалдықтарын көму орындарында пайда болатын ағынды сулар, сондай-ақ, бәлкім, қарағайдан ағып жатқан сулар болып табылады. Сульфидті кендер өндірілетін аймақта қышқылды шахта ағынды сулары жыл бойына сульфидтің тотығу реакциясын тоқтата алмаса, табиғи ортаны ластауы мүмкін. Қалдық қоймалардан қышқыл, металлмен ластанған сулар бөгет пен қалдық табанынан өтіп, жерасты суларына немесе бөгет арқылы тікелей айналма арнаға және жерүсті су объектілеріне түсуі мүмкін.

      Өндірілген кеңістік сумен толтырылған кезде оның қабырғаларына сіңген жарылғыш заттардың өнімдері (нитрат және аммиак азоты), тау-кен жұмыстарында пайдаланылған және толтыру кезінде пайда болған сульфидті тотығу өнімдері жуылады және ластанған судың сумен таралуына ықпал етеді. жерасты суларына немесе су объектілеріне жерүсті ағызу арқылы жарықтар.

      Су объектілеріне ағынды сулардың жүктелуінен басқа, шаң шығарындылары, оның ішінде жабылмаған үйінділердің, қалдық қоймалардың немесе кен өндіру орындарының бетінің шаңдануынан байқалуы мүмкін. Ағынды сулардың химиялық құрамы сияқты шаңның құрамы кен орнының минералогиялық және химиялық құрамына байланысты. Шаңның құрамында қоршаған ортаға зиянды ауыр металдар немесе жартылай металдар болуы мүмкін. Шаңның құрамында сульфидті минералдар да болуы мүмкін, олардың тотығуы топырақтың қышқылдануын, соның салдарынан жерүсті және жерасты суларының қышқылдануын тудыруы мүмкін. Атап айтқанда, қышқылдық реакциясы бар тау жыныстары жер бетіне көтерілсе, онда мұндай үйінділер өте ұзақ уақыт бойы өсімдіктермен жабылмайды.

      Карьер немесе шахта жабылғаннан кейін тірі жандардың денсаулығын қоса алғанда, қоршаған орта үшін басқа ықтимал қауіп факторлары жердің шөгуі (жарақат карьерлеры), жердің шөгуі және кен орындарының немесе бос жыныс үйінділерінің опырылуы болуы мүмкін.

      Тау-кен өндіруші кәсіпорын қызметінің зардаптарын жою және жою жөніндегі жұмыстар Тарату жоспарын жасау жөніндегі Анықтамалықтың (Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 24 мамырдағы бұйрығы) талаптарына сәйкес жүргізілсін, 2018 № 386.) жер қойнауын пайдалану.

2. Ең үздік қолжетімді техникаларды анықтау әдіснамасы

      Қағидаларға сәйкес осы ЕҚТ анықтамалығының көлеміне арналған ЕҚТ анықтау рәсімін ЕҚТ бюросы ұсынған "Жасыл технологиялар және инвестициялық жобалардың халықаралық орталығы" КЕАҚ (бұдан әрі – Орталық) және ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы ұйымдастырады.

      Осы процедураның шеңберінде ЕҚТ анықтау бойынша халықаралық тәжірибе мен тәсілдер, соның ішінде ЕҚТ негізіндегі экологиялық рұқсаттарды алу шарттарын қанағаттандыру үшін ЕҚТ анықтау және экологиялық тиімділік деңгейлерін белгілеу бойынша Анықтамалықтарға негізделген көзқарастар ескеріледі [10].


2.1. ЕҚТ анықтау таңдау қағидаттары

      ЕҚТ анықтамасы техникалық жұмыс топтарының әрекеттерінің реттілігін сақтауға негізделген:

      ластағыш заттардың маркерлі шығарындыларын ескере отырып, саланың басты экологиялық проблемаларын анықтау;

      Қара металл кендерін өндірудің, байытудың және шекемтастар алудың әрбір технологиялық процесі үшін маркерлі заттардың тізімі анықталады (толығырақ ақпаратты осы ЕҚТ анықтамалығының 6-бөлімін қараңыз).

      Маркер заттарының тізбесін анықтау әдісі негізінен осы ЕҚТ анықтамалығын қолдану саласындағы кәсіпорындардың КТА кезінде алынған конструкторлық, технологиялық құжаттама мен ақпаратты зерттеуге негізделген.

      Ластаудың негізгі көздерінің шығарындыларында болатын ластағыш заттардың тізбесінен әрбір технологиялық процесс үшін жеке маркерлі заттардың тізбесі олар келесі сипаттамаларға сәйкес болған жағдайда анықталды:

      қарастырылатын технологиялық процеске зат тән (конструкторлық және технологиялық құжаттамада негізделген заттар);

      қоршаған ортаға және (немесе) халықтың денсаулығына айтарлықтай әсер ететін зат, оның ішінде уыттылығы жоғары, канцерогендік, мутагендік, тератогендік қасиеттері дәлелденген, кумулятивтік әсері бар, сондай-ақ тұрақты органикалық ластағышларға жатқызылған заттар.

      саланың экологиялық мәселелерін кешенді шешуге бағытталған техникалық кандидаттарды анықтау және сипаттау;

      Кандидаттардың тізбесін қалыптастыру кезінде осы ЕҚТ анықтамалығын қолдану саласындағы экологиялық мәселелерді кешенді шешуге бағытталған технологиялар, әдістер, әдістер, процестер, тәжірибелер, тәсілдер мен шешімдер қарастырылды. Қазақстан Республикасы (CTA нәтижесінде анықталған) және ЕҚТ саласындағы халықаралық құжаттарда, соның нәтижесінде 5-бөлімде ұсынылған техникалық кандидаттардың тізімі анықталды.

      Әрбір кандидат техникасы үшін технологиялық сипаттама және кандидат техниктердің техникалық қолдану мүмкіндігіне қатысты пайым берілген; кандидаттық технологияны ендірудің қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштері және ықтимал пайда; экономикалық көрсеткіштер, ықтимал кросс-медиа (кросс-медиа) әсерлері мен қажетті шарттар.

      техникалық қолдану, қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштері және экономикалық тиімділік көрсеткіштеріне сәйкес кандидат техниктерді талдау және салыстыру;

      ЕҚТ ретінде қарастырылатын кандидат техниктер келесі реттілікпен бағаланды:

      Технологиялық қолданудың параметрлері бойынша үміткер техниканы бағалау.

      Міткер техниканы қоршаған ортаның тиімділігі тұрғысынан бағалау.

      Келесі көрсеткіштерге қатысты сандық мәнде (бірлік немесе % азайту/өсу) көрсетілген кандидаттық әдістерді ендірудің қоршаған ортаға әсерін талдау жүргізілді:

      атмосфералық ауа: шығарындылардың алдын алу және (немесе) азайту;

      суды тұтыну: жалпы су тұтынуды азайту;

      сарқынды сулар: төгінділердің алдын алу және (немесе) азайту;

      топырақ, жер қойнауы, жерасты сулары: табиғи ортаның құрамдас бөліктеріне әсер етудің алдын алу және (немесе) азайту;

      қалдықтар: өнеркәсіптік қалдықтардың түзілуін/жиналуын және/немесе оларды қайта өңдеуді болдырмау және (немесе) азайту, қалдықтарды қайта өңдеу және қалдықтардан энергияны қалпына келтіру;

      шикізатты тұтыну: тұтыну деңгейін төмендету, балама материалдармен және (немесе) өндіріс пен тұтыну қалдықтарымен алмастыру;

      энергияны тұтыну: энергия және отын ресурстарын тұтыну деңгейін төмендету; баламалы энергия көздерін пайдалану; заттарды регенерациялау және қайта өңдеу және жылуды қалпына келтіру мүмкіндігі; өз қажеттіліктері үшін электр және жылу энергиясын тұтынуды азайту;

      шу, діріл, электромагниттік және жылу әсерлері: физикалық әсер ету деңгейінің төмендеуі;

      Кросс-медиалық әсерлердің жоқтығы немесе болуы да ескерілді.

      Үміткер техникасының жоғарыда аталған көрсеткіштердің әрқайсысына сәйкестігі немесе сәйкес келмеуі КТА нәтижесінде алынған ақпаратқа негізделген.

      Экономикалық тиімділік параметрлері бойынша кандидат-техникті бағалау.

      Кандидат техниканың экономикалық тиімділігін бағалау міндетті болып табылмайды, алайда, техникалық жұмыс тобы мүшелерінің көпшілігінің шешімі бойынша, ҰДТ-ны экономикалық бағалауды енгізілетін және жақсы жұмыс істейтін өнеркәсіптік қондырғыларда/зауыттарда пайдаланылатын кейбір техникаларға қатысты өнеркәсіптік кәсіпорындардың техникалық жұмыс тобының мүшелері-өкілдері жүргізді.

      Өнеркәсіптік ендіру фактісі KTA нәтижесінде анықталған мәліметтерді талдау нәтижесінде анықталды;

      4. НДТ-ны қолданумен байланысты технологиялық көрсеткіштерді айқындау.

      Эмиссиялардың деңгейлерін және НДТ-ны қолдануға байланысты өзге де технологиялық көрсеткіштерді айқындау көп жағдайда өндірістік процестің соңғы сатысында теріс антропогендік әсерді төмендетуді және ластануды бақылауды қамтамасыз ететін техниктерге қатысты пайдаланылды.

      Сонымен, НДТ қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштер ұлттық көрсеткіштер деңгейін ескере отырып анықталды, бұл жүргізілген KTA есептерімен расталды.

2.2. ЕҚТ-ғатехникаларды жатқызу қағидаттары

      Экологиялық кодекстің 113-б. 3-т. сәйкес ең үздік қолжетімді техникаларды айқындау өлшемшарттары мыналар:

      1) аз қалдықты технологияны пайдалану;

      2) қауіптілігі неғұрлым аз заттарды пайдалану;

      3) технологиялық процесте түзілетін және пайдаланылатын заттардың, сондай-ақ қалдықтардың қолданылуға келетіндей шамада қалпына келтірілуі мен рециклингіне ықпал ету;

      4) өнеркәсіптік деңгейде табысты сыналған процестердің, құрылғылардың және операциялық әдістердің салыстырмалылығы;

      5) ғылыми білімдегі технологиялық серпілістер мен өзгерістер;

      6) қоршаған ортаға тиісті эмиссиялардың табиғаты, ықпалы мен көлемі;

      7) жаңа және жұмыс істеп тұрған объектілер үшін пайдалануға берілу күні;

      8) ең үздік қолжетімді техниканы ендіруге қажетті мерзімдердің ұзақтығы;

      9) процестерде пайдаланылатын шикізат пен ресурстардың (суды қоса алғанда) тұтынылу деңгейі мен қасиеттері және энергия тиімділігі;

      10) қоршаған ортаға эмиссиялардың жағымсыз әсері мен қоршаған орта үшін тәуекелдерді болғызбау немесе олардың жалпы деңгейін барынша қысқарту қажеттігі;

      11) аварияларды болғызбау және қоршаған ортаға жағымсыз салдарларды барынша азайту қажеттігі;

      12) халықаралық ұйымдар жариялаған ақпарат;

      13) Қазақстан Республикасында немесе одан тыс жерлерде екі және одан да көп объектілерде өнеркәсіптік ендіру.


2.3. ЕҚТ ендірудің экономикалық аспектілері

2.3.1. ЕҚТ экономикалық бағалау.

      Ең үздік қолжетімді техникалар әдетте бүкіл әлемде кеңінен танымал, ал экономикалық бағалау ЕҚТ ендіру мүмкіндігі немесе одан бас тарту туралы шешім қабылдаудың қосымша критерийі болып табылады. Егер сәтті өнеркәсіптік пайдалану нәтижелерінің нақты дәлелдері/мысалдары болса, ЕҚТ қолайлы болып саналады. Мәселен, ЕО елдері ЕҚТ анықтау кезінде өнеркәсіптік пайдалануға шыққан және табиғатты қорғау тиімділігі іс жүзінде расталған технологияларды ғана ескереді.

      ЕҚТ әрдайым экономикалық нәтиже бере бермейтінін және олардың қолданылуы белгілі бір технологиялық процестерді, қондырғыларды/агрегаттарды/жабдықтарды, реагенттер мен компоненттердің құнын, шығындар мен пайда арақатынасын, капитал құнын, ЕҚТ ендіру мерзімдерін және басқа да көптеген факторларды пайдаланудың инвестициялық негізділігімен анықталатынын түсіну керек. ЕҚТ жалпы экономикалық тиімділігі нақты кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайымен анықталады және кәсіпорынның жоспарлы-экономикалық қаржылық қызметтері ЕҚТ орындалуы үшін дербес техникалық-экономикалық негіздеме жүргізеді.

      Әлемдік тәжірибеде жалпы қабылданған тәсілдерге сәйкес, ЕҚТ ендіру тиімділігін экономикалық бағалау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін:

      шығындардың инвестициялық негізділігі бойынша;

      шығындар мен пайданы талдау бойынша;

      кәсіпорынның бірқатар негізгі көрсеткіштеріне шығындарға қатысты: айналым, операциялық пайда, қосылған құн және т. б. (тиісті қаржылық мәліметтер болған кезде);

      қол жеткізілген экологиялық нәтижеге және т б шығындар бойынша.

      Экономикалық бағалау әдістерінің әрқайсысы кәсіпорынның қаржылық-экономикалық қызметінің әртүрлі аспектілері бойынша қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды іске асыру нәтижесін көрсетеді және ЕҚТ бойынша шешім қабылдау көзі бола алады. Объектінің операторы салалық және өндірістік ерекшеліктерді, бағалау әдісін немесе олардың үйлесімін ескере отырып, ол үшін ең қолайлы ЕҚТ экономикалық бағалауға қолданады.

      Жалпы экономикалық бағалау нәтижелері бойынша ЕҚТ келесідей дәрежеге ие болуы мүмкін:

      техника шығындарды азайтқанда, ақша үнемдеуге мүмкіндік бергенде және/немесе өнімнің өзіндік құнына аздап әсер еткенде экономикалық тиімді болады;

      техника шығындардың өсуіне әкелетін белгілі бір жағдайларда экономикалық тұрғыдан тиімді, бірақ қосымша шығындар кәсіпорынның экономикалық жағдайлары үшін қолайлы болып саналады және алынған экологиялық пайдаға дұрыс пропорцияда болады;

      техника шығындардың өсуіне әкеліп соқтырса және қосымша шығындар кәсіпорынның экономикалық жағдайлары үшін қолайлы болып саналмаса немесе алынған экологиялық пайдаға пропорционалды болмаса экономикалық тұрғыдан тиімсіз.

      Бірнеше балама ЕҚТ арасында таңдау кезінде ең аз шығынды анықтау үшін тиісті экономикалық тиімділік көрсеткіштері салыстырылады.

      Жалпы, ЕҚТ қағидаттарына көшу кәсіпорынға экономикалық тұрғыдан тиімді болуы керек және оның экономикалық тиімділігін төмендетпеуі және ұзақ мерзімді перспективада қаржылық жағдайын нашарлатпауы керек.

      ЕҚТ экономикалық бағалау кезінде ұзақ, орта және қысқа мерзімді перспективада өндірістің тиімділігі мен рентабельділігінің ағымдағы деңгейін сақтауды ескере отырып, тұтастай алғанда сала бойынша ҚҚТ жобаларын іске асыру мүмкіндігі мәселелері де назарға алынуы тиіс.

      Егер жалпы қаржылық шығындар мен экологиялық пайданы ескере отырып, оны іске асыру мүмкіндігі осы салада кеңінен ендіру үшін жеткілікті ауқымда расталса, ЕҚТ салалық деңгейде экономикалық тұрғыдан қолайлы деп танылуы мүмкін.

      Елеулі инвестициялық күрделі салымдарды талап ететін ЕҚТ үшін қоршаған ортаға теріс әсерді азайту мақсатында азаматтық қоғамның табиғат қорғау іс-шараларын іске асыруға сұрау салуы мен объект операторының инвестициялық мүмкіндіктері арасындағы дұрыс теңгерім айқындалуға тиіс. Бұл ретте ЕҚТ ендіру процесіне ерекше режим қолданылуы тиіс шарттарды дәлелдеу үшін объектінің операторы жауапты болады.


2.3.2. ЕҚТ экономикалық бағалау әдістері

      Пайдалылық пен үнемділік тұрғысынан ЕҚТ инвестициялар келесідей бағаланады:

      пайдалы – оларды сатудан немесе қаражатты үнемдеуден қосымша кіріс алған жағдайда;

      кіріс бөлігінде пайдаз, бірақ компанияның ағымдағы немесе болашақ қаржылық жағдайы тұрғысынан рұқсат етілген;

      өзінің қаржылық шығындары бойынша пайдаз және рұқсат етілмеген;

      шығындармен салыстырғанда дұрыс экологиялық пайдаға қол жеткізген;

      қол жеткізілген экологиялық әсермен салыстырғанда негізсіз жоғары шығындарға ие.


2.3.3. Кәсіпорынның шығындары мен негізгі көрсеткіштерінің арақатынасы

      Қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына инвестициялардың орындылығын анықтау үшін ЕҚТ шығындарының арақатынасын және кәсіпорын қызметінің бірқатар негізгі экономикалық нәтижелерін талдауға болады: жалпы кіріс, айналым, операциялық пайда, өзіндік құн және т. б. (деректер қолжетімді болған кезде).

      Осы бағалау кезінде мәндерді үш санатқа бөлетін еуропалық кәсіпорындардың (Голландия) сауалнамасы бойынша алынған анықтамалық мәндер шкаласы пайдалы болуы мүмкін:

      қолайлы шығындар – егер инвестициялар негізгі көрсеткіштермен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз болса және оларды қолайлы талқылаулар деп санауға болса;

      талқыланатын – инвестициялардың орындылығын нақты бағалау қиын немесе мүмкін болмаған кезде орташа шығындар;

      қолайсыз шығындар – егер инвестициялар кәсіпорын қызметінің негізгі нәтижелеріне қатысты шамадан тыс болса.

      2.-кесте. Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жүзеге асырылуының болжамды анықтамалық мәндері *.

Р/с №

Шығындардың негізгі көрсеткіштерге қатынасы

Қолайлы

Талқыланатын

Қолайсыз

1

2

3

4

5

1

Жылдық шығындар/айналым

< 0,5 %

0,5 – 5 %

> 5 %

2

Жылдық шығындар/ операциялық пайда

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %

3

Жылдық шығындар/ қосылған құн

< 2 %

2 – 50 %

> 50 %

4

Жылдық шығындар/ ЕҚТ жалпы инвестициялық шығындар

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %

5

Жылдық шығындар/ жылдық кіріс

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %

      * Smets, T., S. Vanassche and D. Huybrechts (2017), Guideline for determining the Best Available Techniques at installation level, VITO, Mol, https://emis.vito.be/sites/emis/files/study/resume/en/Leidraad_BBT_op_bedrijfsniveau_English.pdf.


      Анықтамалық мәндер шкаласы нақты жоғары шығындармен технологияларды тез жоюға немесе ендіру шығындарын қосымша талдаусыз мүмкін деп санауға болатын әдістерді анықтауға мүмкіндік береді.

      Сонымен қатар, "талқыланатын" санаттағы мәндердің үлкен аралығын ескере отырып, жүзеге асырылатын табиғатты қорғау инвестицияларының едәуір бөлігі осы диапазонға түсуі мүмкін, бұл оларды инвестициялардың дұрыстығы туралы біржақты қорытынды жасау үшін тым белгісіз етеді.

      Бұл жағдайда инвестициялардың орындылығы ЕҚТ ендіру жөніндегі жобаны іске асыру кезеңі, Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жалпы деңгейі, ағымдағы нарықтық және қаржылық жағдай және т. б. сияқты қосымша салалық аспектілерді ескере отырып бағалануы тиіс.

      Жалпы алғанда, анықтамалық шығындар шкаласы ЕҚТ бағалаудың кейбір жағдайларында қолданылатын бағалау көрсеткіші ретінде қарастырылуы мүмкін және кәсіпорынның ЕҚТ ендіру мәселелерін қарастыру кезінде қолданылуы мүмкін қаржылық-экономикалық жағдайын ескере отырып, өзіндік мәндер шкаласын құру үшін пайдаланылуы мүмкін.

      Сондай-ақ, өндірістің жылдық көлемі және тауарлық өнімді сатудан түсетін кірістер туралы деректер болған кезде өндірілген өнім бірлігіне қатысты ЕҚТ ендіруге кәсіпорынның шығындары, яғни өнім бірлігін өндіру кезінде кәсіпорын ЕҚТ ендіруге жұмсайтын ақша қаражатының көлемі, сондай-ақ бірлікке өзіндік құнның өсуі сияқты экономикалық тиімділіктің маңызды көрсеткіштері айқындалуы мүмкін өнімдер.

2.3.4. Өнім бірлігіне өзіндік құнның өсуі

      ЕҚТ қолданылуын анықтаудың маңызды факторы кәсіпорын ағымдағы өндіріс процесіне енгізілген кезде қосымша шығындар болып табылады. Бұл өнімнің өзіндік құнын арттырады және оның экономикалық тиімділігі тұрғысынан ЕҚТ әлеуетін төмендетеді.

      Өнім бірлігін өндірудің өзіндік құны өнім өндіруге жұмсалатын жалпы жылдық ақшалай шығындардың өндірістің жылдық нақты көлеміне қатынасы ретінде айқындалады. ЕҚТ ендіруге жұмсалатын жалпы жылдық шығындардың және өндірістік өзіндік құнның пайыздық арақатынасы кәсіпорынның табиғатты қорғау іс шараларына жұмсайтын қосымша шығындарын ескере отырып өндіріс шығындарының өсуін білдіреді.

      Мысалы, жанармай құю станцияларындағы еуропалық зерттеу көрсеткендей, буды ұстау технологиясы бензиннің өзіндік құнының литріне 0,1-0,2 евроцентке өсуіне әкелді. Литріне 12,0 евроценттік операциялық маржамен салыстырғанда, тиімділік тұрғысынан өзіндік құнның өсуі қолайлы болып көрінеді.


2.3.5. Шығындар мен экологиялық нәтиженің арақатынасы

      Осы анықтамалық үшін ЕҚТ экономикалық бағалаудың негізгі әдісі кәсіпорынның ЕҚТ ендіруге жұмсалған қаражатын талдау және ластағыш заттардың эмиссиясын азайту/болдырмау және/немесе қалдықтарды азайту түрінде оны ендіруден қол жеткізілген экологиялық нәтиже болып табылады. Осы шамалардың арақатынасы жылдық есепте азайтылатын ластағыш заттың және/немесе қалдықтардың масса/көлем бірлігіне салынған қаражаттың тиімділігін анықтайды.


Шығындардың тиімділігі =

Жалпы жылдық шығындар

Эмиссияның жылдық қысқаруы


      Жылдық шығындар деп жылдық есептеудегі күрделі (инвестициялық) шығындардың (шығыстардың) және қаралатын техниканың бүкіл қызмет ету мерзімі бойынша бөлінген операциялық (пайдалану) шығыстардың сомасы түсініледі.

      Жылдық шығындарды есептеу кезінде формула қолданылады:


      Жылдық шығындар= I0r1+rn1+rn-1+OC

      Бұл жерде:

      I0 - сатып алу жылындағы жалпы инвестициялық шығыстар,

      OС - жылдық таза операциялық шығыстар,

      r - дисконттау мөлшерлемесі,

      n - күтілетін қызмет мерзімі.


      Жылдық шығындар капиталдың уақытша құнын және тиісті жабдықтың қызмет ету мерзімін ескере отырып, ЕҚТ ендіру жобасына салынған инвестициялардың көлемін көрсетеді.

      ЕҚТ жылдық шығындарды дұрыс анықтау үшін қоршаған ортаны қорғау жабдықтарының қызмет ету мерзімін ескере отырып, келісілген дисконттау мөлшерлемесі қолданылуы керек, сондай-ақ инвестициялық күрделі салымдардың жеткілікті егжей-тегжейлері және пайдалану шығындарының элементтері бойынша бөлу қамтамасыз етілуі керек.

      Жылдық шығындардың қол жеткізілген экологиялық нәтижеге қатынасының нәтижесі ластағыш заттың эмиссиясын масса/көлемнің бір бірлігіне азайтуға жұмсалатын ЕҚТ операторының жылдық есептеудегі ақшалай қаражатының көлемін білдіреді.

      Әр түрлі техник-кандидаттар бойынша қол жеткізілген экологиялық нәтижеге шығындардың арақатынасының алынған көрсеткіштерін салыстыру кәсіпорынның ЕҚТ, сол немесе басқа техник-кандидатқа ақшалай шығындары тұрғысынан қаншалықты үнемді деген қорытынды жасауға және тиісінше оны пайдалану немесе осы ЕҚТ бас тарту туралы шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

      Әдетте, ЕҚТ енгізер алдында кәсіпорынның жоспарлы-экономикалық/қаржылық қызметтері оның орындылығының техникалық-экономикалық негіздемесін жүргізеді. Сонымен қатар, ЕҚТ қолдану үлкен шығындармен байланысты болуы мүмкін және әрдайым экономикалық нәтиже бермейді.

      Бағдарлы ретінде голландиялық кәсіпорындардың тәжірибесінде шығарындыларды азайту жөніндегі іс-шаралар шығындарының тиімділігінің қолайлы деңгейі келтірілуі мүмкін.

      2.-кесте. Ластағыш заттың масса бірлігіне есептегенде технологияны ендіруге арналған бағдарлы анықтамалық шығындар

Р/с №

Ластағыш зат

Ластағыш заттар шығарындыларын азайтуға 1 кг Евро

1

2

3

1

ЛОС

5

2

Шаң

2,5

3

NOX

5

4

SO2

2,5

2.4. Қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемдер мен айыппұлдар

      ЕҚТ экономикалық бағалау кезінде Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төленуге жататын төлемдерді және Әкімшілік кодексте белгіленген экологиялық айыппұлдарды есептеу пайдалы болуы мүмкін.

      Қазіргі уақытта мемлекеттік деңгейде ЕҚТ ендіруді ынталандыру бойынша шаралар қабылдануда, атап айтқанда, ЕҚТ енгізетін кәсіпорындар үшін қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төленетін бюджетке төленетін төлем ставкаларына нөлдік коэффициент белгіленеді және қаражаттың қол жеткізілген үнемделуі ЕҚТ ендіру туралы шешім қабылдау үшін шешуші фактор болуы мүмкін. Бұдан басқа, 2025 жылдан бастап қоршаған ортаны қорғау және ЕҚТ қолдану жөніндегі шараларды белсенді іске асыру мақсатында I топтағы кәсіпорындар қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақының қолданыстағы ставкаларына 2 – арттыру коэффициенті (төлемдердің екі есе ұлғаюы), 2028 жылдан бастап – 4-коэффициент және 2031 жылдан бастап-8-коэффициент қолданылатын болады.

      Республикалық деңгейде салық заңнамасында белгіленген төлем ставкаларынан басқа, жергілікті өкілді органдардың (мәслихаттардың) белгіленген төлем ставкаларын 2 еседен артық көтеруге құқығы бар.

      Тиісті экологиялық рұқсат негізінде қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақы тәртібі мен ставкалары Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен реттеледі.

      Қоршаған ортаға теріс әсер ететін қолданыстағы объектіге эмиссияларды экологиялық рұқсатсыз жүзеге асыру ластағыш заттардың артық санына қатысты қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін тиісті төлемақы мөлшерлемесінің он мың пайызы мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.


2.5. Қондырғыдағы есептеу

      Ластағыш заттардың құрамын азайту технологияларын ендіру процесі, әсіресе ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарда, көбінесе өндірістің тиімділігін арттыру үшін жалпы модернизация процесінің немесе кешенді іс-шаралардың ажырамас бөлігі болып табылады.

      Объектінің операторы өзінің әдеттегі өндірістік қызметі немесе басқа инвестициялық жобаларды іске асыру барысында көтеретін басқа инвестициялық және операциялық шығыстардың әсерін болдырмау үшін қоршаған ортаға теріс әсерді қысқарту жөніндегі бастапқы және қайталама іс-шараларға жұмсалатын шығындар туралы мәліметтер кәсіпорынның ЕҚТ жұмсайтын шығындарының бір бөлігін ғана білдіруге тиіс.

      Мұндай жағдайларда, объект операторы осындай іс-шараларды іске асыру барысында жүзеге асыратын инвестициялық және операциялық шығыстардың әсерін болдырмау үшін ЕҚТ анықтау үшін пайдаланылатын объективті деректер қондырғыдағы табиғатты қорғау іс-шарасына жұмсалатын шығыстар туралы деректер болып табылады, яғни осы технологиялық кезеңде ластағыш заттардың қоршаған ортаға эмиссиясын қысқартуға және/немесе болдырмауға бағытталған немесе ортадан қорғау қондырғысы.

      Қондырғыдағы есептеулерде шығындардың жалпы сомасына:

      ЕҚТ ажырамас бөлігі болып табылатын негізгі технологияның/қондырғының/жабдықтың және басқа да қажетті компоненттердің құны;

      тазарту технологияларының/қондырғылардың/жабдықтар мен құрылыстардың қосымша және қосалқы алдындағы/кейінгі құны;

      қажетті шығын материалдарының, шикізат пен реагенттердің құны, онсыз ЕҚТ қолдану технологиялық тұрғыдан мүмкін емес.

      Қондырғыдағы есептеу объект операторының жалпы шығыстарын шығындар баптары бойынша жіктеу кезіндегі белгісіздік факторын жояды, сондай-ақ кәсіпорынның баламалы ЕҚТ шығындарын салыстырмалы көрсеткіштер бойынша салыстыруға мүмкіндік береді. Дәл осындай қағида ЕҚТ пайдан есептеу кезінде қолданылады.

      Есептеулердің нақты мысалдары, экономикалық бағалау бойынша, әрбір сала үшін ҚҚТ техникалық-экономикалық негіздеме (ТЭН) шеңберінде есептеледі.

3. Қолданылатын процестер: қазіргі уақытта пайдаланылатын технологиялық, техникалық шешімдер

      ЕҚТ анықтамалығының бұл бөлімінде кендерді ашық және жерасты әдістермен өндіру, қара металл кендерін байыту және шекемтастар өндіруді қоса алғанда , негізгі технологиялық процестердің сипаттамасы берілген.

      Келесі бөлімдер тау-кен жұмыстарының кезеңдерін толығырақ сипаттайды.

     



      3.1-сурет. Тау-кен кәсіпорнының негізгі технологиялық процестерінің схемасы

3.1. Қара кендерді ашық әдіспен өндіру

      Ашық әдіспен өндірудің негізгі процестері болып табылады (3.2-сурет): топырақтың құнарлы қабатын жою, үстіңгі қабат, бұрғылау және жару, кенді өндіру, тасымалдау, бастапқы ұсақтау, бос жыныстарды сақтау [9].

     


      3.2-сурет. Ашық әдіспен өндірудің технологиялық процесінің схемасы

      Әдетте, ауаға әсер етудің негізгі көздері темір кендері, қалдық қоймалары, үйінділер және дайын өнімдердің ашық қоймалары болып табылады.

     


      3.3-сурет. Өндірілетін тау жыныстары массасының тоннасына шаққандағы ашық әдіспен өндіру кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      Нақты көрсеткіштерді анықтау кезінде бұрғылау-жару жұмыстарын, бос жыныс үйінділерін және сапасыз кендерді шаңнан тазартуды, тау массасынан кенді алуды, тиеу-түсіру жұмыстарын, тау-кен массасын тасымалдауды, төгу мен сақтауды, бастапқы ұсақтау, өнімді жөнелту және т.б.

3.1.1. Топырақтың құнарлы қабатын алу және қоймалау

      Жерді қалпына келтірудің негізгі ережелеріне сәйкес пайдалы қазбалар кен орындарын ашық әдіспен игеретін, сондай-ақ топырақ жамылғысының бұзылуына әкелетін (механикалық зақымдану, ластану, су басу) басқа да жұмыстарды жүргізетін кәсіпорындар жерді алып тастауға және тасымалдауға міндетті. құнарлы қабат топырақ төсеу (немесе уақытша сақтау) орнына және оны қалпына келтірілген жерлерге немесе шеткі жерлерге жағу.

      Кен өндіру нәтижесінде бұзылған жерлерді тау-кен техникалық рекультивациялау кәсіпорынның өндірістік объектілеріне бөлінген барлық учаскелерде топырақтың құнарлы қабатын жоюдан басталады. Әртүрлі үлгідегі бульдозерлердің көмегімен құнарлы топырақ қабатын жою ең кең таралған. Құнарлы қабат дәйекті ену арқылы жойылады және уақытша топырақ қабаты жасалады. Топырақ экскаваторлармен немесе тиегіштермен көліктерге тиеледі. Бульдозер келесі схема бойынша жұмыс істейді: машина топырақ қабатын оптималды тасымалдау қашықтығынан аспайтын қашықтықта, жабдықтың конструктивтік ерекшеліктеріне сүйене отырып, кесіп, қадаға жылжытады, содан кейін бастапқы орнына оралады және цикл қайталанды.


     


      3.4-сурет. Топырақтың құнарлы қабатын алып тастау

      а – бульдозер, б – тиегіш

      Көлік құралдары болған жағдайда оны құнарлы топырақты тасымалдау үшін пайдаланған жөн. Бұл жағдайда бульдозермен жойылған құнарлы қабат кейіннен жүк тиегішпен көлікке тиеу арқылы үйіндіге жиналады. Топырақтың құнарлы қабатын алып тастау және оны көліктерге тиеу шынжыр табанды немесе пневматикалық доңғалақты тиегіштермен жүзеге асырылуы мүмкін. Жүк тиегіштердің маневрлік қабілеті жоғары, өнімділігі жоғары және карьердегі қазу және тиеу жұмыстарында қолданылады. Техникалық параметрлерге сәйкес, тиегіш топырақтың құнарлы қабаттарын алып тастап, оларды кейіннен көліктерге тиеумен бірге жинай алады. Тиегіштерді пайдалану кезінде топырақты кетіруге бөлінген аумақ жеке учаскелермен әзірленеді. Әдетте учаскенің ұзындығы 100 м-ден аспайды. Құнарлы топырақ қабатын сақтау уақытша үйінділерде жүзеге асырылады.

      Топырақтың құнарлы қабатын алу және сақтау қолданыстағы заңнаманың талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Құнарлы топырақ қабатының уақытша үйінділері негізінен беткейлерде орналасады, бұл құнарлы топырақ қабатының учаскеден тыс нөсер ағындарымен жойылуына, қойма алаңының шайылуына және эрозиясына жол бермейді. Топырақтың құнарлы қабатын алу, тасымалдау және сақтау топырақтың табиғи ылғалдану кезеңінде жүзеге асырылады, бұл шаңды болдырмайды. Ұзақ сақтау жағдайында үйіндінің бетіне көпжылдық шөптердің тұқымдары себіледі.

      ҚТҚ шығару, сақтау және тасымалдауға арналған көлік құралдарының қозғалысы кезінде ауаның ластануының негізгі факторы шаң болып табылады.

      КТА нәтижесінде шаң шығарындылары туралы мәліметтер алынды, олар төмендегі кестеде көрсетілген.

      3.1-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (КТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

1

А1

203,0

150,4

0,02

0,01

2

А2

12,9

9,0

0,005

0,003

3

А3

94,0

79,1

0,01

0,01

4

А4

64,2

58,3

0,01

0,008

      № 3.1 кестеден шығатыны, тау-кен жұмыстары кезінде топырақтың құнарлы қабатын жою кезіндегі шаң шығарындыларының нақты көрсеткіштері 0,005-тен 0,02 кг/т-ға дейін өзгереді. Әртүрлі кәсіпорындардағы шығарындылардың нақты көрсеткіштерінің бұл сәйкессіздігі қарастырылып отырған кәсіпорындардың сипаттамаларымен, сондай-ақ топырақтың құнарлы қабатын алу және сақтау процесінде қолданылатын жабдықтар мен механизмдермен байланысты.


3.1.2. Карьер алаңын қазу

      Қазу әдісі бірқатар ерекшеліктермен, ең алдымен, ашу жұмыстарының түрімен анықталады. Жұмыс горизонттарын ашу жүк ағындарын қамтамасыз ету үшін сатылы пішінді көлденең қимасы бар немесе трапеция (траншеялар) немесе үшбұрыш (жартылай траншеялар) түрінде көлбеу (капиталды) ашық жұмыстарды салу арқылы жүзеге асырылады. жүктерді жұмыс горизонттарынан жер бетіндегі немесе аралық горизонттағы қабылдау пункттеріне жылжытуға мүмкіндік беретін көлік коммуникациялары бар кертпелер бойынша қалыптасады. Ашу жұмыстары жер бетінен немесе ашылған аралық жұмыс горизонтынан басталып, ашылған горизонттың жұмыс алаңының деңгейінде аяқталады.

      Әдетте, ашылатын көлбеу траншеялар кен орнының бүкіл қызмет ету мерзімінде болады және бос жыныстар мен пайдалы қазбаларды карьерден шығаруға қызмет етеді. Сондықтан бұл траншеяларды капитал деп атайды. Доңғалақты көлік құралдарының (теміржол және автомобиль көлігі) қозғалысына арналған траншеялар көлбеу болуы керек. Жалпы трассасы бар траншеялар қызмет көрсететін кертпелер санына байланысты (бір, топтық немесе карьердің барлық қырлары) сәйкесінше бөлек, топтық және жалпы траншеялар бөлінеді.

     



      3.5-сурет. Көлбеу траншеяның параметрлері

      КТА негізінде көп жағдайда Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында карьердің жұмыс горизонттары траншеялық әдіспен ашылады (капиталды траншеялар немесе жартылай траншеялар). Мысалы, А1 карьері біріктірілген солтүстік-батыс, уақытша шығыс және оңтүстік-батыс траншеяларымен ашылды. Біріктірілген солтүстік-батыс автомобиль-теміржол траншеясы жұмыс горизонттарын үйіндімен, жер бетінде орналасқан тіректермен байланыстыруға, сонымен қатар карьерге автокөліктер мен қосалқы жабдықтардың келуіне қызмет етеді. Шығыс траншеясы оңтүстік және солтүстік жақтардың жұмыс горизонттарына тікелей теміржол ағындарын жер бетіне шығарады, одан тау жыныстары теміржол үйінділеріне шығарылады. А2 карьерін ашу схемасы екі вагон шығатындай сипатталады. Технологиялық көліктердің бірінші шығуы солтүстік бағытта №1 және № 3 үйінділерге ұйымдастырылған. Екіншісі шығыс, оңтүстік-шығыс жақтарды бойлай салынып, №4 үйінді бағытында оңтүстікке бағытталған. А3 кен орны сыртқы кен орнындағы екі күрделі траншея қазылды. Оңтүстік бортты тасымалдау бойынша карьердің негізгі ашылу қазбасы-шығыс бортында орналасқан және карьерді фабрикамен және үйіндімен байланыстыратын, әртүрлі деңгейлерде қиылысатын екі теміржолдарының жүйесімен карьердің көкжиектеріне жалғанған, тереңдігі 70 м оңтүстік-шығыс траншеясы бар. Солтүстік траншея 15 м тереңдікте, ол арқылы үйіндіге тек тау жыныстары тасымалданады. Оңтүстік-шығыс траншеясы тау жыныстарының басына дейін сыртқы іргетасы бар, одан әрі ішкі траншеялар жүйесіне өтеді. Солтүстік траншея солтүстік және солтүстік-батыс жағында орналасқан ішкі траншеялар жүйесін пайдалана отырып, жамылғы қабатының жоғарғы горизонттарын ашуға арналған. Солтүстік траншеяның жетекші еңісі 25 %, оңтүстік-шығыс 20 %. Төменгі горизонттар тұйық күйде теміржол туннельдерімен ашылған. Оның шығыс және оңтүстік жағындағы карьерге көліктердің кіреберіс жүйесі ұйымдастырылған. С1 кен орнын ашу трассаның спиральді ілмек пішіні бар ішкі траншеялармен жүзеге асырылады.

      Жерасты қазбаларын қолдану арқылы ашу ерекше игеру жағдайында қолданылады.

3.1.3. Аршымалы жұмыстары

      Аршу операциялары – кенді жабатын бос (үстінді) тау жыныстарын шығару бойынша тау-кен жұмыстары, тау жыныстарын қазуға дайындау, қазу және тиеу жұмыстары, тасымалдау және төгу процестерін қамтиды. Карьерлерді салу кезінде және пайдалану кезеңінде осы фронтты сақтау және дамыту үшін тау-кен жұмыстарының бастапқы фронтын құру үшін үстірт жұмыстары жүргізіледі. Пайдалы құрамдастары жоқ үстемелер сыртқы немесе ішкі үйінділерге шығарылады. Егер үстіңгі қабат құрылыс индустриясына жарамды болса (құм, саз, әктас және т.б.), онда оларды ұсақтау және сұрыптау түрінде одан әрі өңдеуге жіберуге немесе үшінші тарап тұтынушыларына сатуға болады.

      Шамадан тыс жұмыстар күрделі өндіру және ағымдағы болып бөлінеді.

      Тау-кен қазу және жерасты қабатын аршу жұмыстары негізінен карьерде оны іске қосу қуаттылығында пайдалануға берілгенге дейін жүргізіледі және үйінділерді жоюға, сондай-ақ бастапқы үйінділерді салуға байланысты жұмыстарды қамтиды. Пайдалануға берілгеннен кейін күрделі тау-кен төсеніштері жұмысына сондай-ақ күрделі траншеялар мен жартылай траншеяларды, туннельдерді, кен асуларын және т.б. Карьерді реконструкциялау және кеңейту кезінде күрделі тау-кен жабындық жұмыстарға техникалық-экономикалық есептеулермен анықталған мөлшерде тұрақты ашылатын қазбаларды шөгу және бос жыныстарды шығару жатады.

      Кәсіпорында оның жұмыс істеу кезеңінде ағымдағы жүк көтеру жұмыстары жүргізіледі. Бұл ашылған пайдалы қазбалардың қорларын аршу, ашылған кертпелер бойынша ойылған траншеялардың келесі учаскелерін жүргізу (жұмыс фронтының ұзындығын ұлғайту), жабуды алу және бос жыныстарды үйінділерге қоршау жұмыстары.

      3.2-кесте. Тау-кен өндіру технологиясы және қара металл кендерін өндіру үшін карьерлерде қолданылатын жабдықтар түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с №

Кәсіпорынның/ құрылымдық бөлімшенің атауы

Тау-кен жұмыстарына арналған тау-кен машиналарының түрлері

Қоршаған ортаға әсер ету дәрежесін анықтайтын техникалық шарттар

1

2

3

4

1

A1

Экскаваторлар ESH-10/50, ESH-10/70, Hitachi EX5600, Hitachi EX5500-6, Hitachi EX3600-6, Terex RH 170-B, тиегіш CAT-993K

Салмағы және өлшемдері
жердегі қысым
Іштен жанатын қозғалтқыштың түрі, көлемі және қуаты
Қолданылатын отын түрі
Отын шығыны
Экскаватордың айналу бұрышы
Шөміш көлемі
Қозғалыс механизмі (тіректі немесе доңғалақты)
Шаңды басатын жүйенің болуы
Цикл уақыты
Гидравликалық жүйе
Электр қозғалтқыштарының қуат тұтынуы
Күрделі жөндеуге дейінгі ресурс
Шу, діріл көрсеткіштері

2

A2

ЭКГ-5А, ЭКГ-8И экскаваторлары,
ЭКГ-10, ЭКГ-12К, ЭШ-10/60, ЭШ-11/50

3

A3

ЭКГ-6,3УС, ЭКГ-8УС, ЭКГ-8И, ЭКГ-10, ЭКГ-12К, ЭКГ-15М, ЭШ-10/50 экскаваторлары

4

A4

ЭКГ-8И, ЭКГ-10, ЭКГ-15М, ЭШ-10/50 экскаваторлары

5

В 1

ЭКГ-8И, ЭШ-6-45, ЭШ-5-45 экскаваторлары

6

В2

Экскаваторлар Komatsu PC 750, Komatsu 1250

7

В3

ЭКГ-5А, Комацу 1250, САТ-385 экскаваторлары

8

С1

ЭКГ-8И және Hitachi экскаваторлары

      Кен орындарын игеру үшін тау-кен машиналары ретінде ЭКГ, ЭШ типті экскаваторлар және әртүрлі өндірушілердің гидравликалық экскаваторлары 3.2-кестеде көрсетілген.

      Аршу жұмыстары кезінде шаң бөлінеді. Құрғақ мезгілде экскаватордың сыртын дымқылдап тұрады. 3.3-кестеде аршымалы және тау-кен жұмыстарынан шығатын шаң шығарындылары берілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.3-кесте. Тау-кен жұмыстары кезінде атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

макс.

мин.

макс.

мин.

1

2

3

4

5

6

1

А1

203,0

173,4

0,003

0,002

2

А2

297,1

207,6

0,1

0,1

3

А3

871,7

734,1

0,1

0,1

4

А4

1139,8

1036,3

0,2

0,1

5

В1

9,6

4,7

0,1

0,005

6

В2

86,9

0,5

0,1

0,0005

7

С1

34,1

29,0

0,1

0,03

      3.3-кестеден шығатыны, шаң шығарындыларының үлестік көрсеткіштері өндірілген кеннің 0,003-тен 0,1 кг/т дейін ауытқиды, шаң шығару қарқындылығына қолданылатын экскаваторлар, олардың шөміш ауданы, арнайы техниканың жұмыс істеу ұзақтығы және құрғақ маусымда экскаватор бетін су себуды пайдалану.

      3.4-кесте. Кәсіпорындарда қолданылатын ластағыш заттардың шығарындыларын бақылауға арналған техникалық шешімдер (ҚТА бойынша)

Р/с №

Техникалық шешімдер

Ластағыш-ның атауы

Қолдану мүмкіндігі

Жұмыс принципі және техникалық сипаттамалары

тиімділік (нақты)

Сайтта қол жетімділік

1

2

3

4

5

6

7

1

Аспирациялық жүйелер

Аспирациялық шаң

Қоймалу және қалдыққойма

АТУ-1 ұсақтау корпусы

95

В1

АТУ-2 ұсақтау корпусы

92

АТУ-3 ұсақтау корпусы

95

АТУ-4а ұсақтау корпусы

93

АТУ-4б ұсақтау корпусы

95

АТУ-5а ұсақтау корпусы

93

АТУ-5б ұсақтау корпусы

94

2

Жеңдік сүзгі

шаң

бұрғылау қондырғыларында


94

В2

3.1.4. Даму жүйелері

      Ашу әдістері мен ашу жұмыстары жүйесі қолданбалы әзірлеу жүйесімен және оның параметрлерімен органикалық түрде байланысты. Кен орнын ашық әдіспен өндіру жүйесі деп уақыт пен кеңістікте тау-кен өндіру және дайындау, жерүсті және тау-кен жұмыстарын жүргізудің белгіленген тәртібі және карьер кен орнында немесе оның учаскесінде ашық әдіспен өндіруді жүргізудің кезектілігі түсініледі. Ашық тау-кен жүйелері тау-кен және көлік жабдықтарының түрін, карьердің негізгі параметрлерін және оның негізгі элементтерін, сонымен қатар жалпы карьердің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін алдын ала анықтайды. Игеру жүйесін дұрыс таңдау кен орындарының қорларын ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау арқылы үнемді және қауіпсіз игеруді қамтамасыз етеді.

      Әзірлеу жүйесінің элементтеріне кертпелер, кертпештің және карьердің жұмыс алдыңғы бөлігі, карьердің жұмыс алаңы, жұмыс алаңдары, көлік және қауіпсіздік бермалары кіреді. Әзірлеу жүйесінің элементтерінің параметрлері (кертпелердің биіктігі, жұмыс және жұмыс істемейтін аймақтардың ені, жұмыс фронтының ұзындығы, жұмыстың алдыңғы бөлігін жылжыту жылдамдығы, панельдер мен кірістердің өлшемдері және т.б.) жұмыс параметрлерімен өзара байланысты. және жабдық кешенінің қуаты.

      Игеру жүйесінің негізгі көрсеткіштері: кертпелі ілгерілеу жылдамдығы, ашық карьерді тереңдету жылдамдығы, жұмыстың кен және тау жыныстарының фронттарының бірлігіне өнімділік, жұмыс алаңының 1 м2 өнімділігі (төбелік, тау-кен қазу) Игеру жүйесінің негізгі көрсеткіштері: стендтік аванс. жылдамдығы, ашық карьерді тереңдету жылдамдығы, жұмыстың кен және тау жыныстарының фронттары бірлігіне шаққандағы өнімділік, жұмыс аймағының 1 м2 өнімділігі (үстінді, кен өндіру).

      Қазақстан Республикасының тау-кен өндіруші кәсіпорындарында тау жыныстарын ішкі (қарында орналасқан) немесе сыртқы (карьер шекарасынан тыс орналасқан) үйінділерге жылжыту теміржол, автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылатын карьерлік көлік жүйелері кеңінен қолданылады. , конвейер және аралас көлік.

      А1 кен орнын игеру жүйесі – бұл үстіңгі қабаттарды сыртқы үйінділерге жылжытумен тасымалдау. А1 карьеріндегі тау-кен жұмыстары жобасы теміржол көлігіне тиеумен ЭШ-10/50 жаяу экскаваторлары арқылы биіктігі 13 метр борпылдақ қабаттардың екі үстіңгі қырларын әзірлеуді қарастырады. Үйіндінің борпылдақ жыныстарын игеру (құмдар, сазбалшықтар, чеган саздары, кремний қосындылары бар опокаға ұқсас саздар) биіктігі 10-15 м өрелер арқылы жүзеге асырылады. Құмдарды өңдеу кезінде ЭШ-10/70 драглиндері пайдаланылады, бұл ретте жұмыс кертпесі 24 м. Борпылдақ тау жыныстары үшін аралық жоспарларды салу кезінде жұмыс қырларының еңіс бұрыштары 500-ге дейін қабылданады. Тау жыныстары бойындағы жұмыс қырларының еңіс бұрыштары 800-ге дейін қабылданады.

      А2 темір кенінің кен орны автомобиль көлігін пайдалана отырып, ашық әдіспен өндіру жолымен игерілуде. Кен орнында темір кендерініің пайда болуының тау-кен-геологиялық жағдайлары карьерде кенді автомобильмен жер бетіне шығарумен көліктік тау-кен жүйесін пайдалануды алдын ала анықтады, онда бай кендер тасымалдау қоймасына тасымалданады, содан кейін вагондарға қайта тиеледі және DOP-қа, ал нашар кенді үлкен өлшемді магниттік іріктеудің қабылдау бункеріне тасымалдайды.

      Карьерді дамытудың A3 жүйесі аралас (автомобиль және теміржол) көлікті пайдалана отырып, көлік жүйесі ретінде қабылданды. Үйінді жыныстары сыртқы және ішкі үйінділерге, кенді өңдеу зауытына тасымалданады. Тау-кен өндіру бағыты кен денелерінің соғуы бойынша дамып келеді. Игеру жүйесінің элементтері келесідей: кен орнының борпылдақ жыныстарын игеру теміржол көлігіне тікелей тиеумен ЭКГ-10 механикаландырылған күректермен қамтамасыз етіледі. Кернеулердің биіктігі 10-нан 14 м-ге дейін қабылданады. Тау жыныстары мен кендер ЭКГ-8И және ЭКГ-10 экскаваторлары арқылы теміржол көлігіне де, автомобиль көлігіне де тией отырып, одан әрі экскаваторды карьерішілік теміржол көлігіне тией отырып, 20 метрлік кертпелер арқылы өндіріледі. Борпылдақ жыныстар үшін теміржол көлігіне арналған механикалық күректерді пайдалану кезінде жұмыс алаңдарының есептік ені 40 м қабылданады.

      С1 карьері ішкі демпингпен көліктік өндіру жүйесімен өндіріледі. Кенді алу жобаның негізінде қаңқалар мен экскаваторлардың, ұңғымалардың орналасуын, кеннің сорттары бойынша мөлшерін және қопсытылған тау-кен массасын алу ретін ескере отырып жүзеге асырылады. Төбелік 10 м биіктіктегі кертпелерде жүргізіледі. Жару жұмыстарынан кейін пайда болған бос жыныстар ЭКГ-8И және Хитачи экскаваторларымен ауыр самосвалдарға тиеп, ішкі үйінділерге тасымалданады. Кенді ауыр жүк көліктеріне тиеп, карьер маңындағы кен қоймасына апарады. Әрі қарай, кен зауыттарға жеткізу үшін ЭКГ экскаваторымен немесе CAT тиегішімен теміржол көлігіне қайта тиеледі.

3. 1. 5. Бұрғылау-жару жұмыстары

      Бұрғылау-жару – қазба жұмыстарына тау-кен массасын дайындаумен байланысты жұмыстар кешені жатады.

      Тау жыныстарының беріктігіне байланысты оларды қазуды алдын ала бұрғылау мен жару немесе механикалық қопсытусыз жүргізу мүмкін емес, өйткені қазіргі заманғы арқан, тірек немесе гидравликалық экскаваторлар тау жыныстарының массасын жою үшін шөміштің жеткілікті күші жоқ.

      Тығыз, борпылдақ, қатып қалған немесе жартасты жыныстарды қазуға дайындау үшін қазу үшін алдын ала қопсыту не механикалық (фрезерлер, жыртқыштар) немесе бұрғылау-жару арқылы қолданылады. Темір кенінің разрездерінің биіктігі 15 метрге дейін жоғары өнімділік пен жобалық параметрлерге байланысты массивті механикалық дайындау іс жүзінде мүмкін емес және тиімсіз, кейде техникалық мүмкін емес.

      Карьерлерде бұрғылау-жару жұмыстарының дамуы жару құралдарының және жарылғыш заттарды төсеу үшін ұңғымаларды бұрғылау әдістерінің жетілдірілуіне байланысты жүреді. Жарылыс қопсыту параметрлерін есептеу белгілі бір тау жынысының жойылған көлемінің жарылғыш зарядтың массасына пропорционалды тәуелділігіне негізделген. Бұл есептеудегі массивтің қасиеттері жарылғыш заттың үлестік шығыны арқылы ескеріледі, оның мәні есептеу әдістерімен немесе эмпирикалық түрде белгіленеді. Қазіргі кезде барлық темір кені карьерлерінде ұңғымаларды зарядтау әдісіне негізделген массивті қопсытудың бұрғылау-жару әдісі қолданылады. Жарылғыш зат тау жыныстарының массасындағы бұрғылау қондырғыларымен бұрғыланған тесіктерге тікелей орналастырылады.

      А, В және С кәсіпорындарының карьерлерінде тау-кен жұмыстары алдын ала бұрғылау-жару жұмыстарымен жүргізіледі. Кен орнындағы тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттерін ескере отырып, жартасты қабаттарды және кенді бұрғылау үшін негізінен бұрғылау диаметрі 250 мм СБШ-190/250-60, СБШ-250МНА32 роликті бұрғылау станоктарымен жүргізіледі. , олар темір кенін өндіруде ашық әдіспен өндіруде кеңінен қолданылады. Сондай-ақ бұрғылау диаметрі 150-250 мм, ROC L8, Pit Viper 235 EPIROC DM75 LP дизельді бұрғылау қондырғылары қолданылады.

     


      3.6-сурет. Карьерлерде қолданылатын бұрғылау машиналары

      a - SBSh-250MNA32, b - DM75

      Бұрғылау-жару жұмыстарының тиімділігі көп жағдайда жару жұмыстарының нақты тау-кен-геологиялық жағдайлары үшін жарылғыш заттарды дұрыс таңдауға байланысты. Жарылғыш заттың түрін таңдау бірқатар өндірістік, геологиялық, гидрогеологиялық, техникалық және экономикалық факторларды ескере отырып жүргізілуі керек. Тау жыныстарының физика-механикалық қасиеттері, минералогиялық құрамы мен құрылымы тау жыныстарының беріктігі мен жарылғыштығын анықтайды. Тау жынысының тығыздығы, оның қаттылығы мен тұтқырлығы неғұрлым жоғары болса, оның бұзылуы мен қозғалуына соғұрлым көп энергия қажет. Белгілі бір қолдану жағдайында жарылғыш материалдар осы ескертпелер, сондай-ақ тау-кен кәсіпорнының практикалық тәжірибесі және жару жұмыстарын механикаландырудың қабылданған Схемасына сәйкес жарылғыш заттардың дайындалуы ескеріле отырып таңдалады.

      Сонымен бірге зауытта дайындалған жарылғыш заттардың жоғары бағасы кәсіпорындарды бұрғылау-жару жұмыстарына кететін шығынды азайтуға, жару жұмыстарының тиімділігін арттыруға, өнімнің өзіндік құнында өз шығындарының үлесін азайтуға мәжбүр етеді. Осының барлығына жұмыс орындарында дайындалған жаңа арзан жарылғыш заттарды қолдану арқылы қол жеткізіледі, оларды дайындау оңай, пайдалану қауіпсіз, қолданыстағы зарядтау және жеткізу машиналары мен механизмдерін пайдалануға мүмкіндік береді. Ұңғымаларды жару үшін жарылғыш заттар ретінде негізінен гранулит-Е, гранулит-ЭМ және гранулотол қолданылады. Алдын ала дайындалған жарылғыш заттармен салыстырғанда гранулит-Е механикалық және термиялық әсерлерге сезімталдығы төмендеген, сондықтан оны өңдеу қауіпті емес. Гранулит-Е өндіру технологиясының қарапайымдылығы жарылғыш қоспаны тікелей ұңғыма сағасында дайындауға мүмкіндік берді.

      Карьерлерде жарылыс жұмыстары типтік бұрғылау-жару жұмыстарының жобасы негізінде жүргізіледі. Ұңғылық қатарлар әдісінің мәні жарылғыш заттарды еңіс немесе тік ұңғымаларға үстіңгі бөлігін құмнан инертті материалдармен, бұрғылау майда немесе арнайы құрамдағы штангалық материалмен штангалаумен (толтырумен) орналастыру болып табылады.

      Ұңғымаларды жару үшін жарылғыш заттар ретінде негізінен гранулит-Е, гранулит-ЭМ және гранулотол қолданылады. Жарылыс көп қатарлы зарядтар әдісімен жару шнурын немесе электрлік емес жарылысты бастау жүйелерін желіні қайталай отырып және қысқа мерзімді жару әдісін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Шамадан тыс өнім жарылған тау массасының 1 % мөлшерінде қабылданады. Карьерлерде габаритті ұсақтау карьерлік кескішпен жабдықталған экскаватордың көмегімен механикалық түрде қамтамасыз етіледі.

      Жарылғыш заттарды таңдау кезінде ұңғымалардың және саңылаулардың диаметрі де ескеріледі. Ұңғымалар бір немесе бірнеше қатарда кертпештің үстіңгі төбесіне параллель орналасады және бір-бірінен тікбұрышты тордың бойымен немесе шахмат үлгісінде есептелген қашықтықта орналастырылады. С1-де диаметрі 245 мм болатын жарылыс саңылаулары 5-12 қатардан тұратын төртбұрышты торға орналастырылған. Ең көп таралған жарылыс сұлбалары "қысылатын ортада" немесе "тірек қабырғасында". Ұңғымаларды тиеу кезінде екі сөндіргіші бар үздіксіз заряд колоннасы қолданылады. Жоғарғы қарушының баяулауы 450 мс, төменгі атқыштың баяулауы 500 мс. Қолданылған жарылғыш заттардың 98 %-дан астамы жұмыс орнында өндірілетін және аммиак селитрасы мен су-май эмульсиясының қоспасы болып табылатын гранулит Е болып табылады.

      3.5 кесте. Қазақстан Республикасындағы қара металл кендерін өндіру үшін қолданыстағы карьерлерде қолданылатын жарылғыш заттар (ҚТА бойынша).

Р/с №

Белгілерінің атауы құрылымдық бірлік

BB

Химиялық құрамы, %

Жарылғыш заттардың жылдық шығыны, макс, т

Жарылғыш заттардың жылдық шығыны, мин, т

1

2

3

4

5

6

1

A4

гранулит-Е

Түйіршіктелген аммиак
селитра (NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14) 85 %-ға дейін судағы май эмульсиясы 15 %

6622,9

3425,9

гранулит-ЭМ

672,0

137,6

гранулотол

Аммиак нитраты NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % (94,5 %±1) өнеркәсіптік май, дизель отыны (5,5 %±0,5)

122,3

36,5

2

A1

гранулит-Е

Түйіршіктелген аммиак
селитра (NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14) 85 %-ға дейін судағы май эмульсиясы 15 %

20 833,4

10 054,8

гранулит-ЭМ

1361,9

182


гранулотол

Аммиак нитраты NH4 NO 3 азот мөлшері 34,4 % (94,5 %±1) өнеркәсіптік май, дизель отыны (5,5 %±0,5)

182,2

24,7

3

A2

гранулит-Е

Түйіршіктелген аммиак
селитра (NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14) 85 %-ға дейін судағы май эмульсиясы 15 %

7 268,2

2 820,9

гранулит-ЭМ

204,6

44,4

гранулотол

Аммиак нитраты NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % (94,5 %±1) өнеркәсіптік май, дизель отыны (5,5 %±0,5)

64,9

18,7

4

A3

гранулит-Е

Түйіршіктелген аммиак
селитра (NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14) 85 %-ға дейін судағы май эмульсиясы 15 %

10 510,2

7 267,4

гранулит-ЭМ

562,3

100,4

гранулотол

Аммиак нитраты NH4 NO3 азот мөлшері 34,4 % (94,5 %±1) өнеркәсіптік май, дизель отыны (5,5 %±0,5)

261,6

90,3

      Бұрғылау-жару кезіндегі негізгі шығарындылар газ тәрізді заттардың (азот оксидтері, көміртегі тотығы, күкірт диоксиді) және бейорганикалық шаң SiO2 20 %-дан аз шығарындылары болып табылады. Бұрғылау өнімдерінің ірі бөлшектері ұңғыма сағасына шөгеді, ал ұсақ бөлшектер (шаң бөлшектерін қоса) 10–14 м қашықтыққа дейін тасымалданады. Ұңғыманың түбін шаңды басу және бұрғылау ұсақтарын жою және жою өнімдерінен тазарту ауа-су қоспасы арқылы жүзеге асырылады, өйткені бұрғылау-жару технологиялық процесінде шаңды басуға арналған суды пайдалану ең тиімді және қолжетімді болып табылады. ауаның ластануын азайту жолы. Бұл әдіс бейорганикалық SiO2 шаңының 20 %- дан аз мөлшерін 5-7 есе азайтуға мүмкіндік береді.

      Қуатты шаң шығарындылары 100-250 тоннаға жететін жаппай жарылыс кезінде пайда болады. Жаппай жарылыс кезінде шаң бұлты 150-300 м биіктікке лақтырылады, оның дамуында ол 16 км биіктікке жетіп, жел бағыты бойынша айтарлықтай қашықтыққа (10-14 км) таралады. Жарылыс кезінде зиянды қоспалардың бөлінуін және таралуын азайту үшін гидротозаңсыздандыру су қопсытқышын (гидроқошқар) пайдалана отырып жүргізіледі. Суды соғу сумен толтырылған полиэтиленді ыдыстарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Гидравликалық тампингті қолдану шаң мен газ бұлтында түзілетін шаңның көлемін 20–30 %-ға, ал түзілетін азот оксидтерінің көлемін 1,5–2 есеге азайтуға мүмкіндік береді [11].

      3.6, 3.7, 3.8-кестелерде бұрғылау және жару кезінде шаң, азот оксидтері және көміртек тотығы шығарындыларының көлемдері берілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.6 кесте. Бұрғылау-жару кезінде атмосфераға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

1

А1

399,4

295,9

0,04

0,02

2

А2

7,5

5,2

0,003

0,001

3

А3

63,7

53,7

0,01

0,01

4

А4

46,6

42,4

0,01

0,01

5

В4

747,5

725,5

0,9

0,5

6

С1

13,3

11,3

0,05

0,01

      Кешенді технологиялық аудит барысында Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс істейтін темір кенін өндіру және байыту бойынша ірі кәсіпорындардың жалпы әсері бағаланды. Кәсіпорындардан атмосфераға шаңның үлестік шығарындылары өндірілген кеннің 0,003-0,9 кг/т аралығында болатыны анықталды, бұл сәйкессіздік тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттеріне және олардың құрамындағы суға, жару әдістеріне, өндіру уақытына байланысты. жаппай жарылыс, жаппай жарылыс кезіндегі ауа райы жағдайы және т.б.

      3.7-кесте. Атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (ҚТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

2

3

4

5

1

А1

186,2

137,9

0,02

0,01

2

А2

19,7

13,8

0,008

0,004

3

А3

13,8

11,6

0,002

0,002

4

А4

9,3

8,5

0,002

0,001

5

В3

1,8

1,5

0,002

0,001

6

С1

0,6

0,5

0,002

0,0006


      3.7-кестеден шығатыны, қазу кезінде бұрғылау-жару кезінде азот оксиді шығарындыларының үлестік көрсеткіштері өндірілген кеннің 0,0006-дан 0,02 кг/т-ға дейін өзгереді, бұл қолданылатын жарылғыш заттардың мөлшері мен химиялық құрамына, жару әдістеріне, жаппай жарылыс уақытына байланысты , жаппай жарылыс кезіндегі ауа райы жағдайы және т.б.

      3.8-кесте. Атмосфералық ауаға көміртегі тотығының шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

1

А1

286,6

212,3

0,03

0,02

2

А2

20,7

14,5

0,01

0,004

3

А3

81,4

68,6

0,01

0,01

4

А4

51,45

46,8

0,01

0,01

5

В3

9,1

8,0

0,01

0,01

6

С1

2,2

1,9

0,01

0,002

      3.8-кестеден шығатыны, өндіру кезінде бұрғылау және жару кезінде көміртегі тотығының үлестік шығарындылары өндірілген кеннің 0,002-ден 0,03 кг/т-ға дейін өзгереді, бұл химиялық құрамы мен қолданылатын жарылғыш заттардың мөлшеріне, жару әдістеріне және өңдеу уақытына байланысты. жаппай жарылыс , жаппай жарылыс кезіндегі ауа райы жағдайы және т.б.


3.1.6. Кен өндіру

      Тау-кен жұмыстары – тау-кен массасынан кен алу процестерінің жиынтығы. Қазақстан Республикасындағы қара кендерді өндіруге арналған ашық карьерлерде қазбалар кертпештер түрінде қалыптасатын жекелеген қабаттарда жүргізіледі, өндіру тереңдігі 500 м-ден асады (А3 кәсіпорны), орташа биіктігі шеттері 10-15 м. Бос жыныстар үшін аралық жоспарларды салу кезінде жұмыс орындықтарының еңіс бұрыштары 500-ге дейін қабылданады. Тау жыныстары бойындағы жұмыс қырларының еңіс бұрыштары 800-ге дейін қабылданады.

      Карьерлерде кен өндіру қазба әдісімен жүргізіледі. Кен өндіруде негізгі таралу көлемі 5-тен 20 м3-ге дейінгі шөмішті ЭКГ бір шөмішті экскаваторлар және шөміш сыйымдылығы 30 м3-ге дейінгі гидравликалық түзу күрек тәрізді экскаваторлар (қолданылатын экскаваторлардың түрлері мен үлгілерінің тізімі 3.1.2- бөлімде келтірілген).

      Массивтен кенді қазу процесі жоңқаларды шөміштің кесу жиегімен кесу, экскаваторды түсіру орнына бұру, шөмішті түсіру және жұмыс денесін беткейге қайтарудан тұрады. Қатты жыныстардың жарылған жыныс массасын қазу шөмішті опырылған жерге тереңдету арқылы жүзеге асырылады. Экскаваторды экстракциялаудың жұмыс циклі мына операциялардан тұрады: шөмішті шөміштен алу, түсіру орнына бұру, шөмішті түсіру деңгейіне дейін көтеру немесе түсіру, шөмішті беткейге қайтару және орнату. сору үшін.

      Тұтқаны шөмішпен жылжыту құралдары бойынша қазіргі экскаваторлар арқанды және гидравликалық болып бөлінеді. Гидравликалық экскаватордан түсіру шөмішті аударып немесе ашу арқылы жүзеге асырылады. Арқанды экскаваторда түсіру түсіру нүктесінен жоғары шөміштүбін жырту арқылы жүзеге асырылады. Кенді автосамосвалдарға немесе теміржол вагондарына түсіреді.

      Темiржол көлiгiне тау-кен массасын тиеу арқылы беткейдi өңдеу кезiнде темiржолдың осi экскаватор осiнен максималды қазу радиусының белгiлi бiр қашықтықта орналасады. Автокөлікпен тасымалдау үшін самосвалдар шөміш түсіру аймағында экскаватордың бүйірінде немесе артында шөміш түсіру орнынан ең аз бұрылу бұрышымен орналасуы мүмкін. Конвейермен тасымалдау кезінде тау-кен массасы экскаватормен экскаватордың бүйірінде немесе экскаватордың артындағы кіреберістің ішінде орналасқан қоректендіру бункеріне тиеледі.

      Аршу және тау-кен жұмыстарын жүргізу кезіндегі энергия ресурстарын тұтынудың ағымдағы көлемдері (ҚТА бойынша) 3.16-кестеде, 3.1.11-бөлімде келтірілген.


3.1.7. Тасымалдау

      Үстіңгі қабаттарды, кендерді және материалдарды тасымалдау үшін үздіксіз тасымалдау (конвейер, құбыр) және циклдік көлік (теміржол, автомобиль) қолданылады (3.7-суретті қараңыз). Карьерлердің өнімділігі жоғары болған кезде негізінен теміржол көлігі қолданылады.

      Карьер жүктерін тасымалдау металл кендерін өндіру кәсіпорындарында энергияны көп қажет ететін өндірістік процесс болып табылады. Тау-кен жұмыстарын ашық әдіспен өндіру сипатына қарай мыналар тасымалдауға жатады: тау-кен қазбалары, кен және тау-кен жұмыстарына арналған материалдар. Карьер жүктерін тасымалдау үшін белгілі көлік түрлерінің барлығы дерлік қолданылады: үздіксіз жұмыс (конвейер); циклдік әрекет (теміржол, автомобиль). Әрбір көлік түрінің өзіндік ерекшелігі бар, сондықтан тиімді пайдалану үшін тау-кен жағдайына байланысты оны жүк ағындарында бір нысанда немесе басқалармен біріктіріп пайдалануға болады.

      Қазiргi уақытта Қазақстан Республикасының кәсiпорындарында үстiңгi тау жыныстары мен кендер автомобиль және темiржол көлiгiмен тасымалданады және олардың комбинациясы, конвейерлiк көлiк аз дәрежеде қолданылады.


      3.9-кесте. Тау-кен өндіру технологиясы және қара металл кендерін өндіру үшін карьерлерде қолданылатын жабдықтар түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с №

Белгілерінің атауы
кәсіпорындар/
құрылымдық
бөлімдер

Тау-кен өндірісінің технологиясы, тау-кен жұмыстарына арналған көлік құралдарының түрлері

Қоршаған ортаға әсер ету дәрежесін анықтайтын техникалық шарттар


1

2

3

4

1

А1

Көлік, аралас (автомобиль және теміржол)
автосамосвалдар Hitachi EH3500AC2, Hitachi EH4000 AC-3, БелАЗ-75131, самосвалдар думпкары

Салмағы және өлшемдері
жердегі қысым
Іштен жанатын қозғалтқыштың түрі, көлемі және қуаты
Қолданылатын отын түрі
Отын шығыны
Ұшуға жұмсалған материалдардың жалпы шығыны
жүк сыйымдылығы
Дене көлемі
жүктеу биіктігі
Күрделі жөндеуге дейінгі ресурс
Жүк түсіру уақыты
Шу, діріл көрсеткіштері

2

А2

Көлік, автосамосвалдар
БелАЗ-75131

3

А3

Көлік, аралас (автомобиль және теміржол)
самосвалдар, самосвалдар

4

А4

Т көлік, құрама (автомобиль және теміржол) самосвалдар, самосвалдар

5

В1

Көлік, аралас (автомобиль және теміржол)
самосвалдар, самосвалдар

6

В2

Көлік, автосамосвал

7

В3

Көлік, автосамосвалдар БелАЗ-7523, Комацу HD-465 және CAT-773E

8

С1

Көлік, автосамосвалдар БелАЗ 130, Р-170


      Кенді және үстірт жыныстарды тасымалдауға арналған көліктің негізгі түрі БелАЗ, Komatsu, HOVA, Cat маркалы жүк көтергіштігі 35-тен 130 тоннаға дейінгі автосамосвалдар болып табылады.

      Конвейерлік көлік тау-кен жұмыстарының ағымын, басқаруды автоматтандыруды және жоғары еңбек өнімділігін қамтамасыз етеді. Оның қазу-тиеу және үйінді қалыптау жабдықтарымен үйлесуі тау жыныстарын игеру үшін толық автоматтандырылған жоғары өнімді кешендер құруға мүмкіндік береді.

      Карьердегі мақсаты мен орналасуы бойынша конвейерлік көлік ұңғымалық, құрастыру, көтеру, негізгі және үйінді болып бөлінеді. Беттік конвейерлер кертпештің жұмыс алаңында орналасқан. Құрастыру конвейерлері беттік конвейерлерден кейін өз осіне параллель қозғалады. Көтергіш конвейерлер карьердің жұмыс істемейтін немесе уақытша жұмыс істемейтін аймағында орналасады және тау-кен массасын карьердің жұмыс аймағынан жер бетіне жеткізуге арналған. Негізгі конвейерлер карьердің бетінде орналасады және үстіңгі жыныстарды үйінділерге, ал пайдалы қазбаларды өңдеу зауытына немесе қоймаларға тасымалдауға арналған. Үйінді конвейерлері үйінділерге қойылады және үйінді шебінен кейн қозғалады.

      Теміржол көлігі барлық климаттық жағдайларда жоғары сенімділігімен, жоғары өнімділігімен және пайдалану тиімділігімен темір кен карьерлерінде кең таралған көлік болып табылады. Теміржол көлігінің жұмыс істеу принципі – вагондардағы тау жыныстарын электровоздармен немесе тепловоздармен жүк түсіру орнына қарай жылжыту. Теміржолдар уақытша және стационарлық болып бөлінеді. Уақытша жолдарға карьердегі және үйіндідегі жұмыс орындарындағы жолдар жатады. Стационарлық жолдарға траншеялардағы, көлік бермаларындағы және карьер бетіндегі жолдар жатады.


     


      3.7-сурет. Кенді тасымалдау

      а – теміржол, б – автомобиль және в – конвейерлік көлікпен

      Көліктердің тау-кен өндірісі аймағында қозғалуы шаңның шығуын тудырады. Дөңгелектер жол төсемімен әрекеттескенде және оны шанақтағы тасымалданатын материалдың бетінен үрлеу нәтижесінде ҚТҚ, бос жыныстар мен баланстан тыс кендерді самосвалдарда тасымалдау кезінде ластағыш заттар бөлінеді.

      3.10-кестеде тасымалдау кезіндегі шаң шығарындыларының мөлшері көрсетілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.10 кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с №

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

1

А1

23,9

17,7

0,002

0,001

2

А2

395,6

276,4

0,2

0,1

3

А3

302,4

254,7

0,04

0,04

4

А4

253,9

230,9

0,04

0,03

5

В2

23,1

0,2

0,03

0,0002

6

С1

44,9

38,1

0,2

0,05


      3.10-кестеден шығатыны, тау-кен процесінде кенді тасымалдау кезіндегі шаң шығарындыларының нақты көрсеткіштері өндірілген кеннің 0,0002-ден 0,2 кг/т-ға дейін ауытқиды, нақты көрсеткіштердегі мұндай сәйкессіздік жабдықтың қуаты мен өткізу қабілетіне байланысты болуы мүмкін. пайдаланылатын, сондай-ақ кеннің табиғи ылғалдылығы.

      Тау массасын тасымалдау кезінде автомобиль көлігі шаңды көп көтереді. Автокөлік пайдаланатын карьерлердегі автомобиль жолдары карьердегі шаң шығарудың барлық көздері бойынша шаң шығару балансында бірінші орындардың бірін алады. Олар барлық шығарылатын шаңның 70-90 % құрайды. Карьер жолдарынан шаң шығару қарқындылығы жол төсемінің жағдайына, көлік жылдамдығына және климаттық жағдайларға байланысты. Әсіресе, арнайы қосылыстармен өңделмеген қара жолдарда, сондай-ақ қиыршық тас пен қиыршық тастарда үлкен шаңды шығару.

      Құрғақ жолды тазалау әдісі суды пайдалану шектелген жерлерде және суық мезгілде қолданылады. Тазалау жеңіл немесе орташа бульдозермен, автогрейдермен, әмбебап тиегіштермен жүргізіледі.

      Жылы мезгілде жолдарда шаңмен күресу үшін дымқыл әдіс (шаңды тазарту) қарастырылған – жолға су себу. Көбінесе карьерлердегі жолдарға су себу үшін БелАЗ, КамАЗ негізіндегі су себу машиналары қолданылады. Шаңды басуға арналған суды қабылдау карьер ішінде орналасқан тұндырғыштардан немесе жер бетінде орналасқан уақытша қоймалардан жүзеге асырылады.

3.1.8. Бастапқы ұсақтау

      Ұсақтау және ұнтақтау келесі байыту процестеріне қолайлы кен кесектерін, қажетті өлшемді, бөлшектердің мөлшерін бөлуді немесе минералдардың ашылу дәрежесін алу үшін орындалады. Мақсаты бойынша ұсақтау процесі дайындық және тәуелсіз болуы мүмкін. Ұнтақтау - ұнтақтау процесінің алғашқы қадамы. Шартты түрде ұсақтау кезінде 5 мм-ден үлкен бөлшектер, ал ұнтақтау кезінде 5 мм-ден кіші бөлшектер алынады деп есептеледі. Минералды байытуға дайындау кезінде ұсақтау немесе ұнтақтау қажет болатын ірі дәндердің мөлшері минералды құрайтын негізгі компоненттердің қосындыларының мөлшеріне және жабдықтың техникалық мүмкіндіктеріне байланысты. ұнтақталған (ұсақталған) өнімді өңдеудің келесі операциясы жүзеге асырылуы тиіс. Бастапқы кеннің мөлшеріне және ұсақталған өнімнің мөлшеріне байланысты ұсақтау үш кезеңнен тұрады:

      1) үлкен - 1500-300-ден 350-100 мм-ге дейін;

      2) орташа – 350–100-ден 100–40 мм-ге дейін;

      3) кішкентай - 100–40-тан 30–5 мм-ге дейін.

      Ұсақтау арнайы ұсақтау қондырғыларында (ұсатқыштарда) жүргізіледі. Ұсату мақсатына және ұсақтағыш материалдың беріктігіне қарай ұсатқыштардың әртүрлі типтері (жақ, конус, барабан, барабан-балға, ролик, тісті, балға, айналмалы) қолданылады.

     



      3.8-сурет. Ұнтақтағыштардың жұмыс схемасы

      а - жақ, б - конустық

      Алғашқы ұсату процесі деп карьерде немесе оның бортында кенді немесе үстеме қабаттарды бірінші рет ұсақтау үшін қызмет ететін ұсақтау кешенінің болуын айтады. Темір кен карьерлерінде ұсақталған материалды кейіннен конвейерлік көлікпен тасымалдауға немесе кенді тікелей карьерде немесе бортта бастапқы байыту мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін бастапқы ұсақтау қолданылады. Бастапқы ұсақтау кешені автосамосвалдардан кенді немесе тау жыныстарын қабылдайтын қабылдау бункерлерінен тұрады, қабылдау бункерлерінің астында 1500 мм-ге дейінгі бөлшектердің мөлшері бар кенді немесе тау жыныстарын ұсақтауға мүмкіндік беретін дөрекі ұсақтағыштар (конусты, сирек жақ) орналасқан. Ұнтақтау қондырғыларынан шыққанда кен мөлшері 300-400 мм-ден аспайды, бұл оны одан әрі конвейерлік көлікпен тасымалдауға мүмкіндік береді.






      3.9-сурет. ЩДП 15Х21жақтаулы ұнтақтағыш

      Ұсақтау процесі энергияны көп қажет етеді және қымбатқа түседі, сондықтан алдын ала немесе бақылау скринингін қолдану арқылы "артық ештеңені ұсақтамау" принципін ұстану ұсынылады.

      Бұл принципті жүзеге асыру үшін бірінші сатыдағы ұсатқыштардан кейін кенді 150–200 мм ұсақтыққа дейін ұсақтайтын торларды немесе екінші сатыдағы ұсақтағыштарды орналастыруға болады, бұл оны тік көлбеу конвейерлермен тасымалдауға мүмкіндік береді.

      Ұсақтау және сүзгілеу операцияларының үйлесіміне байланысты кенді дайындау схемасы ашық және жабық болуы мүмкін. Ашық контурлы ұсақтауда кеннің әрбір бөлігі берілген сатыдағы ұсатқыштан тек бір рет өтеді (3.10-суретті қараңыз). Жабық циклде ұсату кезінде ұсақталған өнімнен ірі және жиі ұсақталуы қиын кенкесектерін електен бөліп алады (бақылау скринингі) және қосымша ұсақтау үшін сол ұсақтағышқа қайтарылады.


     


      3.10-сурет. Бір сатылы ұнтақтағыш схемалары

      а – ашық циклде және b – тұйық циклде

      Алғашқы ұсақтау аралас жол-конвейерлік көлікте қолданылады және конвейер кешенінің құрамына кіреді. Беткейден алынған кен немесе тау жынысы ұсатқышқа автокөлікпен жеткізіледі де, оны көтергіш конвейермен карьердің шетіне, одан әрі негізгі конвейермен үйіндіге, кенді өңдеу зауытына тасымалдайды.

      3.11-кесте. Қазақстан Республикасындағы металл кендерін өндіруге арналған жұмыс істеп тұрған карьерлердегі ұсақтау-елеу кешендері

Р/с№

Кәсіпорын

Ұсақтау және іріктеу (классификация)

1

2

3

1

А

Ұсатудың 1-кезеңі – ККД-1500/180 ірі ұсақтаудың конустық уатқыштары
2-кезеңді ұсақтау – конусты ұсатқыштар "Гидрокон" Н-8800
3-ші ұсақтау кезеңі - KSD 2200A және KSD 2200T немесе H8800, TRIO TC84X, METSO HP800
Ұсатудың 4-кезеңі – конусты ұсатқыштар "Hydrocone" Н-6800, конустық ұсатқыштарда КМД-2200 Т, TRIO TC 84X, METSO HP800 ұсақ ұсақтауға арналған.
1 кезеңдік скрининг - инерциялық экран SkH×2S
2 кезеңдік скрининг GIT-51M

2

В1

Ұсатудың 1 сатысы – ДФМ-11-Г ұсату-фрезерлік станок.
2 сатылы ұсақтау – балғалы ұсақтағыш СМД-102
Ұсатудың 3-кезеңі – СМД-102 ұсатқышы
Скринингтің 1 кезеңі – GIT-51N және GIT-71N экраны
Скрининг 2 кезеңі – GIT-71N экраны

3

В2

1 сатылы ұсақтау – жақ ұсатқыш С-125
2 сатылы ұсақтау - конусты ұсатқыш KSD 2200T
Скринингтің 1 кезеңі – ГИТ-42М экраны

4

В3

1 сатылы ұсақтау - C140 жақ ұсатқыш
2-ші ұсақтау сатысы - конусты ұсатқыш NW HP 400
3-кезеңді ұсақтау – BARMAC 9100 ортадан тепкіш ұсатқыштар
1 скрининг кезеңі - METSO B16-50-3V экраны
Скрининг 2 кезеңі - экран MULTIFLOW 3x8,5 DD
3-ші скрининг кезеңі - NW2060 CVB экраны

5

С

Ұсатудың 1 сатысы - ЩДП 15х21 жақ ұсатқыш
2 сатылы ұсақтау - конусты ұсатқыш KSD 2200T

      3.12-кесте. Қазақстан Республикасының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында кенді алғашқы ұсақтауға арналған жерасты ұсақтау кешендері

Р/с№

Кәсіпорын

Ұсақтау және іріктеу (жіктеу)

1

2

3

1

А5

Ұнтақтау және бункерлік кешен

2

В4

СМД-111 жақ ұсатқыштары бар екі жерасты ұсақтау кешені

3

С2

SMD-111D жақ ұсатқыштары бар екі жерасты ұсақтау кешені

4

С3

Ұнтақтау және бункерлік кешен

3.1.9. Аршымалы жыныстарымен жұмыс істеу

      Демпинг және сақтау карьерлерде тау жыныстарын игерудегі соңғы технологиялық процестер болып табылады. Бос жыныстардың үйіндісін тау жыныстарының үйіндісі, құнарлы қабаттағы жыныстардың үйіндісі, сапасыз кендер мен пайдалы қазбалар – қоймалар немесе арнайы үйінділер деп атайды.

      Тау жыныстары үйінділер өндірістік жұмыс басталғанға дейін жабдықталады және карьердің контурына қатысты орналасуымен, төгу деңгейлерінің санымен және өндірістік қалдықтарды өндіру орнынан қауіпсіз сақтауға кепілдік беретін үйінді жұмыстарын механикаландыру құралдарымен ерекшеленеді. денсаулық пен қоршаған ортаға көзқарас. Көлденең және жазық кенорындарды игеру кезінде үйінділер карьердің контуры шегіндегі гоафта орналасады. Бұл үйінділер ішкі деп аталады. Көлбеу және тік шөгінділерді игеру кезінде үйінділер карьер контурынан тыс жер бетінде орналасады, сондықтан оларды сыртқы деп атайды. Үйінділер бір немесе бірнеше деңгейлерде төгіледі. Яустың биіктігі сақталатын тау жыныстарының қасиеттеріне, жер бетінің рельефіне, гидрогеологиялық-климаттық жағдайларға және төгу технологиясына байланысты тұрақтылықпен анықталады.

      Конвейерлік көлікте жұмсақ жыныстарды төгу көліктік және үйінді көпірлерімен, консольді самосвалдармен, теміржол көлігінде – драглиндермен, автомобиль көлігінде – бульдозермен жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының тау-кен кәсіпорындарында бульдозерді төгу үшін D355, D155, TD-40E, TD-25, D9R, TD-20, D10T (тартқыш сыныбы 25-45 тф) ауыр бульдозерлері қолданылады.

      Қазіргі уақытта шарттар немесе тұтынушылар талаптарына сәйкес келмейтін кендер бөлек үйінділерге орналастырылады. Үйіндінің технологиясы мен кешенді механизациясы бос жыныстарды төгуге ұқсас. Байланысты минералдар да осылай сақталады,қазіргі уақытта пайдаланушы пайдаланбайды.

      Кәсіпорынның аумағына жерүсті және қоршау жыныстарынан, бұрғылау кесінділерінен және т.б. пайда болған қалдықтар топырақ пен өсімдік жамылғысының ластануы, жерүсті су объектілерінің және жерасты суларының ластануының көзі болуы мүмкін.

      Аллювиалды қалдықтары мен тұнба қоймалары бар барлық тау-кен өндіруші және өңдеуші кәсіпорындардың күрделі проблемасы желдің жылдамдығы 5 м/с-тен астам қарқынды шаң басатын, таусылған құрғақ жағажайлардың болуы болып табылады.

      Қазіргі уақытта құрғақ шаңды жағажайларды бекіту химиялық және биологиялық әдістермен жүзеге асырылады. Химиялық бекіту фиксинг ерітінділерімен бетті өңдеуден тұрады: мысалы, Dustbint реактиві, бисофит, кальций хлориді. Бұл әдістің кемшілігі - оны қолданудың маусымдылығы (бекіту тек + 4 ° C және одан жоғары температурада мүмкін) және желдің жылдамдығы 15-20 м/с-тан жоғары болған кезде тұрақсыздық.

      Жағажайларды биологиялық бекіту белгілі бір өсімдіктерді егу арқылы жүзеге асырылады, олардың тамыр жүйесі шаңды болдырмайды.

      Көмекші өндірістің қалдықтары кәдеге жарату үшін үшінші тарап ұйымдарына беріледі немесе полигонға орналастырылады. Құрамында металлы бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінің қалдықтары, соның ішінде үстіңгі қабат үйінділерде сақталады.

      3.13-кестеде темір кендерін ашық әдіспен өндірудің өндіріс қалдықтары бойынша деректер келтірілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      Атмосфераға шаң шығарындылары үйіндінің пайда болуы кезінде және қатты бөлшектер үйіндінің бетінен ұшып кеткенде пайда болады. Үйіндіні қалыптастыру кезінде шаңның шығуы қолданылатын жабдықтың түріне, бір уақытта қайта жүктелетін материалдың көлеміне және ылғалдылығына, толып кету биіктігіне, аумақтың климаттық ерекшеліктеріне және қолданылатын шаңды басатын құралдардың тиімділігіне байланысты.

3.13-кесте. Темір кендерін ашық әдіспен өндіру қалдықтары.Р/с

Қалдық атауы

Қалдықтардың түзілу көлемі, мың тонна/жыл

Пайдаланылған қалдықтар, мың тонна/жыл

Қалдықтарды кәдеге жарату көлемі. мың тонна/жыл

Өндірілген өнім бірлігіне қалдықтардың түзілуінің нақты көрсеткіштері, кг/тонна өнім

Артық жүктемені қолдану/орналастыру

Орналастыру / қоймалау (төменде тізімделген опцияларды толықтыруға болады)

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12


Темір кенін ашық әдіспен өндіру

1

А1

2

Тау-кен қалдықтары

0,7

0,6

4,9

3,5

4,9

3,5

0,6

0,3

Көмекші өндірістің қалдықтары кәдеге жарату үшін үшінші тарап ұйымдарына беріледі немесе полигонға орналастырылады.

Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

3

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

100470,0

53688,0

196,1

0,0

100470,0

53688,0

10443,8

4134,6

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінің қалдықтары, соның ішінде үстіңгі қабат үйінділерде сақталады.

Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

4

А2

5

Тау-кен қалдықтары

0,2

0,06

0

0

0,2

0,06

10232,3

4477,4

Көмекші өндірістің қалдықтары кәдеге жарату үшін үшінші тарап ұйымдарына беріледі немесе полигонға орналастырылады.

Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

6

Тау-кен қалдықтары

0,1

0,02

0

0

0

0

0,05

0,01

Толығымен қайта қолданылған


7

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

0,2

0,1

0,2

0,1

0,01

0

0,1

0,04


Шамадан тыс үйінді

8

А3

9

Тау-кен қалдықтары

299,1

299,1

0,6

0,4

0,4

0,3

0,1

0,1


Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

10

Тау-кен қалдықтары

0,3

0,04

0,00

0,00

0,00

0,00

0,04

0,01

Толығымен қайта қолданылған


11

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

20242,3

8901,0

20199,6

8137,4

2684,2

0

3247,7

1202,8


Шамадан тыс үйінді

12

А4

13

Тау-кен қалдықтары

12599,8

8697,3

5964,3

1979,2

9058,4

6529,7

0,0

0,0

Шамадан тыс үйінді


14

Тау-кен қалдықтары

0,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,1

0,0

Толығымен қайта қолданылған


15

Соколовское кен орнында төгу

0,4

0,3

0,3

0,2

0,1

0,03

2222,2

1164,6


Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

16

В1

17

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

396,4

95,0

25,6

0,9

381,6

95,0

328,8

29,4

Бос жыныстарды рекультивациялау үшін карьердің өндірілген учаскесінің ішкі бос жыныстар үйіндісіне, сыртқы үйіндіге баланстан тыс кендерді ауыстырады.


18

В2

19

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

4965,6

175,3

0,0

0,0

4965,6

175,3

5420,5

167,7

Үстіңгі тау жыныстары пайда болған кезде карьердегі үстірт тау жыныстарының уақытша қоймасында уақытша сақталады, содан кейін олар толығымен үстіңгі жыныстардың үйіндісіне орналастырылады.

Кәсіпорынның қажеттіліктері үшін

20

В3

21

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

6258,0

6258,0

0,0

0,0

6473,1

6473,1

7822,5

4172,0


Қоқыс орналастыру

22

күлшлак

0,1

0,1

0

0

0

0

0

0


Қоқыс орналастыру

23

ұшатын күл

0,1

0,1

0

0

0

0

0

0


Қоқыс орналастыру

24

С1

25

Құрамында металдары жоқ минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінің қалдықтары, соның ішінде үстіңгі қабат

9000,0

2517,0

9000,0

2517,0

0,0

0,0

31066,6

3053,5

Карьердің қазылған кеңістігін толтыру

Шығарылатын қалдықтар: негізгі тау жыныстары – карьерлердің өндірілген кеңістігіне төселеді.


3.1.10. Карьердегі сутөккіш

      Карьердің дренаж жүйесі – карьерден түсетін жерасты суларын, жауын-шашын және инфильтрациялық суларды (технологиялық суларды) шығаруға бағытталған шаралар кешені.

     



      3.11-сурет. Cу айналымының дәстүрлі схемасы

      Ашық тау-кен жұмыстарында карьер дренажына карьерішілік ағынды реттеуге арналған құрылғылар, су жинағыштар, сусыздандыру қондырғылары бар карьерлік сорғы станциялары және айдау құбырлары жатады.

      Карьерішілік ағынды реттеуге арналған құрылғыларға жерасты суларының беткейлерде ағып жатқан учаскелеріндегі борпылдақ жыныстардың деформациясының алдын алу үшін қосымша ақыла р, биіктік және дренаждық арықтар жүйесі немесе суды барлық жиектерге және қазбаларға жинауға және суды алдымен ауданға, содан кейін бұруға арналған құбырлар жатады. негізгі су жинағыштарға.

      Негізгі су жинағыштардың орналасуына байланысты карьер дренажы ашық, жерасты және аралас, оның ішінде ашық және жерасты элементтеріне бөлінеді.

      Ашық дренажда сорғы станциялары бар су коллекторлары карьердің ең төменгі биіктіктерінде орналасқан. Сорғы станциялары су коллекторларында салынған және су бұру қондырғыларымен жабдықталған, олардың өнімділігі судың максималды тәуліктік ағынын айдауды қамтамасыз етуі керек, қосымша резервтік сорғылар қарастырылған. Нөсер суының түсуі нормадан бірнеше есе көп болатын аймақтарда негізгі дренаждық сорғылар қалқымалы етіп жасалады. Су басқан карьерлердегі ашық дренажда негізінен өнімділігі жоғары төмен қысымды сорғылар қолданылады. Айдау құбырлары ашық карьерлердің жұмыс істемейтін жақтарына төселеді. Қыс мезгілінде дренаждық жүйелер, ағызу құбырлары, дренаждық арықтар мұздан қорғалған.

      Карьердегі жерасты дренажы кезінде су айдалады немесе арнайы дренаждық және дренаждық жұмыстарға (дрейфтерге) бұрылады, сорғы камерасы бар су жинағышқа қарай еңіспен беріледі, ол жерден су төгетін шахталар немесе ұңғымалар арқылы жер бетіне айдалады. ағындар немесе су қоймалары. Бұл жағдайда негізінен шахталық дренаждағыдай сорғылар қолданылады.

      Карьер суларын кәсіпорын сумен жабдықтау жүйесін қайта өңдеу үшін пайдалана алады.

      Карьердегі дренаждық судың сапалық құрамы сарқынды сулардың ағызылуын аналитикалық бақылау және олардың табиғи суларға әсерін бағалау барысында зерттеледі.

      Темір кенін ашық әдіспен өндіруге арналған КТА нәтижесінде төгінділердегі маркерлі ластағыштар туралы деректер жиналды.

      Кешенді технологиялық аудиттен өткен кәсіпорындар үшін ең типтік ластағыш заттардың концентрациясы, жалпы төгінділері және үлестік мәндері туралы мәліметтер 3.14-кестеде келтірілген.

      Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады. Маркерлі заттарды анықтау үшін кестеде келтірілген ластағыш заттар қарастырылды

      3.14-кесте. Темір кендерін ашық әдіспен өндіру кезіндегі негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері мен үлестік мәндері (ҚТА бойынша)

Р/с №

Зат атауы

Ластағыш заттардың концентрациясы, мг/дм³

Ластағыш заттардың шығарындылары т/жылына

Түпкілікті өнім немесе қызмет өнімінің бірлігіне ағындардың нақты көрсеткіштері* кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Темір кенін ашық әдіспен өндіру

1

А1

2

суспензияланған қатты заттар

359,4

306,6

280,4

231,1

0,03

0,02

3

мұнай өнімдері

0,3

0,3

0,1

0,1

0,00001

0,000007

4

Нитраттар (NO3 сәйкес)

635,3

547,7

905,8

739,2

0,1

0,06

5

Нитриттер (NO2 бойынша);

25,3

22,1

34,1

27,9

0,004

0,002

6

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2501,9

2159,8

4411,7

3679,5

0,9

0,6

7

Марганец

3,8

3,2

3,3

2,7

0,0003

0,0002

8

Мырыш

0,8

0,7

0,3

0,2

 -

 -

9

Қорғасын

0,03

0,03

0,03

0,03

 -

 -

10

А2

11

тоқтатылған қатты заттар

1208,7

1054,1

280,1

234,6

0,1

0,07

12

мұнай өнімдері

1,1

0,9

0,3

0,2

0,0001

0,0001

13

Нитраттар (NO3 сәйкес)

723,5

619,0

376,9

314,9

0,2

0,1

14

Нитриттер (NO2 бойынша);

9,6

8,3

6,4

5,4

0,003

0,002

15

Сульфаттар (SO4 бойынша)

5047,5

4306,6

2549,7

2112,3

1,02

0,6

16

Жалпы темір

1,7

1,5

0,6

0,5

0,0003

0,0001

17

Марганец

1,3

1,1

1,3

1,1

0,0005

0,0003

18

А3

19

тоқтатылған қатты заттар

216,8

185,5

170,8

146,3

0,03

0,02

20

мұнай өнімдері

15,0

13,1

0,2

0,2

0,00003

0,00002

21

Нитраттар (NO3 сәйкес)

41,5

36,2

19,3

15,9

0,003

0,002

22

Нитриттер (NO2 бойынша);

1,9

1,6

0,9

0,8

0,0001

0,0001

23

Сульфаттар (SO4 бойынша)

3759,8

3245,5

4101,3

3513,3

0,7

0,5

24

Жалпы темір

0,7

0,6

0,8

0,7

0,0001

0,0001

25

Марганец

0,4

0,4

0,6

0,5

0,0001

0,0001

26

В3

27

тоқтатылған қатты заттар

87,5

87

8,5

8,0

0,01

0,01

28

мұнай өнімдері

0,1

0,1

0,03

0,01

0,00003

0,00001

29

Нитраттар (NO3 сәйкес)

66,0

37,0

45,0

42,0

0,06

0,03

30

Сульфаттар (SO4 бойынша)

1344,0

683,5

336,0

335,0

0,4

0,2

31

Жалпы темір

0,9

0,9

0,2

0,2

0,0003

0,0001

32

Марганец

1,2

0,5

0,3

0,3

0,0004

0,0002

      Шөгінділердің спецификалық көрсеткіштері карьер суларының түсуіне және олардың сапалық құрамына байланысты.

      Ағынды сулардағы ластағыш заттардың түрлері мен концентрациясы негізінен өңделетін шикізаттың құрамына және қолданылатын технологиялық реагенттерге, сондай-ақ ағынды суларды тазарту (бейтараптандыру) сапасына байланысты.

      Еуропалық анықтамалықтарда ағынды сулардың көрсеткіштеріне қойылатын талаптар жоқ. ИТС 25-2021 ресей анықтамалығында темір кендерін ашық әдіспен өндіру кезінде су объектілеріне төгінділердегі ластағыш (маркер) заттардың концентрациясы 3.15-кестеде көрсетілген.

      3.15-кесте. Су объектілеріне ағызудағы ластағыш заттардың ресейлік технологиялық көрсеткіштері

Р/с №

Ластағышның атауы

Орташа жылдық концентрациясы, мг/дм3

1

2

3

1

суспензияланған қатты заттар

≤26,0

2

Жалпы темір

≤0,5

3

Мырыш

≤0,1

4

Марганец

≤0,4

5

Сульфат аниондары (сульфаттар)

≤390,0

6

Нитрат анионы

≤85,0

7

Мұнай өнімдері (мұнай)

≤0,05

      Шахталық сулардағы ластағыш заттар – хлоридтер, сульфаттар, марганец, темір – карьерлердегі палеозой дренаждық суларының жоғары тұздылығымен байланысты. Айта кету керек, хлоридтер мен сульфаттардың жоғары концентрациясы Солтүстік Қазақстанның жерүсті суларына да тән, бұл кәсіпорындардың өндірістік қызметімен байланысты емес, аймақтағы табиғи фактор болып табылады. Марганец пен темірдің жоғарылауы темір кені орнының геохимиялық ерекшелігімен түсіндіріледі.

      Сарқынды суларда мұнай өнімдерінің, фосфаттардың және қалқымалы заттардың болуы машиналар мен механизмдердің өндірістік қызметімен байланысты. Негізгі технологиялық процесте жарылыс жұмыстарын қолдану карьер суларында азотты топты ластағыш заттардың: нитраттар, нитриттер және аммиак азотының болуына әкелді. Карьерлердегі жаппай жарылыстар қоршаған ортаға кері әсерін тигізуде. Жарылыс кезінде улы газдар – көміртегі тотығы, азот оксидтері және шаң шығады. Қатты тау жыныстарын жоюдың тиімді және арзан әдісі ойлап табылмайынша, жарылыс технологиялары жақын болашақта ең қауіпті және қоршаған ортаға зиян келтіретін карьерлерде қалады. Жару жұмыстарын өндіру үшін кәсіпорындарда негізі аммиак селитрасы (90 %-ға жуық) болып табылатын кәдімгі жарылғыш заттарды пайдаланады. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында да, әлемдік тәжірибеде де жарылғыш заттарды қолданатын тау-кен жұмыстарын жүргізу технологиясы дренаждық суларға жарылғыш заттардың қалдықтарының түсуін толығымен жоққа шығара алмайды.

      Учаскелердің ағызылатын суларында азот тобының ластағыш заттардың мөлшері жоғары емес.

      Барлық сарқынды сулар еріген металдар мен бөлшектерді жою үшін тазартылады.

      Сарқынды суларды қабылдағыштардың сипаттамалары.

      А1 нысанында сарқынды сулар қысымды құбырлар арқылы шығарылады, шахтаның қалдық сулары бір шығарылым арқылы Соркөл-Тызығұн буландырғышына жіберіледі. Аралық звено ретінде аккумулятор-буландырғыш копан Качар әрекет етеді. Соркөл-Тызығун қойма-буландырғышы жабық типтегі соңғы су алу, т.б. су себу үшін ашық су алу орындары жоқ, қоймалық сарқынды сулардың бір бөлігі басқа табиғи объектілерге жіберілмейді. Қашар қазбасының суы өнімділігі 400 м3/сағ сорғы қондырғысымен қысымды құбыр арқылы шахта су айдау стансасының қабылдағышына және одан Соркөл-Тызығұн буландырғышына жіберіледі.

      А2 шахтасында тұрмыстық сарқынды суларды тазарту үшін жалпы өнімділігі 50 м3/сағ болатын "Астра-100 ұзын" және "Астра-150 ұзын" терең биологиялық тазарту станциясы, май ұстағыш қондырғы және сыйымдылығы 3 л/с қоқыс сақтайтын ұңғыма, ағынды су қоймасының көлемі 50 м3.

      Буландырғыштың резервуарына ағызылатын шахта суын тазарту құрылғылары қарастырылмаған.

      Дренаждық сорғы станциясы дренаждық арықтар арқылы ауырлық күшімен ағып жатқан карьер суын сорғышқа айдайды.

      Су ұзындығы 600-700 м құбыр арқылы жер бетіне тартылатын арықпен шығарылады, содан кейін Құжай көліне барады.

      Көлдің су қоймасы-буландырғышы. Табиғи жағдайда сарқынды суларды кейінгі тазарту жүргізілетін Кужай.

      Цехтерден шығатын сарқынды сулар кәріз жүйесі арқылы ауырлық күшімен тұрмыстық канализациялық тазарту қондырғысына ағып, тазартылады, содан кейін буландырғыш қоймасына құйылады. Құжай көлі технологиялық су қоймасы болып табылады және Күржүнкөл өнеркәсіптік алаңының ағынды суларын сақтау-буландырғыш қызметін атқарады.

      А3 нысандарында дренажды су "Южно-Сарбайская" кеніші арқылы өңдеу зауытына, одан әрі қалдық қоймасына жіберіледі.

      В3 нысанында темір кенінің шөгінділерін ашатын жұмыс істеп тұрған карьерден шығарылған ластанған жерасты сулары булану тоғанына жіберіледі.

      С1 карьерінің сулары (дренажы) жер бедеріне қарай бұрылады.


3.1.11. Отын-энергетикалық ресурстарды тұтыну

      Кәсіпорындарда шатыр және тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде келесі шикізат пен энергия ресурстары пайдаланылады:

      мотор отыны (дизельдік отын, керосин, бензин);

      электр энергиясы;

      су.

      Энергетикалық ресурстарды тұтынудың жалпы үлесінде ашық әдіспен өндіру жалпы тұтынудың 4-тен 10 %-ға дейінін тұтынады. Кенді ашық әдіспен өндіру кезінде энергия ресурстарының негізгі тұтынушылары:

      тау-кен массасын өндіру және қазу үшін – бұрғылау қондырғылары мен экскаваторлар пайдаланылады, әдетте, бұл техника электр энергиясын тұтынады, ал электр энергиясына қол жеткізу қиын болса, мотор отынымен жұмыс істейтін жабдық қолданылады (карьердің электр энергиясын тұтынуының 40 % дейін). );

      тау-кен массасын тасымалдау – тау-кен автосамосвалдары (самосвалдар) пайдаланылады, карьерді жеткілікті тереңдету кезінде циклдік ағындық технологияларды (КТТ) ең тиімдісі ретінде пайдалануға болады (карьердің электр энергиясын тұтынуының 70 % дейін).

      Сондай-ақ, карьерде тау-кен өндіру кезінде кәсіпорын карьерде алдын ала ұсақтауды қолдана алады (КТК қолданғанда).

      Кәсіпорындарда тұтынылған энергетикалық ресурстардың технологиялық кезеңдері бойынша жеке есебінің болмауына байланысты отын-энергияны тұтынудың және өндірілген өнімге арналған үлестік шығындардың жиынтық көрсеткіштері қарастырылды.

      3.16-кестеде қара металл кендерін ашық әдіспен өндіруде қолданылатын энергия ресурстарын тұтынудың ағымдағы көлемдері берілген. Өндірілетін бір тонна кеннің ресурстарын тұтыну ресурстарды тұтынудың өзіндік құны ретінде анықталады.


      3.16-кесте. Аршу және тау-кен жұмыстарын жүргізу кезіндегі энергия ресурстарын тұтынудың ағымдағы көлемдері (ҚТА бойынша).

Р/с

Нысанның атауы

Тұтынылатын ресурс

Қолдану мақсаты

Жылдық тұтыну, т.б

Меншікті тұтыну, ш.о.т./т

1

2

3

4

5

6

1

А1

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

24824,11

0,00258

2

А2

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

5226,857

0,00146

3

А3

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

7267,56

0,00098

4

А4

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

6486,999

0,00092

5

В1

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

1116,916

0,000839

6

В2

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

290,262

0,000278

7

В3

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

836,4

0,000558

8

С1

Электр энергиясы

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

544,841

0,728

9

В1

мотор отыны

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

1076,838

0,00062

10

В2

мотор отыны

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

2555,998

0,00244

11

В3

мотор отыны

Шамадан тыс жүктеме және тау-кен өндіру

3840,4

0,00305

      Ұсынылған кестеден өндірілген кен үшін электр энергиясының үлестік шығыны 0,00092-ден 0,728 ш.о.т.-ға дейін өзгеруі мүмкін екенін көруге болады. (1,92–20,9 кВт/т) өндірілген кеннің тоннасына ИТС ЕҚТ 25–2021 сәйкес, Ресей Федерациясының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында тау-кен массасын өндірудің тоннасына электр энергиясының үлестік шығыны 0,61–3,84 кВт/т құрайды.

      Өндірілетін кенүшін мотор отындарының үлестік шығыны 0,00062-ден 0,00305 ш.о.т.- ға дейін ауытқиды. өндірілген кеннің тоннасына (0,0004–0,004 т/т). ИТС ЕҚТ 25–2021 сәйкес Ресей Федерациясының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында тау-кен массасын өндірудің тоннасына дизельдік отынның үлестік шығыны 0,0004–0,002 т/т құрайды.

      Ашық тау-кен жұмыстарында электр энергиясы мен мотор отынының үлестік шығынына әсер ететін негізгі факторлар:

      электр желісімен жұмыс істейтін экскаваторларды (ЭКГ, ЭШ) немесе мотор отынымен жұмыс істейтін экскаваторларды пайдалану;

      темiржол көлiгiн (самосвалдар) пайдалану немесе тау-кен автосамосвалдарында тау-кен массасын тасымалдау;

      циклдік ағындық технологияларды (ЦАТ) қолдану;

      карьерде алдын ала ұнтақтау (жақ ұсатқыштарды қолдану);

      карьердің тереңдігі.

      Сондай-ақ карьерде жүргізілетін аршу жұмыстарының көлемі энергия ресурстарының үлестік шығынына айтарлықтай әсер етеді, өйткені үлестік шығындар өндірілген кеннің тоннасына анықталады.

      Бірлік құнын анықтауға әсер ететін тағы бір фактор әртүрлі кәсіпорындарда энергия ресурстарын тұтынуды есепке алу және бөлу ерекшеліктері (технологиялық кезеңдерді, сондай-ақ әрбір маңызды жабдықты есепке алудың болмауы).


3.2. Қара кендерді жерасты өндіру

      Әртүрлі пішіндегі, қалыңдықтағы, түсу бұрыштарымен, әртүрлі тереңдіктегі қара металл кеніның кен орындарын жерасты қазу жұмыстары үстінгі тау жыныстарының қалыңдығы астындағы жерасты қазбаларын қолдану арқылы жүзеге асырылады.

      Кен орындарын жерасты игеру үш кезеңнен тұрады: ашылған, дайындалған және қазуға дайын пайдалы қазбалар қорларының өндірісті жеткілікті қорларымен қамтамасыз ету мақсатында дәйекті түрде немесе уақыт пен кеңістікте біріктірілген ашу, дайындау және тоқтату қазбалары. Кен орнының жүйелі және тиімді игерілуі аршу, дайындау және қазу жұмыстарының уақыты мен кеңістігі бойынша қатаң үйлестіру жағдайында және шахта аршылған, дайындалған және қазуға дайын пайдалы қазбалардың жеткілікті қорымен қамтамасыз етілген жағдайда мүмкін болады.

      Атмосфералық ауаны ластау көздері негізінен бұрғылау-жару және тау-кен жұмыстарынан пайда болатын газ және шаң шығарындылары болып табылады. Газдар мен шаңдар тау жыныстары үйінділері мен пайдалы қазбалар кен орындарының бетінен де шығарылады.

     


      3.12-сурет. Жерасты өндіру кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары, г/т

      3.12-суретті талдау кейбір кәсіпорындарда жерасты тау-кен жұмыстарынан шығатын үлестік шаң шығарындылары Ресей Федерациясының ИТС-25 талаптарымен шамалы жоғары бағаланғанын көрсетеді. Нақты көрсеткіштерді анықтау кезінде шаң шығарындылары бұрғылау-жару жұмыстары мен сақтау кезіндегі шығарындыларды есепке алмай алынды.

      Қазақстандық кәсіпорындар үшін, КТА мәліметтері бойынша, жерасты тау-кен жұмыстарында ұсақтау және бұрғылау және жару кезіндегі үлестік шаң шығарындылары өндірілген тау жыныстарының массасының 0,02 - 168 г/т құрайды.

      Мысалы, ИТС 25–2021 стандартында темір кендерін жерасты өндіру арқылы өндіру кезінде қалқымалы заттардың үлестік шығарындылары өндірілген тау жыныстарының массасының 26 г/т құрайды.

      3.24 және 3.27-кестелерде Қазақстан Республикасындағы ҚТА есептілігінің нәтижелері бойынша алынған ластағыш заттардың шығарындылары, ағынды сулар және темір кенін жерасты өндіру үдерісінің қалдықтары туралы деректер келтірілген.

3.2.1. Аршу жұмыстары

      Ашу жер бетінен кен массивіне кіруді ашатын және дайындық жұмыстарын жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін тау-кен жұмыстарын жүргізуден тұрады.

      Ашу қазындылары – бірінші және одан кейінгі барлық тасымалдау және желдету деңгейжиектерінде кен орнын ашуға арналған жұмыстар. Ашу жұмыстарын жүргізуді күрделі өндіру, ал жұмыстардың өзін капитал деп атайды. Ашу қазындыларына мыналар жатады: тік және көлбеу оқпандар, штольнялар, квершлагтар, оқпан маңындағы аулалар, күрделі кен түсіру және тау жыныстарын түсіру, шурфтар, негізгі деңгейжиектерге қызмет көрсететін автомобиль жолдары мен еңістер және т.б.

      Жер бетіне қатысты орналасуына қарай ашу жұмыстары 2 топқа бөлінеді:

      жер бетіне тікелей шығу мүмкіндігі бар негізгі;

      жер бетіне тікелей шығусыз жерасты.

      Атқаратын функциялары бойынша ашу жұмыстары келесіге бөлінеді:

      негізгілері – кенді тасымалдау және көтеру бойынша жұмысшылар;

      көмекші – барлық басқа жұмыстар.

      Негізгі негізгі ашу жұмыстарына: тік және көлбеу шахта оқпандары, пайдалы қазбаларды көтеру немесе тасымалдаудың негізгі функцияларын орындайтын вагон пандустары, ал негізгі қосалқылары – тік және көлбеу оқпандар, желдетуге, адамдардың қозғалысына, жеткізуге арналған адиттер. материалдар және т.б. Жерасты негізгі ашатын қазбаларға кенді тасымалдау және көтеру үшін қызмет ететін соқыр тік және көлбеу оқпандар, қабатты квершлагтар, автомобиль өткелдері мен тасымалдау беткейлері жатады.

      Негізгі саңылаулар кен (шикі) және бос жыныстарды жер бетіне тасымалдауға, желдетуге, адамдардың қозғалысына, материалдар мен жабдықтарды жеткізуге қызмет етеді. Бұл жұмыстар: далада; бос жыныстарда жатқан немесе ілулі жағынан немесе қапталдан; бос жыныстар мен кенді бойлай, кен массивін кесіп өтеді.

      Жерасты қосалқы ашу жұмыстарына: оқпан маңындағы өңдеу жұмыстары (оқпан маңындағы аулалар, сорғы камералары, су жинағыштар, электр қосалқы станцияларының камералары, асатын және қосу жұмыстары), жерасты бункерлері, мөлшерлеу камералары және ұсақтау қондырғыларының камералары, астық кендік асулар мен тау асулары, камералар. арнайы мақсаттағы құрылыстар (көтергіш машиналар камералары, локомотив депосы, жөндеу және құю бекеттері, кез келген мақсаттағы қоймалар, күту залдары, фельдшерлік пункттер және т. өздігінен жүретін және негізгі горизонттан төменгі деңгейлі горизонттарға дейінгі басқа да жабдықтар, барлық жұмыстардың шоғырлану горизонты. Көмекші жұмыстар желдету, жабдықты жеткізу, сонымен қатар жер бетіне қосымша шығу және басқа мақсаттар үшін қызмет етеді.

      Пішіні, өлшемдері, ашу жұмыстарының жүргізу, бекіту әдістері олардың қызмет ету мерзіміне, көліктің оңтайлы жұмысына, адамдардың қозғалысының қауіпсіздігіне, материалдар мен жабдықтардың жеткізілуіне, сондай-ақ ауаның қажетті мөлшерінің өтуіне байланысты.

      Негізгі ашу жұмыстарының орналасуына байланысты кен орнын ашу әдістері қарапайым және аралас болып бөлінеді. Ашудың қарапайым және аралас әдістерінің алуан түрлілігі жеткілікті.

      Қарапайым әдістерге саңылаулар жатады: кен денесінің бойымен тік шахта оқпанымен, жатқан жағының жыныстары бойымен, ілулі жағының жыныстары бойымен; кен орнының жатқан жағының тау жыныстары бойындағы және қапталындағы көлбеу шахталық оқпан; кен денесінің бойымен, жатқан жақтың тау жыныстарының бойымен, ілулі жақтың жыныстары бойымен ашылатын адиттер. Қарапайым аршу әдістерінің мәні мынада: кен орнын ашу барлық игеру тереңдігі бойынша жұмыс істейтін негізгі аршу арқылы жүзеге асырылады.

      Біріктірілген әдістер екі немесе одан да көп ашу әдістерін біріктіреді, мысалы: тік соқыр оқпанға ауысумен жер бетінен тік шахталық оқпан; көлбеу соқыр оқпанға ауысумен жер бетінен тік шахталық оқпан; тік соқыр білікке көшумен адит; соқыр көлбеу білікке ауысумен адит. Біріктірілген аршу әдістерінің мәні мынада: кеннің үстіңгі бөлігі бір негізгі жұмыспен, ал төменгі бөлігі екіншісімен ашылады, бұл ретте кенді екі негізгі жұмыстың бойымен ретімен жер бетіне шығару.

      А5 шахтасында айтарлықтай өндірістік қуаты бар шахталар үшін қарастырылған типтік диагональды желдету үлгісін пайдаланып, тік біліктермен жер бетінен аршылған темір кені орнының бір бөлігін игереді. Тау жыныстарының ығысу аймағының артындағы жатқан жағынан кен орны ашылды: ортасында екі оқпанмен: негізгі және қосалқы; солтүстік және оңтүстік қапталда - әрқайсысында бір желдету.

      Кен аймағын әр деңгейжиек бойынша ашу оқпандардың орталық тобынан екі квершлагпен және шахта алаңын қабаттарға бөлетін қапталдағы оқпандардан бір желдеткіш квершлагпен арқылы жүзеге асырылды. Тасымалдау кендері мен дрейфтері бар сақиналы схема бойынша операциялық горизонттарды дайындау кен орнын шартты түрде үш бөлікке бөледі: солтүстік, орталық және оңтүстік.

      С2 шахтасы флангты әдіспен үш білікпен ашылды: скипті, торлы және желдеткіш біліктер. Жоба бойынша екі фазада пайдалануға берілген С3 шахтасы төрт оқпанмен ашылды: скип-калет, тор, желдету және қосалқы.

3.2.2. Дайындық

      Негізгі горизонттарды дайындау әдістері геологиялық, техникалық, технологиялық және экономикалық факторларды ескеретін және кен денесінің табиғатына - оның қалыңдығына және түсу бұрышына, физикалық және кеннің және негізгі жыныстардың механикалық қасиеттері, минералды тасымалдау әдісінен еденде қазуды тоқтатудың қабылданған тәртібі.

      Дайындық жұмыстарының мақсаты келесідей:

      еденді, кен орнын, блоктарды немесе панельдерді контурлау (ерекшелеу);

      блоктың (панельдің) жалпы шахталық көлік желісіне қосылуын құру;

      жұмыс орындарын тиімді желдетуді қамтамасыз ету;

      беткейлерге еркін қол жеткізуді және олардан авариялық шығуды қамтамасыз ету, фасондарды жабдықпен, материалдармен, энергиямен қамтамасыз ету, олардан өндірілген кенді жоғары өнімділікпен шығару.

      Кенді кен орындарын тазартуға дайындау дайындық-кескіш жұмыстарын қамтиды. Дайындық жұмыстары – материалдар мен кендерді тасымалдауды қамтамасыз ету, желдету, кесу және тазалау жұмыстарын жүргізу мақсатында кен орнын немесе оның бір бөлігін бөлек қазу блоктарына (панельдерге) бөлетін бір экспозициялық жазықтықпен дайындық жұмыстарын жүргізу.

      Дайындау жұмыстарының қабылданған әдісі, орналасуы мен көлемі мыналарды қамтамасыз етуі тиіс: тазарту жұмыстарын қауіпсіз өндіру; аялдамаларды тиімді желдету; пайдалы құрамдастардың белгілі бір орташа құрамы бар өндіруге дайын және дайын кен қорының тұрақты қорын ұстау үшін едендер мен блоктарды уақтылы дайындау; адамдардың қозғалысы, материалдар мен жабдықтарды өндіріс орындарына жеткізу үшін қолайлы және қауіпсіз жағдайлар; қазбаларды қорғайтын тіректердегі кеннің ең аз шығыны, кенді жеткізудің, тиеудің және тасымалдаудың ыңғайлы және өнімді әдістері; жұмыстарды күтіп ұстауға және төсемді жөндеуге ең аз шығындар.Дайындық шеңберінде желдету, электр энергиясын канализациялау, адамдардың қозғалысы және жүктерді тасымалдау үшін коммуникациялар мен автомобиль жолдары жасалады.

      Дайындалған кен қорлары – қабылданған игеру жүйесінде көзделген игеру жұмыстары толығымен аяқталған тау-кен орындарының қорлары.

      Кен орнын едендерге бөлу үшін негізгі горизонттың дайындық жұмыстары – жүк тиеу дрейфтері мен орттар, ал еденді бөлек қазу учаскелеріне бөлу – көтерілу – блоктар қолданылады. Кейбір жағдайларда едендер биіктігі бойынша ішкі қабаттарға бөлінеді. Еденнің биіктігі тау-кен-геологиялық жағдайларға және тау-кен технологиясына байланысты 50–100 м (сирек көп).

      Қалыңдығы үлкен кендік денелердің жатқан жағындағы тау жыныстарында кен орны қабатының дрейфтерін байланыстыратын кен орны көтергіштері бар. Сонымен қатар, ілулі жағының жанасуында қосалқы көтергіштер немесе кен денесін кесіп өтетін көтергіштер бар.

      Төбелі қазба учаскелеріндегі механизмдердің қозғалысы үшін тасымалдау және желдету горизонттарының, көтерілу және кен асуларының көлденең өңдеу жүйесі қолданылады; көлбеу пандустарды, спиральді немесе басқа пішіндегі пандустарды және құлатылатын кен асуларын дайындау кезінде ішкі деңгейлері бар.

      Кен массивіне қатысты игеру қазбаларының орналасуына сәйкес кен орындарын дайындау кенді, далалық және аралас болуы мүмкін.

      Қалыңдығы үлкен кендік денелердің жатқан жағындағы тау жыныстарында кен орны қабатының дрейфтерін байланыстыратын кен орны көтергіштері бар. Сонымен қатар, ілулі жағының жанасуында қосалқы көтергіштер немесе кен денесін кесіп өтетін көтергіштер бар.

      Кесу, кенді шығару, желдету және жүргізу, астыңғы қабаттар мен арналар арасындағы көтерілу ұңғымаларды секциялық жару, жару немесе үлкен диаметрлі ұңғымаларды бұрғылау (кеңейту) арқылы бұрғыланады және жарылады. Секциялық жару әдісімен көтерілетін көтергіштерді туннельдеудің ең көп қолданылатын әдісі кендерді едендік және төменгі деңгейлі бұзу кезінде кесу көтергіштерді немесе ойықтарды жасау болды. Көбінесе секциялық жару арқылы көтергіштерді туннельдеу тектоникамен және тау жыныстарының қысымының көріністерімен қиындайды.

      Тау-кен жұмыстарын олардың мақсатына, геологиялық және гидрологиялық жағдайларына байланысты әртүрлі әдістермен жүргізуге болады. Қазбаға арналған әдіс пен жабдықты таңдау олардың қазба мақсатына байланысты белгіленетін көлденең қималарының мөлшеріне де, тау жыныстарының беріктігі мен тұрақтылығына да байланысты. Қазіргі уақытта кен орындарын жерасты өндіруде кен жұмыстарын жүргізудің екі әдісі – бұрғылау және жару және комбайндар кеңінен қолданылады.

      А5 шахтасында көлденең шахталық өңдеулер бұрғылау және бұрғылау арқылы ұсақ саңылауларды жару арқылы, тік – терең ұңғымалардың бумаларын секциялық үзу арқылы жүргізіледі. Өндіру және дайындау жұмыстарының үлестік көлемі 3 м3/1000 тонна өндірілген кенді құрайды. Бір циклдегі беттік тазарту орта есеппен 1,5 м, цикл ұзақтығы бір алты сағаттық ауысым, тау-кен жұмыстарының жылдық көлемі 13 км.

      Өндірістің жоғарылауы - еңбекті көп қажет ететін және қауіпті процестердің бірі. 60-90 °С көлбеу бұрышы бар туннельдік жұмыстардың процестерін механикаландыру үшін КПВ кешендері қолданылады. Сөре жетекші жұлдызшалардың көмегімен монорельс бойымен қозғалады. Сөрелерден бұрғылау перфораторлармен жүзеге асырылады. Дегенмен, әдіс туннельдердің қауіпті жағдайда болуының негізгі кемшілігін жоққа шығармайды және соңғы уақытта аз және аз қолданылады.


     


      3.13-сурет. КПВ-4А ұңғыма кешені

      Бұрғылау қондырғыларын пайдалана отырып, тік және көлбеу ұңғымаларды бұрғылау және кеңейту арқылы шөгу әдісі адамсыз және ең перспективалықлардың бірі болып табылады. Бұрғылау және жару әдістерімен салыстырғанда көтерілген көтерілулердің ену жылдамдығы кейде жоғарылайды. Бұл типтегі машиналар Протодьяконов бойынша 12-ге дейінгі беріктік коэффициенті бар тау жыныстарында диаметрі 3 м-ге дейін, ұзындығы 100 м-ге дейін және 70 °С бұрышта тік және көлбеу жұмыстарға арналған, алайда , олар қаттырақ жыныстарда да қолданылады. Станоктар сондай-ақ тұтас бетпен немесе жетекші ұңғыманы бастапқы бұрғылаумен екі кезеңмен көтерілетін төменнен жоғарыға шөгу үшін қолданылады. Осы принцип бойынша 2КВ, Robbins фирмасының Atlas Copco (Швеция) және Rhino комбайндары TRB-Raise Borers (Финляндия) біріктіреді. А5 кенішіндегі қазба жұмыстарының жалпы көлемінде елеусіз орынды (10 %) Robbins 44RH қондырғысы арқылы қазбаларды көтерудің комбайндық әдісі алады.

      Тау-кен блоктарының ішінде бір немесе екі шөгінді жазықтығы бар дайындалған учаскелерде жүргізілетін және осы учаскелерден тазарту (тау) жұмыстарын өндіру үшін қажетті тау-кен жұмыстары әдетте кесу жұмыстары деп аталады, ал оларды орындау кезінде орындалатын жұмыстар кесу жұмыстары деп аталады. Бұл жұмыстардың негізгі мақсаты қазба алаңдарын, деңгей астындағы горизонттарды, кесу ойықтарын, асты кесілген жұмыстарды және т.б. Кесу операциялары аяқталғаннан кейін блок тазалау жұмыстарына дайындалған болып саналады.

      Кесілген жұмыстардың кеңістіктегі саны мен орналасуы өңдеу жүйесіне байланысты. Бұрандалы жұмыстарды мақсатына қарай мыналарға бөлуге болады:

      бұрғылау (бұрғылау дрейфтері, орттар, көтергіштер, камералар мен кіреберістер);

      сору (карьерлер, траншеялар, каналдар, тиеу алаңдары және т.б.);

      жеткізу (кенді өткелдер, қырғыш дрейфтер немесе орттар, қоректендіргіштерге арналған тауашалар, конвейер жұмыстары және т.б.);

      астын кесу және кесу (кесу ойықтары мен көтерілу, астынан кесілген дрейфтер немесе орттар және т.б.);

      желдету (желдету дрейфтері, орттар, көтерілулер, үзілістер және т.б.);

      байланыстырушы (жүрушілер, материалды-жүргізу жұмыстары және т.б.);

      тау жыныстарының қысымын бақылауға арналған қондырғылар (қосу операцияларын өндіруде және негізгі тау жыныстары мен кендерді құлатуда қолданылады).

      Бұрандалы жұмыстар блоктардың, панельдердің ішінен тікелей қазбаны тоқтату үшін өтеді:

      төменгі деңгейлі көлденең өңдеулер блокты бөлек қазба қосалқы қабаттарына бөледі;

      қырғыш горизонттың өңдеулері - дрейфтер немесе орттар - негізгі горизонттың қазбаларына сынған кенді жеткізуге, сондай-ақ оны қайталама ұсақтауға қызмет етеді;

      іріктеу горизонтының жұмысы – камералар, дрейфтер, орттар – кенді екінші рет ұсақтау және кенді негізгі горизонтқа айналып өту үшін қызмет етеді;

      блок түбіндегі кен массасын кесу үшін асты кесу горизонтының өңдеулері қолданылады;

      кескіш көтергіштер блоктың берілген жеріндегі кен массасын кесу үшін қызмет етеді;

      жарықтар, жүру жолдары, үзілістер және басқа да бірқатар жұмыстар жұмыстың оңтайлы дамуын қамтамасыз етеді.

      Блоктардың түбін кесу үшін өздігінен жүретін бұрғылау қондырғылары мен жүк тиеу машиналары немесе әртүрлі модификациядағы пневматикалық тірек перфораторлар мен қырғыштар қолданылады.

      Тау-кен өндіруге дайын - стопты өндіруге қажетті кесу жұмыстары толығымен өткізілген дайындалған тау-кен учаскелерінің кен қоры.

      Табылған, дайындалған және өндіруге дайын қорлардың қорын құру және тұрақты ұстау мыналар үшін қажет:

      кен орнының кейбір учаскелері игерілуіне қарай жүйелі және уақтылы басқа учаскелердегі кен өндіруді қажетті мөлшерде дамыту;

      кен орнының пайдалануға берiлетiн бөлiктерiн жедел барлау және құрғату үшiн мерзiмi бар;

      өңдеуге жіберілген кен құрамындағы пайдалы құрамдастардың біркелкі құрамын кеннің әр түрлі құрамы бар кен орнының тау-кен қазу алаңдарына жүйелі түрде ендіру арқылы қамтамасыз ету;

      аршу және дайындау жұмыстары уақытша тоқтатылған немесе белгіленген жоспардан тыс кен өндіруді ұлғайту қажет болған жағдайда резервтік учаскелері болуы тиіс.


3.2.3.Игеру жүйелері

      Кенді кен орындарын жерасты әдісімен игеру жүйесі – өндіру аймағының құрылымдық элементтерінің жиынтығын, технологиялық процестерді және уақыт бойынша байланыстырылған тау жыныстарының қысымын бақылау әдісін анықтайтын кенді стоппен өндірудің тәртібі мен технологиясы. және кеңістік.

      Жүйелердің барлық алуан түрлілігінде әрбір жүйе мыналармен сипатталады: конструкциялық сипаттамалар; қазбаны тазарту тәртібі; тазарту технологиясы.

      Кенді кен орындарын жерасты өндіру жүйелерінің біртұтас классификациясы ретінде жіктеу негіз ретінде белгіленеді, ол тау жыныстарының қысымын бақылау әдісіне негізделген.


      3.17 кесте. Кенді кен орындарын жерасты өндіру жүйелерінің бірыңғай классификациясы

Р/с

Сынып нөмірі

Сынып атауы

Жүйелер

1

2

3

4

1

I

Ашық қазба кеңістігі бар жүйелер

Тұтас қазып алу жүйелер
Камералық- бағандық жүйелер
Төбелік жақтаулы жүйелер
Жарылғыш күшімен кенді жеткізу жүйелері
Қабаттық қопару жүйелері
Қабаттық-камералық жүйелер

2

II

Кен қоймалау жүйелері

Кендерді блоктық сақтау жүйелері
Терең ұңғымалармен кенді сақтау және бұзу жүйелері

3

III

Төсеу жүйелері

Бір қабатты қазу және толтыру бар үздіксіз жүйелер
Толтырғышы бар көлденең қабаттардағы игеру жүйелері
Бір қабатты ойықпен және толтырғышпен тірек жүйелері
Камераларды ою және толтыру жүйелері

4

IV

Бекіту жүйелер

Бұрандалы жүйелер
Рамалық жүйелерді бекіту
Бір қабатты ойықпен және бекітетін қатты жүйелер
Бір қабатты ойықпен және бекітетін тірек жүйелері

5

V

Құлаған жүйелер

Қабатты құлау жүйелері
Жерасты құлау жүйелері
Қабатты құлау жүйелері
Төбенің құлауы бар тірек жүйелері

      Кез келген игеру жүйесіндегі тазарту қазбасы – бұл жұмыс процестері мен операцияларының өзара байланысты және бірізді кешендерінің жиынтығын қамтитын өндірістік кезең, олардың жіктелуі 3.14-суретте көрсетілген: кенді бөлшектеу – оны массивтен бөлу; кенді жеткізу - үзілген кенді беткейден жүк горизонтына жылжыту; бұл операцияның құрамдас бөлігі кенді босату және тиеу болып табылады; дамыған кеңістікті ұстау.

     



      3.14-сурет. Тазарту жұмыстарының өндірістік сатысындағы жұмыс процестерінің кешенін жіктеуіші

      А5 кенішінде кенді жерасты өндіруді компенсациялық камераларға немесе қысқышқа жарып жібере отырып, едендік және төменгі деңгейлі мәжбүрлі үңгірлеу жүйелері, сондай-ақ кенді және негізгі жыныстарды өздігінен қазу арқылы өндіру жүйесі арқылы жүзеге асырылады. саңылаулар арқылы кенді шығару немесе өздігінен жүретін жабдықты пайдалана отырып, түпкілікті босату.

      В4 шахтасында қабат-камералы тау-кен жүйесі қолданылады. Тау-кен жұмыстары бірнеше камералардан, камерааралық және блокаралық тіректерден тұратын блоктарда жүргізіледі.

      С2 және С3 шахталарында барлық қорлар тиеу сөрелері арқылы электровоздарға тиеу үшін кенді қырғышпен жеткізумен едендік және деңгейлі өздігінен қазу жүйесімен өндіріледі. Тазалау жұмыстарына блоктың астын кесу, кесу жұмыстарын жүргізу, компенсациялық камераны қалыптастыру, кенді және негізгі жыныстарды жаппай құлату, тасу горизонтында кенді қазу және теміржол көлігіне тиеу жатады. Кен массасының астын кесу карьерлер (сырғыш горизонттың топырағынан түбінің биіктігі 10 м) және траншеялар арқылы қалыптасады.

3.2.4. Қазбаларды бекіту

      Тау-кен қазбаларын жүргізу кезіндегі негізгі жұмыс процестерінің бірі болып табылатын тірек-шахталық қазбалар - қоршап тұрған тау-кен массасының опырылуын болдырмау және қажетті көлденең қима өлшемдерін сақтау мақсатында жерасты қазбаларында тұрғызылған тіректерді орнату бойынша операциялар кешені. жұмыстардың.

      Тау жыныстарының тірегіне келесі талаптар қойылады: тірек оған түсетін жүкке төтеп беруі, өзінің бастапқы орнын сақтауы, жұмыс істеу жағдайын және оның бүкіл қызмет ету мерзімі бойына қауіпсіз жұмыс жағдайын қамтамасыз етуі, орнатуға оңай, қайталанатын жүктемелерге төтеп беруі керек. қауіпті деформацияларсыз жарылыс жұмыстарының әсері, игеру кезінде мүмкіндігінше аз орын алуы, жұмыс процестерінің орындалуына кедергі келтірмеу, ауа ағынының қозғалысына үлкен қарсылық көрсетпеу және өрт жағдайында қауіпсіз болу.

      Өңдеудің көлденең қимасының пішінін анықтайтын факторларға мыналар жатады: тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттері, жұмыстың мақсаты мен қызмет ету мерзімі, төсеу материалы, жұмыстың кеңістіктегі орны, жұмыс крестінің өлшемдері. қимасы, тау жыныстарының қысымының шамасы мен бағыты. Жұмыстың көлденең қимасының пішіні оның жұмыс істеу ыңғайлылығымен, тірек материалымен және конструкциясымен анықталады, бұл өз кезегінде ең аз шығынмен бүкіл қызмет ету мерзімі ішінде оның тұрақты жағдайын қамтамасыз етуі керек.

      Жұмыстың сипаты бойынша тіректер бөлінеді: қатты, иілгіш, буынды, біріктірілген; қызмет ету мерзімі бойынша: тұрақты және уақытша; жұмыстардың секциялық пішіні бойынша: трапеция тәрізді, арка тәрізді, сақиналы, эллипстік, көпбұрышты, күмбезді; жұмыс түрі бойынша – көлденең, көлбеу және тік кеніш қазбалары үшін.

      Ұзақ қызмет ету мерзімі бар күрделі құрылыстарды бекіту үшін тіректер қолданылады: пішіні мен өлшемін өзгертпей, серпімді деформациялар шегінде жүктемені қабылдайтын бетон, темірбетон, құрама металл және темірбетон (түтік), металл жақтаулар және т.б.

      Қазіргі уақытта шахталық қазбаларды бекіту үшін қаптаманың жеңіл (арматуралық) түрлері кеңінен қолданылады: анкерлі, шашыратылған бетон және құрама - торлы якорь, якорь және бүріккіш бетон, торлы анкерлер және бүріккіш бетон. Бұл тіректердің түрлері біздің еліміздің барлық шахталарында тау-кен өндіру кезінде басым қолданылады.

     


      3.15-сурет. Тау-кен қазындыларын бекітпелеу аралас конструкциясы:

      а - металл тормен біріктірілген анкерлер; б - бүріккіш бетонмен біріктірілген анкерлер

      А5 кенішіндегі тіректердің негізгі түрі (шахталық қазбалардың 70 % дейін) темірбетонды, металды немесе ағаштан бекітетін СВП-22 профилінен арка тәрізді металл. Сондай-ақ якорь және ағаш тіректер қолданылады. Іс жүзінде аяқталған тау-кен жұмыстарының 80-90 %-ы бекітілген. Қолдау қысымының шоғырлану аймақтарында олар төсеудің ауыр түрлерін қолдануға, есіктің толық жыпылықтауына көшумен оның қадамын азайтуға және иілгіш төсемге ауысуға мәжбүр. Скрепер сөрелер темірбетон арқылы бекітіле бастады, өйткені ұсақтау жағдайлары жиілей түсті.

      С2 және С3 жерасты кәсіпорындарының барлық көлденең күрделі кен қазбалары СВП-22 арнайы профилінен металл аркалармен бекітіледі, әрбір 0,5-1,0 метр сайын орнатылады, ал көтерілетін көтергіштер баспалдақ бөлімі бар құрама металл секциялармен күшейтіледі. Тік жұмыстарды бекітудің негізгі түрі бетон немесе металл бекіту болып табылады. Тіреуіш ретінде бүріккіш бетон, болат талшықты құйма бетон, анкерлер де қолданылады, қолдану әдісі бүріккіш бетон.

      Анкерлерді бекітуді орнату және шахтаның төбесі мен бүйірлеріне шашыратылған бетонды жағу кезінде қауіпсіздікті жақсарту, өнімділікті арттыру және еңбек сыйымдылығын азайту үшін анкерлерді орнатуды механикаландыратын арнайы бекіту машиналары қолданылады (3.16-сурет).

     




      3.16-сурет. а-(DL420) анкерлерімен қазбаларды бекітуге және б - (Spraymec 6050wр) шашыратқыш-бетон жағуға арналған машиналардың сыртқы түрі

3.2.5. Кендерді қопару және ұнтақтау

      Кенді ыдырату – кеннің бір бөлігін массивтен бөліп алып, оны белгілі бір мөлшердегі бөлікке дейін ұсақтау.

      Күшті кен орындарын игеруде әлсіз немесе жарықшақты пайдалы қазбалардан құралған, ауырлық күшінің әсерінен және жеткілікті аумаққа ұшыраған кезде үстіңгі қабаттардың қысымы әсерінен құлауға қабілетті, өздігінен құлау құбылысы қолданылады. Әдіс жоғары өнімділікпен және төмен құнымен сипатталады, бірақ оны пайдалану шарттары өте шектеулі.

      Жарылғыш жару басқа әдістерге қарағанда энергия сыйымдылығы аз және қаттылығы орташа және жоғары темір және хром кендерін сындыру үшін қолданылады, жару ұңғымаларда, жарылыс ұңғымаларында және кен қазбаларында жарылғыш зарядтарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда бұл әдіс негізгі болып табылады. Жоюдың жарылыс әдісі жарылғыш заттарды қолдануға негізделген, оның жылдам ыдырауы кезінде жарылыстың бөлінетін энергиясы массивтен бөлініп, тау жыныстары массасын ұсақтайды.

      Жарылыс қаупі бар саңылауларды тік, көлбеу және көлденең бұрғылайды, осылайша кен ашық бетке қарай жылжиды.

      Қазақстан Республикасының шахталарында жарылыс саңылаулары мен саңылауларын бұрғылау үшін (3.17-сурет), әртүрлі бұрғылау перфораторлары (ПТ-36, ПТ-48, ПП-63), станоктар (Бумер Н-104, СҚО-100, БП). -100, Sandvik DD 420- 60 C "Jambo", Sandvik DL-431-7C SOLO) бар.

      Тау-кен бұрғылауға арналған вагондар мен қондырғылар, пневматикалық немесе гидравликалық жетегі бар, электр қозғалтқышы бар, іштен жанатын қозғалтқышы бар, дизель-электр жетегі бар, өздігінен жүретін, арнайы арбаларда жылжымалы бұрғылау қондырғылары қолданылады. Пневматикалық қозғалтқыштары бар бұрғылау машиналары компрессордан ауа өткізгіштері арқылы берілетін сығылған ауамен қамтамасыз етілуі керек, электр қозғалтқыштары бар бұрғылау машиналары кабельдер арқылы электрмен қамтамасыз етіледі, іштен жанатын қозғалтқыштары бар бұрғылау машиналары, әдетте, дизель отынын тұтынады.

      Ұңғыманың орналасуы параллельді, параллельді-контактілі, желдеткіш болуы мүмкін. Жарылғыш зарядтарды орналастыру үшін соңғы кезге дейін диаметрі 105-110 мм ұңғымалар жиі кездеседі, олар көршілес елдерде шығарылған саңылаусыз пневматикалық балғалары бар машиналармен бұрғыланады. Соңғы уақытта массивті құлауға дайындау үшін бұрғылау жұмыстарының едәуір бөлігі диаметрі 89-102 мм саңылаулары бар өздігінен жүретін импорттық жабдықпен жүргізіледі.


а



б



в



г




      3.17-сурет. Бұрғылау станоктарының кеніштерінде қолданылатын сыртқы түрі

      а - НКР-100, б - – Sandvik DL-431-7C SOLO және телескопиялық

      перфораторлар в - ПТ-38; d - PT-48

      Технологиялық процестің шарттарына сәйкес сынған кеннің белгілі бір өлшемдегі кесектері болуы керек. Жарылған тау-кен массасындағы шекті рұқсат етілген кесіндінің өлшемдері көлік құралдарының, ұсақтағыштардың және басқа қабылдау құрылғыларының параметрлерімен, сондай-ақ жабдықтың жұмыс жағдайларымен анықталады. Кесектердің шекті рұқсат етілген өлшемдері әдетте 300-400-ден 800-1000 мм-ге дейін алынады, кенді жарылғыш әдіспен жарғанда белгілі бір мөлшерде сапасыз кесінділер – габаритті кесінділер түзіледі. Үлкен өлшемді бөлшектерді ұсақтау үшін жарылғыш заттар немесе механикалық құрылғылар (ұсатқыштар, бутобпайым) қолданылады.

      Кенді ұсақтауды жақсарту және сейсмикалық әсерді азайту үшін кен массивінде жарылғыш заттардың дифференциалды таралуын (желдеткіштер мен саңылаулар шоғырларының орналасу геометриясы) және шихталарды қысқа мерзімді, мысалы, аралықпен жару қажет. 25, 50, 75, 100 және 150 мс.

      Әдетте, темір кендері мен хром кеніштері газ және шаң бойынша қауіпті санатқа жатпайды, оларда жерасты өндіруге арналған өнеркәсіптік жарылғыш заттар кеңінен қолданылады, олардың айырмашылығы патрондардың немесе этикеткалардың қабығының қызыл түсі болып табылады. Аммиак нитраты түйіршіктелген, ұнтақ және эмульсиялық жарылғыш заттар кең таралған.

      Аммиак селитрасының жарылғыш заттары – аммиак селитрасының нитроқосылыстармен немесе жанғыш және қопсытқыш қоспалармен механикалық қоспалары: аммониттер, аммоналдар, динамондар. Кеңінен қолданылады: граммониттер, гранулиттер, аммониттер №6 ЖВ, игданиттер, эмульсиялық жарылғыш заттар. Аммиак селитрасының жарылғыш заттардың гигроскопиялық болуына байланысты оларға суға төзімділік қасиеттерін беру қажет болады, бұл жарылғыш заттардың дайын құрамына немесе аммиак нитратына аз мөлшерде арнайы қоспаларды ендіру арқылы қол жеткізіледі. Су өткізбейтін аммиак селитрасынан жасалған жарылғыш заттардың сорттары ZhV маркасына ие.

      Су өткізбейтін жарылғыш заттарға мыналар жатады: аммониттер No 6 ЖВ, сонымен қатар тротил және басқа нитроқосылыстар. Жерасты жұмыстары үшін жарылғыш заттар оттегі балансы нөлге жақын (± 3 %) ғана қолданылады, жарылғыш заттарды жару кезінде көміртегі тотығы СО және азот оксидтері NO, NO2 , N2O3 және басқа да зиянды газдардың түзілуі қажет. максимумға дейін төмендетілді. Гранулит-Е-ге көшу ұңғымадағы шихтаның тығыздығын арттыруға, бұрын қолданылған А-6 гранулитімен салыстырғанда А5 шахтасындағы жарылғыш заттардың тиімділігін арттыруға, оны дайындау процесін жеңілдетуге және жару құнын төмендетуге мүмкіндік берді.

      3.18-кесте. Қазақстан Республикасындағы қара металл кендерін өндіруге арналған жұмыс істеп тұрған шахталарда қолданылатын жарылғыш заттар.

Р/с

Кәсіпорын

Жарылғыш заттар (ЖЗ)

Химиялық құрамы, %

Жарылғыш заттардың жылдық шығыны, макс, т

Жарылғыш заттардың жылдық шығыны, мин, т

1

2

3

4

5

6

1

А5

гранулит-Э

Түйіршіктелген аммиак
селитра (NH 4 NO 3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14) 85 %-ға дейін судағы май эмульсиясы 15 %

1 052,6

629,2

2

С3

аммонит 6ЖВ

Суға төзімді аммиак нитраты – 79 %, тротил – 21 %.

156,7

113,8

      Тиеу үшін, әдетте, жарылғыш заттарды пневматикалық қамтамасыз ететін арнайы өздігінен жүретін, жылжымалы және портативті зарядтау машиналары қолданылады. Жүктеу кезінде жарылғыш машинаның тиеу қабілетіне құйылады, содан кейін қоректендіргішке (барабанға, камераға немесе эжекторға) түседі, содан кейін қысылған ауамен (шахталық пневматикалық желіден) икемді жеткізу және зарядтау шлангісі арқылы ұңғымаларға тасымалданады. немесе ұңғымалар.

      Механикалық үзу негізінен төмен беріктіктегі кендер мен тау жыныстарын алу кезінде қолданылады, конусты жұмыс органдары бар өздігінен жүретін комбайндар қолданылады.

      Темір кендерін игеруде ең көп қолданылғаны терең ұңғымаларда кенді жарып, едендік және төменгі деңгейлі үңгірлер болды. А-да тік компенсациялық камераларда қабаттардың мәжбүрлі құлауы бар жүйелер қолданылады. Бағандардың өлшемдері камералардың өлшемдерінен көбірек алады. Соңғысы компенсациялық кеңістіктің қызметін атқарады. Компенсациялық камераларды қалыптастыру едендік-камералық тау-кен жүйелерінде оларды қазу сияқты жүзеге асырылады. Кескіш көтергішті айдап, оны кесу саңылауына кеңейткеннен кейін, оның үстіне кеннің тік қабаттары қарама-қарсы тесіктердің желдеткіштерімен дәйекті түрде ұрылады.

      Интенсивті шаң мен газдың түзілуі келесі процестер кезінде орын алады: ұңғымаларды және ұңғымаларды бұрғылау; жарылған тау-кен массасын жару және тиеу. Дегенмен, шаңды басу және гидротозаңсыздандыру процестеріне ұшырап, шахталардан өтетін шаңды ауа толығымен дерлік өзін-өзі тазартады. Шаңды басу және ұңғыма түбін бұзылу өнімдерінен тазарту және бұрғылау ұсақтарын тазарту ауа-су қоспасы арқылы жүзеге асырылады, өйткені бұрғылау және жару технологиялық процесінде шаңды басу үшін суды пайдалану шаңды азайтудың ең тиімді және қолжетімді әдісі болып табылады. ауаның ластануы.

      Бұл әдіс бейорганикалық SiO2 шаңының 20 %-дан аз мөлшерін 5-7 есе азайтуға мүмкіндік береді. Жарылыс кезінде зиянды қоспалардың бөлінуін және таралуын азайту үшін гидротозаңсыздандыру су қопсытқышын (гидроқошқар) пайдалана отырып жүргізіледі. Суды соғу сумен толтырылған полиэтиленді ыдыстарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Гидравликалық тампингті қолдану шаң мен газ бұлтында түзілетін шаңның көлемін 20-30 %-ға, ал түзілетін азот оксидтерінің көлемін 1,5-2 есеге азайтуға мүмкіндік береді [11].

      3.19-кестеде ұсақтау және бұрғылау және жару кезіндегі шаң шығарындылары көрсетілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.19-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

макс.

мин.

макс.

мин.

1

2

3

4

5

6


Темір кенін жерасты өндіру


Кенді бөлшектеу және ұсақтау

1

С3

60,2

51,2

0,03

0,02

2

В4

34,2

27,4

0,02

0,01


Бұрғылау -жару

3

А5

129,5

151,1

0,07

0,06

      3.19-кестеден шығатыны, тау-кен процесінде кенді бөлшектеу және ұнтақтау кезіндегі шаң шығарындыларының нақты көрсеткіштері өндірілген кеннің 0,01-ден 0,03 кг/т-ға дейін ауытқиды, нақты көрсеткіштердегі мұндай сәйкессіздік аспирациялық жүйелерді жоспарлы жөндеу жұмыстарына байланысты болуы мүмкін. әртүрлі шаңды басу жүйелерін қолдану.

      Жерасты тау-кен жұмыстарындағы бұрғылау және жару жұмыстары бойынша КТА есептерінің негізінде бір кәсіпорынның мәліметтері келтірілген.

      3.20-кесте. Бұрғылау және жару кезінде атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

макс.

мин.

макс.

мин.

1

2

3

4

5

6

1

А5

4,4

3,8

0,002

0,001

      3.21-кесте. Бұрғылау және жару кезінде атмосфераға көміртегі оксидтерінің шығарындылары (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы
шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

макс.

мин.

макс.

мин.

1

А5

11,9

10,3

0,01

0,004


3.2.6. Кенді жеткізу және шығару

      Кенді жеткізу – тау-кен блогының ішінде кеннің негізгі горизонттағы оны бөлшектеу орнынан көліктерге тиеу орнына дейін қозғалысы. Кенді жеткізу көбінесе түпкілікті техникалық - экономикалық көрсеткіштердің деңгейін, қабылдау горизонтының қазбаларындағы тау жыныстары қысымының көріну дәрежесін, кеннің ысырапты және сұйылту деңгейін, әсіресе үңгірмен қазу жүйелерінде анықтайды.

      Бастапқы жеткізуді - беткейден тиеу немесе айналып өту орнына дейін және екіншілік - жинақтау жұмыстарының бойымен ажыратыңыз. Кенді жеткізу әдісі тау-кен жүйесімен тығыз байланысты және онымен бірге таңдалады. Негізінен гравитациялық және механикаландырылған жеткізу қолданылады, жарылғыш және гидравликалық жеткізу шектеулі қолданылады.

      Кенді өз салмағының әсерінен гравитациялық жеткізу ашық кен алаңы бар тау-кен жүйелерімен, кен қоймасы бар, ұңғыларды толтыратын көлбеу қабаттармен және т. Өз салмағының әсерінен кен жұмыс істейтін топырақ, кен өткелдері, еден төсеніштері, суағарлар, жұмыс көлбеу бұрышы 35-50 ° болатын құбырлар бойымен қозғалады.

      Механикаландырылған жеткізу қырғыштармен, конвейерлермен, өздігінен жүретін вагонеткалармен, тиеу және тасымалдау машиналарымен жүзеге асырылады. Дәстүрлі түрде темір шахталары қырғышты жеткізуді және дірілді босатуды пайдаланады.

      Скреперді жеткізу кенді беткейден кенөткеліне немесе тиеу люкіне, ал қырғыш горизонтында – кен өткелдерінен тиеу сөрелеріне жеткізу үшін қолданылады. Оның артықшылықтары: құрылғының қарапайымдылығы, жабдықтың төмен құны, ұтқырлығы, жеткізуді тиеумен біріктіру мүмкіндігі, бұл DGOK және SSGPO шахталарын қолдануға әкеледі. Тырнау үшін 2SMA, 30LS, 55LS-2SM және 55LS-2P типті жүкшығырлар қолданылады.


а

б





      3.18-сурет. а – 55ЛС және В-30ЛС ысырма шығырларының сыртқы түрі


      Қазіргі уақытта өздігінен жүретін тиеу-жеткізу жабдықтары кең таралған. Кенді өндіруде негізінен мынандай жабдық түрлері қолданылады: электровоз тасымалдаумен біріктірілген партиялық тиегіштер, самосвалдармен және өздігінен жүретін вагондармен біріктірілген үздіксіз тиегіштер, тиеу-тасымалдау машиналары, комбинациядағы тиеу-түсіру машиналары. самосвалдармен және өздігінен жүретін автомобильдермен немесе электрмен тасымалдау. Жеткізудің бұл түрі кез келген созылу беріктігі бар жақсы ұсақталған кен үшін қолданылады. Кенді өздігінен жүретін жабдықпен жеткізудің артықшылығы: кесу жұмыстарының аз мөлшері, жақсы желдету, бірнеше беткейлерде жұмыс істей алады және кенді кіші иілу радиустары бар кеніштер бойымен тасымалдай алады, кенді жақсы ұсақтайтын өздігінен жүретін жабдықтың жоғары өнімділігі, жоғары тиімділік. монтаждау және жеткізу жабдықтарының демонтажының болмауына байланысты аз қызметкерлерді қажет етеді.


а



б




      3.19-сурет. Көліктік-жеткізудің сыртқы түрі a - Schopf SFL, b - 65 T ORO-400


      Мысалы, А5 шахтасында кенді ұшымен ағызу жүйесін пайдаланған кезде, сынған кен жүк тасушы машиналармен кен асуларына тасымалданады және түсіріледі. Аймақтық босату кезінде кен тікелей қираған арналарға ұрылады. Әрі қарай қырғыш лебедкалар жерасты теміржолына герцогтардан (немесе кен өткелдерінен) тау-кен массасын тиейді. тасымалдау. Кен тиегішке жеткізіледі және тиегіш арқылы жерасты ұсату кешеніне жіберіледі, ол жерде ұсақталып, кенді шығаруға арналған сепкіш арқылы скиптерге тиеледі.

      Кенді кен орындарын жерасты өндіруде діріл конвейерлері мен қоректендіргіштердің көмегімен кенді жеткізудің мәні мынада: сынған кен діріл конвейерінің немесе қоректендіргіштің науасына түседі, оның көмегімен вагонеткаларға немесе кенөткеліне тиеледі. Тасымалдау ұзақтығына тәуелсіз тұрақты өнімділікпен үздіксіз ағынмен материалдың қозғалуы кенді жеткізудің айрықша белгісі болып табылады.

      Кенді тазарту – ауырлық күшінің әсерінен тазарту кеңістігінен немесе сақтау резервуарынан сынған кенді дәйекті түрде алу.

      Төменгі деңгейлі немесе еденді үңгірлеуі бар тау-кен жүйелерінде блоктардан (панельдерден) құлаған кеннен кейін қозғалатын және өндірілген кеңістікті толтыратын бос жыныстардың астына шығарылады. Үзілген кендер опырылған бос жыныстармен жоғарғы және бүйірлік байланыстар болған кезде шығарылады. Виброжеткізу қондырғыларымен жабдықталған блоктардың түбінің өңдеу жолдары арқылы тазарту алаңынан кенді шығару тікелей тасымалдаушы ыдыстарға жүргізіледі.

      Өндірістерді топыраққа шығару әдетте кенді екінші реттік ұсақтаумен бірге жүреді, ол көбінесе жеткізу (сұрыптау) горизонтындағы арнайы өңдеулерде беткейге жақын жерде жүргізіледі. Әрі қарай кендік өткелдер арқылы тасымалдау горизонтына дейін айналып өтіп, люктер, вибрациялық қоректендіргіштер және басқа құрылғылар арқылы жылжымалы құрамға тиеледі.

      Интенсивті шаң-газ түзілуі шикізатты және тау жыныстарын тасымалдау, тиеу және қайта тиеу кезінде пайда болады.

      3.22-кестеде ұсақтау және бұрғылау және жару кезіндегі шаң шығарындылары көрсетілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.22-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

макс.

мин.

макс.

мин.

1

2

3

4

5

6

1

А5

66,6

57,1

0,1

0,1

2

С3

29,9

25,4

0,02

0,01

      3.22-кестеден шығатыны, шаң шығарындыларының үлестік мәндері өндірілген кеннің 0,01-ден 0,1 кг/т-ға дейін өзгереді, нақты көрсеткіштердегі мұндай сәйкессіздік пайдаланылатын тиеу-тасымалдау машиналарына немесе жабдықтарына байланысты болуы мүмкін.

3.2.7. Кенді тасымалдау және көтеру, жеткізу және шығару

      Жерасты көлігі - бұл әртүрлі жүктер мен адамдарды қабылдауға және тасымалдауға арналған құрылымдар мен құрылғылар кешені. Шахталық көліктің міндеттеріне келе жатқан жүк ағындарын қалыптастыру және жүзеге асыру кіреді. Негізгі мақсат – кенді және тау жыныстарын аялдамадан түсіру пункттерінен, туннельдік беткейлерден ауыстырып тиеу кешендеріне, оқпан маңындағы аулаларға және шахта көтергіштеріне тасымалдау. Сонымен қатар, көлік тау-кен орындарын материалдармен, құрал-саймандармен, құрал-жабдықтармен уақтылы және үзіліссіз қамтамасыз ету және қажет болған жағдайда адамдарды жұмыс орнына дейін және кері тасымалдау қызметін атқарады.

      Темір және хром кендерін өндіретін шахталарда олар мыналарды пайдаланады:

      теміржол көлігі (К-4, К-10, К-14, КР-14 контактілі электровоздар, ВГ-4, ВГ-4,5, ВБ-4,5 тау-кен вагонеткалары);

      пневматикалық шиналары бар өздігінен жүретін жабдықтар (ТОРО-400, Sandvik LH514, Schopf SFL 65 шығаратын жүк тиегіш автосамосвалдар, МТ-2010, Sandvik TH550 және т.б. самосвалдар);

      конвейермен жеткізу.

      Қазіргі уақытта теміржол көлігі ең көп қолданылады. Локомотив көлігі – контактілі электровоздар, түбі соқыр вагонеткалар, бүйірлік және астыңғы түсіру, өздігінен түсіретін ыдыстар. Көмекші механизмдердің алуан түрлілігі: вагонеткалар, лебедкалар, итергіштер, әртүрлі жол жабдықтары және т.б. Көптеген локомотивтердің табысты жұмыс істеуі тасымалдау процестерін автоматтандыру арқылы қамтамасыз етіледі. Оған сигнал беру, орталықтандыру және блоктау (СКБ), локомотивтерді қашықтықтан басқару және диспетчерлік қызмет кіреді.

      Өздігінен жүретін жабдықты пайдаланатын жолсыз тасымалдау сирек қолданылады. Көліктің негізгі түрі – жүк көтергіштігі жоғары самосвалдар.

      Таспалы конвейерлер жерасты ұсақтау кешендерінде ұсақтау сатысынан өткен кенді тасымалдау үшін ғана қолданылады.

      Жүк көтеру және жерасты көліктері бір көлік жүйесінің буындары болып табылады. Жабдықтардың түріне қарай шахталық көтергіш торлы, скипті, конвейерлі, автомобильдік, ал тағайындалуы бойынша негізгі (кенді шығару үшін) және көмекші болып бөлінеді. Тік біліктердің бойымен қосалқы көтеру үшін негізгі жабдық сияқты бірдей жабдық қолданылады. Оның мақсаты – тау жыныстарын жер бетіне шығару (вагондармен қапастарда немесе скиптерде), адамдарды түсіру және көтеру (қаптарда), материалдар мен құралдарды шахтаға түсіру (қатырларда), жұмысшыны түсіру және ақаулы жабдықты (шағын габаритті) көтеру. - торларда, ірі габаритті - тұғырлардың астына ілініп, тұтас немесе бөліктерде немесе жеке оқпандарға жинақталмаған түрде арнайы жүк платформаларында).

      Елеулі игеру тереңдігі бар шахталарда кенді скиптік көтеру қолданылады. Скиптердің жоғары өнімділігі олардың үлкен сыйымдылығымен (50 тоннаға дейін), қозғалу жылдамдығымен (20 м/с дейін және одан да көп, ал торлар 8 м/с аспайтын жылдамдықпен қозғалады), сондай-ақ т.б. тиеу-түсіру жұмыстарын және скиптерді көтеру-түсіру жұмыстарын толық автоматтандыру.

      Конвейерді көтеру өнімділігі жоғары (жылына 4–5 млн. тоннадан астам) салыстырмалы түрде таяз шахталарда (400–600 м дейін), сондай-ақ кенді скипті тиеу кешеніне көтеру үшін терең горизонттарды тазарту кезінде өнімділігі төмен жерлерде тиімді қолданылады. Әдетте, қуатты таспалы конвейерлер қолданылады. Конвейерлік көтергішті пайдалану үшін кенді 0,1–0,15 м-ден үлкен емес бөліктерге салыстырмалы түрде ұсақтау керек. Магистральдың көлбеу бұрышы 16-18 ° аспауы керек.

      Біздің елімізде кенді автокөлікпен көтеру жекелеген жағдайларда қолданылады. Автокөлік беткейлерінің, конгресстердің, магистральдардың көлбеу бұрышы 6-8 ° құрайды.


3.2.8. Қазба кеңістігін күтіп ұстау

      Жұмыс алаңын күтіп ұстау – қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету мақсатында қазбалардағы тау жыныстарының қысымының көріністерін болдырмауға бағытталған жұмыс процестерінің жиынтығы. Кенді кен орындарын жерасты өндіру кезінде тоқтаулардағы тау жыныстарының қысымын басқару тоқтау кеңістігін сақтауға дейін төмендейді.

      Шетелдік және отандық кәсіпорындардағы тау-кен тәжірибесінде тау-кен діңгектерін қалдыру және кен массасын жасандымен ауыстыру арқылы тау-кен массасының күйін бақылау және оны тұрақты күйде ұстау әдістерін қолданатын темір кен орындарын өндірудің технологиялық схемалары бар. (қайта толтыру жүйелері).

      Кенді стоппен өндіру кезінде стоп кеңістігін сақтау жолдары 3.23 кестеде көрсетілген үш сыныпқа бөлінеді.

      3.23-кесте. Тазарту кеңістігін сақтау тәсілдері

Р/с

Сынып

Тазарту аймағын күтіп ұстау

Тазарту кеңістігін сақтау әдісі

1

2

3

4

1

I

табиғи

Бүтін кендермен

Бүтін жыныстармен

2

II

жасанды

Кенді қоймалау

Бекіту

Төсеу

3

III

құлау

Қабырға жартастарының құлауы

Кенді және қабырғалы жыныстардың опырылуы

      Тазалау аймағын табиғи күтіп ұстау тау жыныстарының, кендердің немесе тау жыныстарының тіректерінің табиғи тұрақтылығына байланысты жүзеге асырылады. Бұл жағдайда тау жыныстарының қысымы тазарту кеңістігінің (камераның) параметрлерін, тіректердің орналасуы мен өлшемін анықтау арқылы реттеледі. Тұтас тірек тіреудің тәуелсіз әдісі ретінде және бекітумен, бос жерлерді толтырумен және кенді сақтаумен бірге қолданылады. Бағаналар күзет, еден аралық, блокаралық және камераішілік болып бөлінеді.

      Тазарту алаңын жасанды күтіп ұстау кенді сақтау, тазарту алаңын бекіту немесе толтыру арқылы жүзеге асырылады. Жасанды техникалық қызмет көрсету өңдеу аймағын күтіп ұстаудың ең көп уақытты қажет ететін және қымбат технологиялық процесі болып табылады. Техникалық қызмет көрсетудің бұл әдісі басқа әдістер кендерді жеткілікті түрде толық өндіруді қамтамасыз етпейтін немесе техникалық жағынан қолайсыз болған жағдайда мақсатқа сай.

      Сақталатын кенді күту – сынған кен массасының тоқтап қалуда уақытша жиналуы. Өңдеу кеңістігінің бүйірлеріне қызмет көрсету сусымалы материал массасының әсерінен сынған кеннің өздігінен кеңеюіне байланысты болады. Журналды қолданудағы шектеуші фактор – кеннің шөгу және өздігінен жану үрдісі. Кенді күтіп ұстау орнықты жыныстардағы тік және көлбеу кен денелерін игеру кезінде жүргізіледі.

      Тіректі таза күйінде сақтау жұқа кен орындарын игеруде қолданылады. Қалыңдығы орташадан асатын кен орындарын игеру кезінде және кенді өндіргеннен кейін тазарту кеңістігін сақтау қажет болғанда оны толтырумен пайдаланады. Тек бет жағындағы жұмыс кеңістігі тірекпен бекітілген.

      Бос орындарды толтыру – оларды толтырғыш материалмен толтыру: бос жыныстар, өңдеу зауыттарының қалдықтары, қатаю қоспалары және т.б. Әдіс қажет болған жағдайда жер бетін қираудан сақтау немесе тау-кен жұмыстарының маңызды объектілерге әсерін барынша азайту үшін металл кендерін жерасты өндіруде қолданылады. Бұл әсіресе жер бетінде сулы горизонттардың, су қоймаларының немесе үлкен құрылымдардың болуымен және т.б.

      Қайта толтыру материалы көбінесе кездейсоқ немесе арнайы өндірілген тау жыныстары, өңдеу зауыттарының қалдықтары болып табылады. Өңделген кеңістікті толтыру негізінде толтыру толық немесе жартылай болуы мүмкін. Ең жиі қолданылады:

      қатайтатын гидравликалық бетбелгі;

      толтыру материалы байланыстырғыштарды қамтиды, толтырғыштың қатаюы нәтижесінде айтарлықтай тұрақтылық пен беріктіктің монолитті массиві қалыптасады;

      құрғақ бетбелгі - толтырғыш материалда табиғаттан тыс ылғалдың суы жоқ.

      Толтырғыш материалды өндіруге, оны дайындауға, тасымалдауға және өңдеу жұмыстарына орналастыруға кететін шығындар көп жағдайда айтарлықтай болады, дегенмен бұл әдіс жұмыстың қауіпсіздігін, пайдалы қазбалардың жоғалуын түбегейлі азайтуды қамтамасыз етеді, сонымен қатар жатқан тау жыныстарының деформациясын болдырмайды. және жер беті.

      Қорларды қазудың соңғы кезеңінде жұмыс орындары сөндіріледі немесе олар шексіз ұзақ уақыт болатын күйге келтіріледі.

      С3 шахтасында қаңылтырды толтыру жүйесі C кәсіпорнында қолданылады, мұнда төменге қарай қабатталған, қатайтатын қаңылтырды толтыру жүйесі игерілуде. Тау-кен өндірудің бұл әдісі жер бетіне әсер етуді анықтайтын және жоғары экологиялық мәнге ие қоғаның күйін басқаруға мүмкіндік береді.


3.2.9. Шахталық су төккіш

      Шахталарды сусыздандыру шахталық қазбалардан суды айдауға арналған. Негізгі шахталық дренаж жүйесі суды құбырлар арқылы жер бетіне көтеру арқылы жалпы шахталық су ағынын сорып шығарады, ал аудандық дренаж жүйесі шахтаның жеке учаскелерінен суды бас су ағызу бассейндеріне (сирек, тікелей судың бетіне) айдайды. жер). Дренаждық схема ашу әдісіне, игеру тәртібіне және кен орнының гидрогеологиялық жағдайына байланысты жобамен анықталады. Кен қазбаларының көпшілігінде айтарлықтай тереңдік бар, оларда суды төменгі горизонттардан горизонттардың аралық қабаттарына, одан әрі жер бетіне айдау кезінде кезеңді сусыздандыру қолданылады.

      Шахталық дренаж жүйесіне мыналар кіреді: дренажды ойықтар, су жинағыштар, су алатын ұңғымалары бар сорғы станциялары және дренаждық қондырғылар, сору және шығару құбырлары бар. Біліктерде шахталық дренаждық торапқа суды айдайтын ағынды дренаждар орнатылған. Шахталық су жинағыштар мен сорғы камералары ашу схемаларын және басқа да тау-кен-геологиялық және тау-кен жағдайларын ескере отырып орналастырылады. Шахталардағы негізгі дренаж үшін негізінен көлденең конструкциядағы ортадан тепкіш көп сатылы секциялық сорғылар қолданылады, олар судағы механикалық қоспалардың (0,1–0,2 мм-ге дейінгі бөлшектер) 0,1 %-0,2 % дейін болуына мүмкіндік береді. Сорғылардың саны қатаң түрде реттеледі.

      Жер бетіне су беру үшін шахтаның оқпанына айдау құбырларының бірнеше желісі төселеді - жұмыс және резерв. Дренаждық қондырғылар автоматика, бақылау және қорғау құралдарымен жабдықталған. Автоматтандыру жабдығы су жинау алаңындағы су деңгейіне байланысты сорғыларды автоматты түрде толтыруды, іске қосуды және тоқтатуды, сорғылардың кезекпен жұмыс істеуін, су жинау алаңындағы су деңгейінің авариялық көтерілуі және су жинағыштың дұрыс жұмыс істемеуі кезінде резервтік сорғыларды автоматты түрде қосуды қамтамасыз етеді. жұмыс істейтін сорғы, су жинау алаңындағы су деңгейін қашықтан басқару және сигнал беру.


     


      3.20-сурет. Шахталық су төккіштің сорғы камерасы


      Су ортасына әсер ететін негізгі фактор суспензиялы бөлшектермен және еріген химиялық заттармен ластанған шахта суларының, сондай-ақ тау жыныстары мен кен үйінділерінен жер бетіндегі ағынды сулардың ағуы болып табылады. Сонымен қатар, жерасты жағдайында құрғатылған жерасты сулары ластанады, ал шахта суларын айдаған кезде радиусы ондаған шақырымға жететін ойпат карьерлеры пайда болады.

      Білік айдалатын көлем айтарлықтай тұрақты. Судың мөлшері әдетте өзгермейді, бірақ жауын-шашын мен қардың еруі кезінде маусымдық жарылыстар болуы мүмкін. Су сапасыз болуы мүмкін және құрамында жарылғыш қалдықтар, бөлшектер, еритін металл қосылыстары және төмен рН болуы мүмкін. Судың сапасына және су экожүйесіне әсер етуі мүмкін мұнай өнімдерінің, майсыздандырғыштар мен жуғыш құралдардың және басқа да зиянды заттардың болуы ықтималдығын жоққа шығаруға болмайды.

      Темір кенін өндіретін кәсіпорындарға кешенді технологиялық аудиттің нәтижелері бойынша ағынды сулардағы ластағыш заттар (маркерлер) туралы деректер талданды.

      Кешенді технологиялық аудиттен өткен кәсіпорындар үшін ең типтік ластағыш заттардың концентрациясы, жалпы төгінділері және үлестік мәндері туралы мәліметтер 3.24-кестеде келтірілген.Негізгі ластағыш заттардың үлестік мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады. Маркерлі ластағыш заттарды анықтау үшін кестеде келтірілген ластағыш заттар қарастырылды.

      Темір кенін өндіретін кәсіпорындарға кешенді технологиялық аудиттің нәтижелері бойынша ағынды сулардағы ластағыш заттар (маркерлер) туралы деректер талданды.

      Кешенді технологиялық аудиттен өткен кәсіпорындар үшін ең типтік ластағыш заттардың концентрациясы, жалпы төгінділері және үлестік мәндері туралы мәліметтер 3.24-кестеде келтірілген. Негізгі ластағыш заттардың үлестік мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады. Маркерлі ластағыш заттарды анықтау үшін кестеде келтірілген ластағыш заттар қарастырылды.

      3.24-кесте. Жерасты өндіру әдісімен темір кендерін өндіру кезіндегі негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері мен үлестік мәндері (ҚТА бойынша)

Р/с

Зат атауы

Ластағыш заттардың концентрациясы, мг/дм³

Ластағыш заттардың төгілуі, т/жыл

Түпкілікті өнім немесе қызмет өнімінің бірлігіне разрядтардың нақты көрсеткіштері, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Темір кенін жерасты өндіру

1

В4

2

суспензияланған қатты заттар

133,2

104,2

369,4

181,9

0,2

0,1

3

мұнай өнімдері

0,1

0,1

0,2

0,1

0,0001

0,00004

4

Нитраттар (NO3 сәйкес)

50,0

43,2

138,7

74,2

0,1

0,03

5

Нитриттер (NO2 бойынша);

5,0

3,9

13,9

6,5

0,01

0,003

6

Аммиак азоты

2,0

1,4

5,6

2,4

0,003

0,001

7

Сульфаттар (SO4 бойынша)

1925,0

1751,0

5338,4

2603,4

2,9

1,1

8

Жалпы темір

0,4

0,4

1,2

0,7

0,001

0,0003

9

Марганец

1,4

0,9

3,9

1,6

0,002

0,001

10

А5

11

Жалпы темір

0,04

0,04

0,04

0,04

0,00002

0,00001

12

С3

13

Тоқтатылған қатты заттар

181,6

169,7

213,8

188,9

0,1

0,07

14

Нитраттар (NO3 бойынша)

0,6

0,6

1,9

1,6

0,001

0,001

15

Нитриттер (NO2 бойынша);

27,0

22,9

90,3

76,7

0,1

0,03

16

Аммиак азоты

3,5

3,1

6,6

5,6

0,004

0,002

17

Сульфаттар (SO4 бойынша)

970,5

829,5

1035,6

854,9

0,6

0,3

18

Жалпы темір

1,4

1,2

2,7

2,3

0,002

0,001

19

С2

20

Суспензияланған қатты заттар

46,7

41,3

65,3

55,5

0,0002

0,0001

21

Аммиак азоты

1,7

1,4

2,4

1,9

0,03

0,02

22

Сульфаттар (SO4 бойынша)

239,4

203,5

355,2

301,9

0,0001

0,0001

23

Жалпы темір

0,3

0,2

0,4

0,3

0,2

0,1

      Сарқынды сулардағы ластағыш заттардың түрлері мен концентрациясы негізінен өңделетін шикізаттың құрамына және қолданылатын технологиялық реагенттерге, сондай-ақ сарқынды суларды тазарту (бейтараптандыру) сапасына байланысты.

      Шөгінділердің спецификалық көрсеткіштері карьер суларының түсуіне және олардың сапалық құрамына байланысты.

      Еуропалық анықтамалықтарда сарқынды сулардың көрсеткіштеріне қойылатын талаптар жоқ. Ресей анықтамалығында темір кендерін жерасты әдісімен өндіру кезінде су айдындарына төгінділердегі ластағыш (маркер) заттардың концентрациясы 3.25-кестеде келтірілген.

      3.25-кесте. ИТС 25-2021 сәйкес су объектілеріне құйылатын ластағыш заттардың технологиялық көрсеткіштері

Р/с №

Ластағышның атауы

Орташа жылдық концентрациясы, мг/дм3

1

2

3

1

Өлшенген заттар


2

Жалпы темір


3

Мырыш


4

Марганец


5

Сульфат аниондары (сульфаттар)


6

Нитрат анионы


7

Мұнай өнімдері (мұнай)


      Темір кендерін жерасты өндірумен айналысатын барлық кәсіпорындар шахталық және сарқынды суларды тазартуға міндетті. Демек, айналмалы сумен жабдықтау жүйелерін ұйымдастыру, үйінділерді жою, технологиялық процестерді жетілдіру арқылы сарқынды сулардағы қоспаларды азайту су ағындары мен су қоймаларының сарқынды сулармен ластануын болдырмау жөніндегі іс-шаралар кешенінің бірінші кезектегі міндеттері болып табылады.

      Шахта суларындағы металдың мөлшері де шайылған тау жыныстарына тікелей байланысты. Осылайша, ағызылатын шахта суларында темір мен марганецтің жоғарылауы кен орнының қалыңдығын құрайтын ферромарганец кендерінің шайылуымен түсіндіріледі. Марганец көптеген темір кендерінде темірмен бірге жүреді.

      Жерасты суларының құрамындағы тұздар мен металдың жоғарылауы шайылған тау жыныстары мен кендерге тікелей байланысты екенін ескерсек, сондықтан олардың жерасты суларындағы мөлшері фондық, табиғи, сондықтан су горизонтының ашылуына байланысты және төмен қарай жоғары және төмен өзгеруі мүмкін. олар жабатын тастар.

      V3 объектісінде шахта сулары бастапқы тұндырғыштар болып табылатын сусыздандыру қондырғыларының резервуарларында жинақталып, тұндырылады, мұнда судың тұндыру процесі тартылыс күштерінің әсерінен жүреді. Қазіргі уақытта кәсіпорында шахталық су тазарту қондырғылары жоқ және олардың құрылысы жақын арада жоспарланбаған.

      А5 шахтасынан карьер суы қысымды құбыр арқылы сүзгі станциясына және одан әрі байыту зауытына немесе Васильевский каналына, одан әрі күл үйіндісі арқылы Васильевский аккумуляторына жеткізіледі.

      Соколовский жерасты кенішінен су бұру "Южная-Вентиляционная", "Қосалқы" және "Южная-2" шахталары арқылы жүзеге асырылады. "Южная-2" шахтасының карьер суы Ø 429 мм үш сарқынды қысымды құбыр арқылы сүзгі станциясына, содан кейін өңдеу цехына жіберіледі. Байыту зауытында апатты жағдайда "Южная-2" сүзгі стансасының суы Соколовский карьері мен үйінді арасындағы су өткізгіштің жанында орналасқан сыйымдылығы 120 000 м3 арнайы буландырғыш қоймасына құйылады.

      С2 және С3 объектілерінде ДНҚ кенішінің тазарту құрылыстарынан кейінгі шахта сулары (дренаж), аралас (тазартылған шахта сулары, тазартылған шаруашылық-тұрмыстық және тазартылған жаңбыр сулары) сарқынды сулар рельефке бұрылады.

3.2.10. Кеншарлық желдету

      Шахталарды желдету немесе шахталарды желдету улы газдардың, жоғары және төмен температуралардың адамға зиянды әсерін болдырмайтын жерасты жұмыстарында қалыпты атмосфералық жағдайларды жасау үшін қолданылады. Шахталық қазбаларды (шахтаны) желдетуді ұйымдастырудың негізгі принципі – жалпы шахталық ойпаттың әсерінен өтетін желдету ағынын құру және осы ағынның тізбектей жалғанған қазбалардан өтуі. Желдетудің мәжбүрлі, сорғыш немесе мәжбүрлі сору әдісі және ауаны жұмыс орындары арқылы бөлу мен жылжытудың ерекше тәртібі қолданылады. Шахтаға ауа бір ұңғыма арқылы жеткізілсе, басқалары арқылы жер бетіне шығарылады. Таза ауа желдеткіш құрылғылардың: автоматты желдеткіш есіктердің, шлюздердің және линтельдердің көмегімен қажеттілікке сәйкес жұмыс алаңдары бойымен таратылады.

      Кен қазбаларында ауа қозғалысының көзі негізгі және жергілікті желдетудің шахта желдеткіштері болып табылады. Ең кең таралғаны - шахталық қазбаларды желдету құбырларымен бірге жергілікті желдеткіш желдеткіштермен желдету. Жергілікті желдеткіш желдеткіштер шахталар мен шахталарда тығырыққа тірелген кеніштердің беткейлеріне ауа беру үшін қолданылады. Жергілікті желдеткіш желдеткіштер ретінде негізінен электр жетегі (VME) немесе пневматикалық жетек (VMP) бар VM типті осьтік желдеткіштер және кейбір жағдайларда VTs типті орталықтан тепкіш желдеткіштер қолданылады.



1.      а

2.      б

3.      в

4.     


5.     


6.     


      3.21-сурет. Кеніштерде қолданылатын жергілікті желдету желдеткіштерінің түрлері а – ВМЭ-6, б - ВО-5, в - Korfmann

      Шахталар мен шахталардың негізгі желдеткіштері бүкіл шахтаның немесе оның көп бөлігінің желдету желісіне қызмет көрсетуге арналған. Мұндай қондырғылар шахтаға ауаның қажетті мөлшерін жеткізуге арналған. VTs типті ортадан тепкіш желдеткіштер және VOD типті осьтік желдеткіштер қолданылады. Жетекші қозғалтқыштардың жиілігін реттеу кеңінен қолданылады. Негізгі желдеткіш қондырғылары (НЖҚ) желдеткіш жетекті қашықтан басқару және шахтаның кен диспетчерінің басқару пультінен жұмыс параметрлерін басқару жүйесімен жабдықталған. НЖҚ желдеткіш ағынды кері айналдыру жүйесімен жабдықталған. Желдеткіштер НЖҚ-ға айдау үшін пайдаланылған кезде, қыста ауаны жылыту үшін қосымша жылу қондырғысы орнатылады. Жылу тасымалдағыштың түріне сәйкес ауа жылытқыштары табиғи газды, электрді, буды немесе суды пайдаланып тікелей ауаны жылытуы мүмкін.

      Желдеткіш ағынның жерасты қазбалары арқылы өткенде шахта ауасына шаң және әртүрлі газдар қосылады, олар жарылыстар, дизельдік қозғалтқыштардың жұмысы, ағаш тіректердің шіріп кетуі және т.б. Зиянды газ қоспаларымен күресудің негізгі шарасы оларды таза ауамен максималды рұқсат етілген концентрацияға дейін сұйылту болып табылады, мысалы, жарылыс қаупі бар жарылыстың газ тәрізді өнімдері; іштен жанатын қозғалтқыштары бар машиналар жұмысында жұмыс істейтін пайдаланылған газдар. Іштен жанатын дизельдік қозғалтқыштары бар барлық автомобильдер екі сатылы пайдаланылған газдарды тазарту жүйесімен (каталитикалық және сұйық) жабдықталуы керек.

      Беткейден шаңды тиімді кетіру үшін ауаның жылдамдығы кем дегенде есептелген болуы керек, сонымен қатар шахталық ауаның шаңдылығымен күресу үшін арнайы шаралар кешені қолданылады, олардың ішінде гидро шаңсыздандыру ең кең таралған. Түзу көздеріндегі шаңды басу ауа-су қоспасының көмегімен және су штангының көмегімен (ұңғымаларды және ұңғымаларды гидравликалық штрихтау) жүзеге асырылады. Жерасты кенін өндіру кезінде негізгі ластағыш заттар атмосфераға газ және шаң шығарындылары болып табылады – атмосфералық ауаның бұрғылау және жару жұмыстары кезінде бөлінетін әртүрлі газ және шаң қоспаларымен қоспасы, қазбаларды тазарту және т.б. Жаппай жарылыстар кезінде газдың шоғырлануы және шығатын ағындағы шаң қоспалары бірнеше есе артады.

      Шығарындыларды бақылау үшін КТА деректеріне сәйкес келесі техникалық шешімдер қолданылады (3.26-кесте).

      3.26-кесте. Ластағыш заттардың шығарындыларын бақылау және алдын алу бойынша техникалық шешімдер (ҚТА бойынша)

1)      Р/с
2)      №

3)      Техникалық шешімдер

4)      Ластағышның атауы

5)      тиімділік (нақты)

6)      Сайтта қол жетімділік

7)      1

8)      2

9)      3

10)      4

11)      5

12)      1

13)      AS кенді өңдеу (ДСК) - АТУ-3

14)      шаң

15)      78,93

16)      С3

17)      2

18)      AS кенді өңдеу (ДСК) БКЗ - ДСУ-30, қап сүзгілері

19)      шаң

20)      90

21)      С3

22)      3

23)      AS кенді өңдеу (ДСК) - АТУ-1

24)      шаң

25)      77,95

26)      С3

27)      4

28)      AS кенді өңдеу (ДСК) - АТУ-2

29)      шаң

30)      78,5

31)      С3

32)      5

33)      AS кенді өңдеу (ДСК) БКЗ - ДСУ-30, қап сүзгілері

34)      шаң

35)      90

36)      С3

37)      6

38)      АС тау-кен жұмыстары - ШМ АТУ-3

39)      шаң

40)      82,38

41)      С2

42)      7

43)      ЦН-15-800 циклоны

44)      шаң, темір оксидтері, марганец және оның қосылыстары

45)      77,8

46)      В4

47)      8

48)      топ циклоны ЦН-15-500-4УП

49)      шаң

50)      85,9

51)      В4

52)      9

53)      топ циклоны ЦН-15-500-4УП

54)      шаң

55)      85,9

56)      В4

57)      10

58)      топ циклоны ЦН-15-500-4УП

59)      шаң

60)      85,9

61)      В4

62)      11

63)      топ циклоны ЦН-15-500-4УП

64)      шаң

65)      85,9

66)      В4

67)      12

68)      шаңды тұндыру камерасы ЗИЛ-900М

69)      шаң

70)      75

71)      В4

3.2.11. Бос жыныстарды өңдеу

      Пайда болу жағдайларына байланысты тек пайдалы қазбалар ғана емес, сонымен қатар бос жыныстар немесе сапасыз кендер алынады. Сонымен қатар, аршылған, дайындалған және қазуға дайын қорлардың қорын құру және тұрақты күтіп ұстау туннельдік жұмыстардың айтарлықтай көлемін талап етеді. Бұл жылына бірнеше миллион тонна темір кенін өндіретін тау-кен массасының айтарлықтай көлемі. 1000 тонна шикі кенге жұмыстардың үлестік шығыны: тау-кен қазбалары 2-6 м3 , бұрандалы - 8-14 м3 жетуі мүмкін. Кен орнын пайдалану кезінде кесу жұмыстарының көп бөлігі кен массивінің бойымен жүргізіледі (байланысты өндіру), күрделі және тау-кен қазбалары, әдетте, негізгі тау жыныстары арқылы өтеді. Тау-кен және кен қазбаларының бос жыныстары бөлек ағынмен тасымалданып, жер бетіне шығарылып, үйінділерде сақталуы керек. Ол үшін шахталық көлік пен көтеру, ал жер бетінде автомобиль және бульдозер техникасы қолданылады. Шөгу технологиясы мен кешенді механикаландыру тау-кен өндірісіндегі бос жыныстарды төгу процестеріне ұқсас. Қазіргі уақытта өңдеу немесе тұтынушылар талаптарына сәйкес келмейтін кендер, қазіргі кезде пайдаланылмайтын ілеспе пайдалы қазбалар бөлек үйінділерге орналастырылады. Бос жыныстарды жерасты қазбалары, ығысу аймақтары мен жер бетіндегі карьерлер үшін құрғақ толтырғыш ретінде пайдаланудың жақсы тәжірибесі бар.

      С3 шахтасында өңделген аумақты толтыру жүйесі қолданылады. Тау-кен өндірудің бұл әдісі жер бетіне әсер етуді анықтайтын және жоғары экологиялық мәнге ие қоғаның күйін басқаруға мүмкіндік береді.

      3.27-кестеде темір кенін жерасты өндіру өндірісінің қалдықтары туралы деректер берілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.27-кесте. Темір кендерін жерасты өндірудің өндіріс қалдықтары, оларды пайдалану және жою әдістері

Р/с

Қалдық атауы

Қалдықтардың түзілу көлемі, мың тонна/жыл

Пайдаланылған қалдықтар, мың тонна/жыл

Қалдықтарды кәдеге жарату көлемі. мың тонна/жыл

Өндірілген өнім бірлігіне қалдықтардың түзілуінің нақты көрсеткіштері, кг/тонна өнім

Артық жүктемені қолдану/орналастыру

Орналастыру/қойма

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.


1

2

3

4

5

6

7

8

9

9

10

11


Темір кенін жерасты өндіру

1

А5

2

Тау-кен қалдықтары

0,2

0,03

0

0

0

0

0,1

0,00001

Толығымен қайта қолданылған


3

Тау-кен қалдықтары

0,4

0,1

0,1

0,1

0,3

0,05

0,2

0,05


Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

4

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

79,6

58,2

79,6

58,2

0

0

42,8

21,1

Толығымен қайта қолданылған


5

В4

6

Құрамында металлы бар минералды шикізаттың кеніштері мен карьерлерінің қалдықтары, оның ішінде үстіңгі қабат

41,1

28,1

41,1

28,1

0

0

23,1

11,7


Таусылған "Батыс Қаражал" карьерін қалпына келтіру үшін

7

С2

8

Тау-кен қалдықтары

765

264,9

765

264,9

0

0

851,5

219,5

Кесек қалдықтар – карьерлердің қазылған кеңістігіне төсеу

қоршау жынысы - карьерлердің қазылған кеңістігінде төселеді

9

Аспирациялық шаң

4

2,8

4

2,8

0

0

12,6

5,1

Өндірісте қолданылады

аспирациялық шаң өндіріске қайтарылады

10

С3

11

Аспирациялық шаң

0,06

0,01

0,06

0,01

0

0

66,4

30,2

Аспирациялық шаң өндіріске оралады

Өндірісте қолданылады

12

Тау-кен қалдықтары

120

79,4

120

79,4

0

0

0,03

0,005

Қоршау жынысы – карьерлердің дамыған кеңістігінде төсеу

қоршау жынысы - карьерлердің қазылған кеңістігінде төселеді

3.2.12. Отын-энергетикалық ресурстарды тұтыну

      Қара металл кендерін жерасты өндіруде кәсіпорындарда келесі энергетикалық ресурстарды пайдалануға болады:

      мотор отыны (дизель отыны);

      электр энергиясы;

      жылу энергиясы.

      Энергия ресурстарын тұтынудың жалпы үлесінде жерасты өндіру тау-кен өндіру және өңдеуші кәсіпорындардың жалпы тұтынуының 10-нан 15 %-ға дейінін тұтынады. Жерасты кендерін өндіруде энергия ресурстарының негізгі тұтынушылары:

      дренажды қондырғылар – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтынуының 20-дан 25 %-ға дейін;

      желдету қондырғылары – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтыну көлемінің 15-тен 25 %-ға дейін;

      тау-кен қондырғылары – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтынуының 10-нан 15 %-ға дейін;

      жерасты көлігі – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтынуының 10-нан 15 %-ға дейін;

      компрессорлық қондырғылар – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтыну көлемінің 5-тен 10 %-ға дейін;

      дайындық учаскелері – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтыну көлемінің 8-ден 15 %-ға дейін;

      көтергіш қондырғылар – шахтаның жалпы электр энергиясын тұтынуының 5-тен 10 %-ға дейін;

      кеніштің жалпы электр энергиясын тұтыну көлемінің 10 % дейін жер бетінде орналасқан объектілер.

      Кәсіпорындарда тұтынылған энергетикалық ресурстардың технологиялық кезеңдері бойынша жеке есебінің болмауына байланысты отын-энергияны тұтынудың және өндірілген өнімге арналған үлестік шығындардың жиынтық көрсеткіштері қарастырылды.

      3.28-кестеде қара металл кендерін жерасты өндіруде қолданылатын энергия ресурстарының ағымдағы тұтынуы келтірілген. Өндірілетін кеннің тоннасына ресурс шығыны ресурстарды тұтынудың нақты шығындары ретінде анықталады.

      3.28-кесте. Энергетикалық ресурстардың ағымдағы тұтынуы

1. Р/с
2. №

3. Нысанның атауы

4. Тұтынылатын ресурс

5. Қолдану мақсаты

6. Жылдық тұтыну, ш.о.т.

7. Меншікті тұтыну, ш.о.т./т

8. 1

9. 2

10. 3

11. 4

12. 5

13. 6

14. 1

15. А5

16. Электр энергиясы

17. Тау-кен

18. 10 867,88

19. 0,00572

20. 2

21. В4

22. Электр энергиясы

23. Тау-кен

24. 5 246,959

25. 0,00221

26. 3

27. С3

28. Электр энергиясы

29. Тау-кен

30. 4 232,43

31. 0,00181

32. 4

33. С2

34. Электр энергиясы

35. Тау-кен

36. 4 709,326

37. 0,00187

38. 5

39. В4

40. Мотор отыны

41. Тау-кен

42. 626,222

43. 0,000261

44. 6

45. В4

46. Жылу энергиясы

47. Жылыту және желдету

48. 926,068

49. 0,000386

      Кестеде өндірілген кен үшін электр энергиясының үлестік шығыны 0,00221-ден 1,873 ш.о.т.-ға дейін өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді. өндірілген кеннің тоннасына (13,19–46,51 кВт/т). ИТС ЕҚТ 25-2021 сәйкес, Ресей Федерациясының тау-кен өнеркәсібінің кәсіпорындарында жерасты тау-кен өндіру кезінде тау-кен массасын өндірудің тоннасына электр энергиясының үлестік шығыны 28-ден 33 кВт*сағ/т-ға дейін ауытқиды.

      Жерасты тау-кен жұмыстарында электр энергиясының меншікті шығынына әсер ететін негізгі факторлар:

      жүргізілген дайындық жұмыстарының көлемі;

      дамыған көкжиектер тереңдігі;

      шахталарды (орталықтандырылған немесе бөлінген жүйелер) қысылған ауамен қамтамасыз ету жүйесінің ерекшелігі;

      жерасты суларының көлемі.

      Сондай-ақ, кеніште жүргізілетін аршу жұмыстарының көлемі энергия ресурстарының үлестік шығынына айтарлықтай әсер етеді, өйткені өндірілген кеннің тоннасына нақты шығындар анықталады.

      Бірлік құнын анықтауға әсер ететін тағы бір фактор әртүрлі кәсіпорындарда энергия ресурстарын тұтынуды есепке алу және бөлу ерекшеліктері (технологиялық кезеңдерді, сондай-ақ әрбір маңызды жабдықты есепке алудың болмауы).

3.3. Қара металдар кендерін байыту

      Кенді байыту – металдар мен минералдарды физикалық және/немесе химиялық қасиеттерінің айырмашылығына қарай бір-бірінен бөлу әдістерінің жиынтығы. Магниттік қасиеті бар кендерді байытудың технологиялық схемасы 3.22-суретте көрсетілген.



      3.22-сурет. Магнитет кендерін байытудың технологиялық схемасы

      Пайдалы қазбаларды байыту процестері байытылған минералды шикізаттың құрамына, таңдалған байыту әдісіне, қолданылатын техникалық және технологиялық шешімдерге байланысты ластағыш заттардың шығарындыларымен, ағынды сулардың, қалдықтардың түзілуімен және қоршаған ортаға басқа әсерлермен қатар жүреді.

      Қоршаған ортаның құрамдас бөліктеріне ең елеулі теріс әсер байыту қалдықтарын кәдеге жарату бойынша операциялармен байланысты.

      Байыту қалдықтары (тау жыныстары, қалдықтар (шлам)) қалдықтарды орналастыру орындарында (үйінділер, қалдық қоймалары (шламдар)) орналастырылған, құрамында пайдаланылатын реагенттердің қалдықтарын қоса алғанда, ұсақ түйіршікті материал болып табылады. Қалдықтарды кәдеге жарату объектілерін байытудың әсері жерді алып қою, табиғи ландшафттардың өзгеруі, топыраққа статикалық жүктеме, қоршаған орта компоненттерінің ластануы түрінде көрінеді.

      Темір кендерін байыту кезінде жерүсті атмосферасының суспензиямен (шаңмен) тікелей ластануы жүреді:

      кен массасын конвейерлік тасымалдау кезінде;

      оны сүзгілеу және ұсақтау кезінде;

      байыту зауыттарының ірі ұсақтағыштарының қабылдау воронкаларын тиеу кезінде;

      құрғақ магниттік айыру процестерінде;

      концентрат пен агломератты кептіру процестерінде;

      қалдықтардан шаңды тазарту кезінде.

      Шаңды шығарудың қарқындылығы технологиялық операциялардың түріне және өңделетін материалдың физикалық-механикалық қасиеттеріне де, шаң шығарындыларымен күресу құралдарының болуына да байланысты.

      Кенді ұсақтауға және концентраттарды кептіруге арналған ғимараттар әдетте электростатикалық тұндырғыштарды қолданатын аспирациялық қондырғылармен, шаңды тазалау тиімділігі 95 %-дан жоғары ылғалды газ тазалау қондырғыларымен қамтамасыз етіледі.




      3.23-сурет. Байыту кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      Диаграмманы талдау кейбір кәсіпорындарда байыту кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары Ресей Федерациясының ИТС-25 талаптарынан сәл жоғары екенін көрсетеді. Нақты көрсеткіштерді анықтау кезінде шаң шығарындылары қосалқы жұмыстарды есепке алмай алынды. ИТС 25-2021-де қалқымалы заттардың үлестік шығарындылары (шығарындылар құрамындағы барлық қатты заттар, соның ішінде "SiO2 құрамы 20, 20 - 70 және 70 пайыздан жоғары бейорганикалық шаң) 60 г/т құрайды. , циклондар мен скруббер Venturi, электрофильтрлерді тазалау үшін қолданылады.

      Карьерлерден тазартылған ағынды сулар қайта өңдеу циклін қамтамасыз ету үшін пайдаланылады - "зауыттық қалдық" және орны толмас шығындарды жабу.

      Темір кендерін байыту процесінің негізгі қалдықтары ұнтақтау, жіктеу, байыту, қоюландыру, сүзу технологиялық операцияларында түзілетін "қалдықтар" болып табылады.

3.3.1. Негізгі байыту әдістері

      Кенді байыту технологиясы нәтижесінде бір немесе бірнеше пайдалы құрамдас бөліктер қоспалардан бөлініп алынатын тізбекті операциялар (процесстер) тізбегі.

      Байыту процестері мақсатына қарай дайындық, негізгі (минералды бөлу процестері) және көмекші болып бөлінеді (3.24-суретті қараңыз).

      Дайындық процестері – ұсақтау, ұнтақтау, сүзу және жіктеу – келесі процеске қажетті берілген өлшемдегі өнімді алуға арналған. Ұсақтау және ұнтақтау – сыртқы күштердің әсерінен пайдалы қазбалардың кесектерін кішірейту процестері. Ұсақтау кезінде 5-8 мм-ден үлкен, ұсақтағанда 5 мм-ден аз өнімдер алынады. Електену және жіктеу кенді, ұсақталған немесе ұсақталған материалды әртүрлі мөлшердегі өнімдерге бөлу үшін қолданылады. Електену – калибрленген саңылаулары бар елеуіштерде немесе елеуіштерде кендерді өлшем сыныптары бойынша іріктеу. Классификация – ұсақ бөлшектерді қозғалатын су немесе ауа ағынымен жоюға негізделген ұсақталған немесе ұсақталған кенді өлшемі бойынша бөлу.



      3.24-сурет. Байытудың технологиялық процесінің жалпылама схемасы

      Олардың негізгілеріне байыту процестерінің өзі жатады – пайдалы қазбаларды бөлу, нәтижесінде пайдалы компоненттер концентраттар түрінде бөлінеді, ал тау жыныстары мен қоспалар қалдық түрінде шығарылады. Байыту (бөлу) процестері бөлінген минералдардың физикалық немесе физика-химиялық қасиеттерінің айырмашылығына негізделеді: көлемі, пішіні, тығыздығы, магниттік қабылдағыштығы, электр өткізгіштігі, сулануы және т.б.

3.3.1.1. Гравитациялық байыту әдістері

      Гравитациялық байыту әдістері — ортаның кедергісі және бөлінетін бөлшектердің ауырлық күші әсерінен сұйық немесе газ тәрізді ортада байыту — негізінен тығыздықтағы айырмашылықтарды пайдалануға негізделген.

      Гравитациялық байыту сонымен қатар бөлшектер мен ортаның айналуынан туындайтын орталықтан тепкіш күштерді, сондай-ақ бөлуші ортаға электрлік және магниттік әсерлерді пайдаланады. Гравитациялық әдістер сирек және асыл металдың, темір кендерінің және көмірдің кендері мен плассерлерін байыту кезінде кеңінен қолданылады.

      Өнеркәсіптегі гравитациялық әдістердің ішінде ең көп тараған процестерге айлабұйымдар, үстелдерде шоғырландыру, бұрандада байыту, конусты реактивті сепараторлар, ауыр суспензиялар мен сұйықтықтарда, сондай-ақ құлыптарда қолданылады.

3.3.1.2. Магниттік байыту әдістері

      Магниттік байыту – қазба шикізатының бөлінген компоненттерінің магниттік қасиеттерінің айырмашылығын пайдалануға негізделген магнит өрісіндегі байыту процесі. Сепаратор магнитімен жасалған магнит өрісінде магниттік минералды бөлшектер магниттеледі және магниттердің полюстері арқылы тартылады; магниттік емес минералдардың бөлшектері магниттелмейді және магнит өрісінен еркін жойылады.

      Магниттік өрісті құру көзі тұрақты магниттер (магниттелген денелер) және электромагниттер (соленоидтар); тұрақты магниттер әлсіз магнит өрісінің күші 10•104 А/м артық емес сепараторлар үшін қолданылады.

      Магниттік сепарация темір, хром кендерін, мыс-никель кендерін және сирек металдар кендерін байыту кезінде кеңінен қолданылады (негізінен дөрекі концентраттарды тазалау операцияларында және ұжымдық концентраттарды өңдеуде).

      Магниттік байытуға ұшыраған бөлшектердің өлшемі 100-0,044 мм. Процесс сулы немесе ауа ортасында жүзеге асырылады. Практикада минералдар магниттік қасиеттеріне қарай күшті магнитті, магнитті, әлсіз магнитті және магнитті емес деп төрт топқа бөлінеді.

3.3.1.3. Флотациялық байыту әдістері

      Флотациялық байыту немесе флотация - әртүрлі фазалардың шекарасында болатын физикалық және химиялық құбылыстарға негізделген байыту процесі: қатты (минералды бөлшектер), сұйық (су) және газ тәрізді (ауа).

      Судағы ауа көпіршіктерінің флотациялық минералдануында негізгі рөлді олардың жанасу периметрі (сулану периметрі) бойынша флотация фазалары арасындағы шекарада жүретін ылғалдандыру процестері атқарады.

      Сулану процестері минералды бөлшек пен ауа көпіршігін жабатын гидратталған қабаттардың қасиеттерімен анықталады. Беттік гидратацияның жоғарылауымен оның суланғыштығы (гидрофильділігі) жоғарылайды, ал азайған кезде бетінің сулану қабілеті төмендейді (гидрофобты).

      Минералдардың бетінің ылғалдануы (олардың сумен сулану дәрежесі) суланудың жанасу бұрышымен сипатталады, оның мәні минералдардың жүзгіштігін анықтайды.

      Минералдардың бетінің табиғи ылғалдануы, сондай-ақ флотация жағдайында ауа көпіршіктерінің бетінің ылғалдануы флотациялық реагенттердің көмегімен бағытты түрде өзгереді. Нақты флотация жағдайында минералды бөлшектердің ауа көпіршіктеріне адгезиясының нәтижесі адгезия кинетикасымен анықталады, ол көпіршік пен бөлшекті бөлетін су қабатының бұзылу кинетикасымен анықталады. Минералды бөлшектің беті неғұрлым гидрофобты болса, соғұрлым әсер ету күші және бөлшекті судағы ауа көпіршігімен бекіту үшін қажетті жанасу уақыты аз болады. Бөлшектердің мөлшері мен пішіні, бетінің кедір-бұдырлығы және т.б., сонымен қатар кинетикалық жағдайда адгезияға айтарлықтай әсер етеді. Ұсақ бөлшектер үшін флотация ықтималдығы негізінен олардың көпіршіктермен соқтығысу ықтималдығына, ал үлкендер үшін бөлшектің көпіршікке тұрақты қосылу ықтималдығына байланысты. Демек, шламдар тығызырақ целлюлозада жақсы жүзеді, ал ірі бөлшектер сұйылтылған целлюлозада жақсырақ болады. Флотацияның келесі түрлері бар: пленка, май және көбік.

3.3.1.4. Электрлік байыту әдістері

      Электрлік байыту – қазба шикізатының бөлінген компоненттерінің электрлік қасиеттерінің айырмашылығын пайдалануға негізделген электр өрісіндегі байыту процесі. Электр өрісі арқылы өтетін әртүрлі минералдарға электрлік күштер әсер етеді, олар настис қозғалысының әртүрлі траекториясын және олардың бөлінуін тудырады.

      Электрлік сепарация сирек металдың кендерін байыту кезінде қолданылады (кеңірдектерді тазарту және ұжымдық концентраттарды дәл баптау). Ильменит пен рутилді цирконнан, монациттен және ставролиттен бөлу үшін жиі электрлік байыту қолданылады; касситерит пен вольфрамит – турмалиннен, гранаттан, монациттен, цирконнан; колумбит-танталит – касситерит пен цирконнан. Электрлік әдістерді көмір ұсақтарын бөлуде де қолдануға болады. Электрлік байытуға ұшыраған кендердің мөлшері әдетте 2 (6) мм-ден аспайды.

      Электр өткізгіштігі бойынша минералдар үш топқа бөлінеді:

      ұңғыма өткізетін электр тогы – өткізгіштер;

      әлсіз өткізгіш (жартылай өткізгіш) – жартылай өткізгіштер;

      электр тогын (диэлектриктерді) өткізбейді.

      Электр өткізгіштігі бойынша минералдар электрлік сепараторларда бөлінеді. Бірінші және екінші топтағы минералдар үшінші топтағы минералдардан жақсы бөлінген; бірінші топтағы минералдарды екінші топтағы минералдардан ажырату қиынырақ (кейде мүмкін емес).

3.3.1.5. Арнайы байыту әдістері

      Арнайы және аралас байыту әдістеріне мыналар жатады:

      пайдалы қазбаларды сұрыптау, қолмен сұрыптау және радиометриялық байыту әдістері;

      ұсақтық, үйкеліс, пішін және беріктік бойынша байыту әдістері;

      пирометаллургиялық процестер – күйдіру, дескриптация;

      минералды шикізатты өңдеудің химиялық процестері;

      гидрометаллургиялық процестер – бағалы компоненттерді шаймалау, цементтеу, электролиз, тұндыру, сорбциялау, экстракциялау;

      геотехнологиялық процестер – көмірді, күкіртті, тақтатастарды газдандыру; бисофитті, күкіртті, битумды балқыту; калий тұздарын еріту; ұңғыманың гидравликалық өндірісі.

      Арнайы және құрама байыту әдістерінің мақсаты – отқа төзімді кендерден бағалы компоненттерді алу, шикі және сусымалы концентраттарды өңдеу, кендерді алдын ала байыту, нашар баланстан тыс кендерді және байыту фабрикаларының қалдық қалдықтарын байыту.

3.3.2. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу

      Ұсақтау және ұнтақтау – бұл негізінен бөлшектерінің өлшемі 5 мм және одан көп (ұсақтау), 5 мм-ден аз (ұнтақтау) өнім алу үшін сыртқы механикалық күштердің әсерінен кесектердің өлшемдерін азайту процестері. 5 мм-ге тең шекаралық бөлшектің өлшемі шартты түрде қабылданады және қазба шикізатының түріне байланысты белгілі бір шектерде өзгеруі мүмкін. Қазба шикізатының гетерогенді қаттылығымен әртүрлі мөлшердегі және минералогиялық құрамдағы өнімдерді алуға болады.

      Ұсақтау және ұнтақтау процестерінің физикалық мәні бірдей. Ұсақтау және ұнтақтау кезінде тау жыныстары әртүрлі деформациялар нәтижесінде (сығу, созылу, иілу, қажалу және ығысу) кернеулер материалдың созылу беріктігінен (шыңғы кедергі шегі) өткенде бұзылады.

      Ұсақтау әдісін таңдау минералдың физикалық қасиеттеріне және бастапқы материалдың мөлшеріне байланысты. Өте қатты материалдар үшін соққы немесе ұсақтау ең ұтымды болып табылады, тұтқыр материалдар үшін - ұнтақтау немесе үйкеліспен бірге соғу, сынғыш материалдар бөлшектеу арқылы ұсақталады. Дөрекі ұсақтау үшін, ұсақтау және бөлшектеу жиі қолданылады, ұсақ ұнтақтау негізінен соққы және абразия арқылы жүзеге асырылады. Ең қарапайым және арзан ұсату әдісі – ұсақтау, ең қымбаты – үйкеліс, ол энергия мен материалдарды көп тұтынумен байланысты.

      Ұсақтау және ұнтақтау процестері жаңа беттердің пайда болуымен және соның салдарынан жүйенің потенциалдық энергиясының жоғарылауымен бірге жүреді. Олар энергияны сіңіру арқылы ағып кетеді. Ұсақталған өнім (кесек материал) түзу немесе дөңес өлшемді сипаттамаға ие, ұсақталған өнім (ұнтақ материал) ойыс сипаттамаға ие.

      Ұсақтау және ұнтақтау минералдық шикізатты байыту кезінде жұмсалатын энергияның жартысына жуығын жұмсайды. Ұсақталған өнімнің көлеміне қарай ірі, орташа және ұсақ ұсақтау болып бөлінеді. Дөрекі ұсақтау кезінде ұнтақталған өнімдегі максималды кесінділердің өлшемдері 350-100 мм, орташа ұсақтау кезінде 100-40 мм, ұсақ ұсақтау кезінде 40-5 мм.

      3.29-кесте. Қазақстан Республикасының тау-кен өндіруші кәсіпорындарының жұмыс істеп тұрған зауыттарындағы ұнтақтау схемалары (ҚТА бойынша).

1. Р/с
2. №

3. Шахта / кәсіпорын

4. Жіктеуішпен ұнтақтау сұлбасы

5. 1

6. 2

7. 3

8. 1

9. А

10. Екі ұнтақтау схемасы
11. 1) екі сатылы ұнтақтау сұлбасы – штангалы диірмен + шарлы диірмен;
12. 2) үш сатылы ұнтақтау сұлбасы – шыбық + гидроциклонды құмдарда тізбектей екі шарлы диірмен.

13. 2

14. B

15. Штангалы диірмендегі бір сатылы ұнтақтау схемасы

16. 3

17. С

18. Шарлы диірмендегі бір сатылы ұнтақтау схемасы




      3.25-сурет. Диірмен жабдығы

      Ұсақтау (ұнтақтау) операцияларына жіберілетін материалдың көлемін азайту және дайын өнімді өлшемі бойынша оқшаулау үшін классификация қолданылады.

      Классификация - бөлшектерінің өлшемдері бойынша гетерогенді қазба шикізатын өлшемдері бойынша салыстырмалы түрде біртекті екі (немесе одан да көп) өнімге бөлу процесі. Елеуіш (скринингтік) және елеуішсіз (гидравликалық және ауа) жіктелуі бар.

      Елеуіш (елеуіш классификациясы) – іріктеу бетінде (елеуіштер, елеуіштер және т.б.) жүзеге асырылатын қазба шикізатын өлшемі бойынша сыныптарға бөлу процесі. Скрининг процесі жүзеге асырылатын құрылғылар экрандар деп аталады. Процестің негізгі көрсеткіші скрининг тиімділігі болып табылады, ол кішігірім өнім салмағының бастапқы материалдағы төменгі сынып салмағына қатынасымен анықталады.

      Гидравликалық (елеуішсіз) жіктеу – бөлшектердің түсу (шөгу) жылдамдығына сәйкес сұйық ортада жүзеге асырылатын қазба шикізатын өлшем сыныптарына бөлу процесі.

      3.30-кесте. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу кезінде қолданылатын негізгі жабдықтар (КТА бойынша)

1. Р/с
2. №

3. Нысанның атауы

4. Жабдықты анықтау

5. 1

6. 2

7. 3

8. 1

9. A

10. ККД, КСД, КМД, "Гидрокон" ұсатқыштары, ГИТ типті экрандар, ПБС типті құрғақ магниттік сепараторлар, MSC, MSHTS диірмендері, гидроциклондар HZ.

11. 2

12. B

13. СМД, КСД ұсатқыштар, ортадан тепкіш ұсатқыштар, ГИТ типті торлар, Метсо, ПБС типті құрғақ магниттік сепараторлар, МСЦ диірмендері, ГТ типті гидроциклондар, ГИТ типті экрандар

14. 3

15. С

16. Ұсатқыштар СМД, КСД, сияқты экрандар ГИТ, МШР


      Темір кендерін ұсақтау кезінде атмосфералық ауаға шаң шығарындылары жүзеге асырылады.

      В6 объектісінде кенді тасымалдау және өңдеу кезінде (ұсақ фракциялар құйылатын орындарда) шаңның қоршаған ортаға түсуін болдырмау үшін, бұрын жылжымалы бөлік жабдығының бөлігі ретінде жеткізілген шаң ұстағыштар қарастырылған. Шаң ұстағыштарды тазалау дәрежесі 99,9 % құрайды.

      Кешенді технологиялық аудит нәтижесінде ластағыш заттардың шығарындылары бойынша деректер талданып, 3.31-кестеде негізгі ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, концентрациясы және меншікті мәндері көрсетілген.

      3.31 кесте. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу кезінде ауаға шаңның шығуы (ҚТА бойынша)

1. Р/с
2. №

3. Нысанның атауы

4. Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

5. Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

6. Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

7. Макс.

8. Мин.

9. Макс.

10. Мин.

11. Макс.

12. Мин.

13. 1

14. 2

15. 3

16. 4

17. 5

18. 6

19. 7

20. 8

21.

22. Кенді байыту

23.

24. Ұсақтау, ұнтақтау, жіктеу

25. 1

26. А6

27. 380,7

28. 315,0

29. 67,9

30. 43,5

31. 0,03

32. 0,02

33. 2

34. В6

35. 20,5

36. 17,3

37. 959220,5

38. 155953,8

39. 0,1

40. 0,00005

41. 3

42. С4

43. 88,1

44. 74,9

45. 726,5

46. 88,1

47. 0,3

48. 0,1

49. 4

50. С5

51. 71,5

52. 61,0

53. 131,8

54. 58,7

55. 0,2

56. 0,1

      3.31-кестеден шаң шығарындыларының үлестік мәндері байытылған кеннің 0,0005-тен 0,3 кг/т дейін өзгеретіні, нақты көрсеткіштердегі мұндай сәйкессіздік кенұнтақтау жабдығының түрі мен қуатына, қолданылатын тазалау жабдықтарының түріне байланысты.

3.3.3. Қара металдар кендерін байыту

      Қара кендерді өндіру бойынша тау-кен кәсіпорындарында байытудың негізгі әдістеріне магнитті кенді сұрыптау, гравитациялық, магниттік сепарация жатады.

      Құрамында темірі бар кендерді байыту бойынша байыту зауыттарында магнетитті кендерді өңдеу сұлбасы қолданылады – 10 мм ұсақтыққа дейін үш немесе төрт сатылы ұсақтау, содан кейін орташа өнімді алу үшін құрғақ магниттік сепарация. Бұл өнім дымқыл магниттік бөлуге жіберіледі. Ылғалды магниттік байыту сұлбасында аралық өнім екі немесе үш ұнтақтау сатысынан өтеді, ұнтақтау кезеңі магнетит түйірлерінің мөлшеріне байланысты, бұл кезде бос жыныстың минералдарынан магнетит бөлінеді. Ылғалды магниттік айырудың сатысы магниттік өнімдегі темірдің мөлшеріне байланысты. Қазақстан Республикасында жұмыс істейтін зауыттар үшін әдетте магниттік сепарацияның кезеңдері 4-ке жетеді. Әрі қарай, алынған концентрат сусыздандырылады және тұтынушыға жіберіледі. Егер одан әрі өндіріс шекемтастарды күйдіруді қамтамасыз етсе, бұл концентрат кесектеу және одан әрі қуыру процесінен өтеді. Темір минералы – гематитпен ұсынылған кендер үшін байыту схемасы джигинг арқылы гравитациялық байытуды қарастырады.

      Хромит кендерін өңдеуге арналған байыту зауыттары 160 бөлшек мөлшеріне дейін ұсақтау схемасын қарастырады. Одан әрі өнім -160+10мм және -10+0мм сыныптарға електен өткізіледі. Сыныбы -160+10мм ауыр ортада байытудан өтеді. Ауыр материал тұтынушыға жөнелтіледі, ал жеңіл материал үйіндіге жіберіледі.

      Сыныбы -10+0мм экранда -10+3мм және -3+0мм сыныптарға електенеді. -10+3мм сыныбы айлабұйымдарда, ал -3+0мм сыныбы бұрандалы сепараторлар мен центрден тепкіш гидравликалық концентраторларда байытылған. Алынған концентраттар одан әрі ұнтақтау машинасында күйдіре отырып, брикеттеу және ұнтақтауға жіберіледі.

      Магнитті іріктеу кен массасынан бос жыныстардың бөліктерін бөлу үшін қолданылады. Мұндай құрал-жабдықтар Қазақстан Республикасындағы темір кендерін өндіру мен өңдеуде қолданылады. Магниттік кенді сұрыптау кен мөлшері 300 мм-ден аз болғанда және тікелей карьерге жақын жерде жүзеге асырылады, бұл таңдалған бос жынысты өңделген массивте сақтауға мүмкіндік береді. Бұл технология бос жыныстарды 20 %-ға дейін бөліп алуға және темір құрамын арттыруға мүмкіндік берді. Бөлу материалын магнитті және магнитті емес құрамдас бөліктерге (сәйкес кенді және аз кенді/кенді емес жыныстар) бөлу қуатты барабанды магниттік сепаратордың көмегімен жүзеге асырылады, ол 450 мм-ге дейінгі кен бөліктерін алуды қамтамасыз етеді. бөлу материалынан өлшемі. Бұл технология хромит кендерін алдын ала байыту және одан әрі байыту үшін кондицияланған кендерді өндірумен қара металл кендерін өндіру кезінде пайда болған үйінділерді өңдеу үшін де перспективалық болып табылады. Сондай-ақ, бұл технология марганец өндіру үйінділерін өңдеу үшін қолданылды.

      Байыту кәсіпорындарында гравитациялық байыту пайдалы қазбалар мен бос жыныс минералдарының гравитациялық қасиеттерінің айырмашылығы негізінде жүзеге асырылады. Осы айырмашылық бойынша хромит кендерін байыту дамыды. Қолданылатын жабдық конструкциялары мен байыту әдістері бойынша әртүрлі, бірақ олардың барлығы гравитациялық жабдыққа жатады. Қолданбалы құрал-жабдықтар – ауыр орталар сепараторы, айлабұйымдық станок, бұрандалы сепаратор, концентрация үстелі, ортадан тепкіш гидравликалық концентратор.

      Ауыр медиа сепараторы минералдарды тығыздығына қарай бөледі. Тығыздығы азырақ жоғары көтеріліп, сепаратор механизмдері арқылы жойылады, ал ауырлары батып, сепаратор құрылғысымен де шығарылады. Ауыр орта салмақ агентін сумен сұйылту арқылы жасалады. Хромит кендерін байыту кезінде ауыр орта жасау үшін феросиликий қолданылады (мысалы, С1 және С2 объектілерінде). Концентрация шамамен алынған және байытылған минералдың тығыздығынан жоғары.



      3.26-сурет. Орташа ауыр айырғыш

      Тұнба. Жұмыс істеу принципі пульсирленген бөлу ортасының ағынындағы минералды дәндердің қозғалу жылдамдығының айырмашылығына негізделген. Кенді тығыздығы және ұсақтығы бойынша итергіш електен қабаттарға бөледі. Үстіңгі қабаты жеңіл, төменгі қабаты ауыр. Әрі қарай, өнімдерді тиеу машинасының арнайы құрылғылары түсіреді.

      Бұрандалы сепаратор. Кенді материалды байыту спираль тәрізді масса ағынында жүзеге асырылады. Бұрандалы шұңқыр бойымен қозғалған кезде минералды шекемтастар тығыздығы мен ұсақтығы бойынша стратификацияланады. Орталықтан тепкіш инерция күштерінің, су ағынының массасы мен гидродинамикалық қысым күштерінің әсерінен қабыршақтанған минералды шекемтастар ағынның көлденең қимасы бойынша қайта бөлінеді: тығыздығы жоғары пайдалы минералдардың дәндері ішкі ағынның шекарасында шоғырланады, ал сыртқы жағында бос жыныстардың жеңіл түйірлері орналасқан.

      Концентрация үстелі. Кестелердегі байыту процесі байытылған минералдардың тығыздығының айырмашылығына және олардың сәл көлбеу бетпен ағып жатқан су ағынында бөлінуіне (стратификациясына) негізделген.

      Ортадан тепкіш гидроконцентратор. Байыту принципі орталықтан тепкіш күшке негізделген. Ауыр минералдар гидравликалық концентратордың ішкі жағына төсекке басылады, ал жеңілдері құрылғының жұмыс аймағынан шығарылады.




      3.27-сурет. Орталықтан тепкіш гидроконцентратор

      Магниттік айырғыш. Құрылғы және жұмыс жағдайлары бойынша магниттік сепараторлар екі топқа бөлінеді: магниттілігі жоғары кендерді құрғақ және ылғалды байыту үшін магнит өрісінің кернеулігі төмен және әлсіз магнитті кендерді құрғақ немесе ылғалды байыту үшін магнит өрісінің кернеулігі жоғары.




      3.28-сурет. Магниттік айырғыш

      Төмендегі кестелерде Қазақстан Республикасында жұмыс істейтін байыту зауыттарында байыту үшін қолданылатын әдістер мен жабдықтар және бағалы компоненттердің шығымы туралы ақпарат берілген.

      3.32-кесте. Қазақстан Республикасында жұмыс істейтін байыту зауыттарында бағалы компоненттерді байыту, жабдықтау және шығару әдістері.

Р/с

Нысанның атауы

Байыту әдісі

Өнімдер

Негізгі жабдық

Шығу,%

1

2

3

4

5

6

1

А

Магниттік кесек жинау, құрғақ және ылғалды магнитті бөлу

Темір концентраты-Fe-, 65-66,5 %

Құрғақ магниттік сепараторлар PBS типті, ылғалды магниттік сепараторлар PBM типті, магниттік сепараторлар DSH-9, дымқыл жұқа экрандар Деррик экрандары

46,5

2

В

Гравитация, құрғақ және ылғалды магниттік бөлу

Темір концентраты-Fe-49-55 %

ПБС және Metso типті құрғақ магниттік сепараторлар, ПБМ типті ылғалды магниттік сепараторлар, айлабұйымдар

61,2

3

С

Кенді сұрыптау, ауыр орталарды бөлу, гравитация және магнит өрісі жоғары магниттік сепарация

Бай тауарлық кен Cr2O3, 45 - 50 %, концентраттар - Cr2O3, 50 % астам

Wedag ауыр ортаны бөлу, Alljig айналмалы поршеньді айлабұйымдар (Германия), SK16 диафрагмалық айлабұйымдар, гидравликалық жіктеуіштер, концентрация кестелері, бұрандалы сепараторлар, Falcon центрифугалық концентраторлар

59,9


      Темір кендерін байыту кезінде атмосфералық ауаға шаң-тозаңдар шығарылады. Кешенді технологиялық аудит нәтижесінде ластағыш заттардың шығарындылары туралы деректер алынды және № 3.33 кестеде негізгі ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, концентрациясы және меншікті мәндері көрсетілген.

      3.33-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Темір кенін байыту


Қара металдар кендерін байыту

1

А6

42,7

35,4

-

-

0,003

0,002

2

В5

27,4

27,2

-

-

0,01

0,01

3

В7

12,4

12,3

-

-

0,005

0,005

4

В8

21,6

20,9

138,7

0,4

0,1

0,02

5

С4

64,5

54,8

-

-

0,2

0,1

6

С5

794,0

182,3

1687,1

28,1

1,4

0,2

      3.33-кестеден шығатыны, шаң шығарындыларының үлестік көрсеткіштері байытылған кеннің 0,002-ден 1,4 кг/т-ға дейін өзгереді, нақты көрсеткіштердегі бұл сәйкессіздік байыту әдістері мен жабдықтарына, пайдалану мерзіміне байланысты.

3.3.4. Сусыздандыру, концентратты кептіру (агломерациялық кен), шаңсыздандыру

      Байыту процестерінің көпшілігі су ортасында жүзеге асырылады және нәтижесінде алынған өнімдерде судың көп мөлшері болады.

      Концентрат байыту процесінің соңғы өнімі ретінде құрамында бағалы металдар бар құрғақ, майда ұнтақталған минералды материал болып табылады.

      Сақтау алдында концентрат кептіруге арналған конвейерлермен кептіру корпусының бункерлеріне тасымалданады, мысалы, барабан, диск немесе пневматикалық сүзгі құрылғысы арқылы. Сүзу арқылы 10 % ылғалдылыққа қол жеткізуге болады, бұл сақтау және тасымалдау үшін жеткілікті. Сонымен қатар, термиялық кептіруді қолдануға болады.

      А зауытында концентраттар жазда дискілі вакуумды сүзгілерде 10 % ылғалдылыққа дейін сусыздандырылады. Тұтынушыға тасымалдау кезінде темір кені концентратының қатып қалмауы үшін қыста концентратты кептіру ылғалдылығы 3,0 % кептіру барабандарында жүргізіледі. Кептіргіштер табиғи газбен жұмыс істейді.

      3.34-кесте. Құрғату, кептіру және шаңсыздандыруда қолданылатын негізгі жабдықтар

Р/с

Белгілерінің атауы

Жабдықты анықтау

1

2

3

1

А

Дискілі вакуумдық сүзгілер, кептіру барабандары, тұндыру камерасы, MP-VTI ылғалды штангалы күл жинағыш

2

В

Таспалы вакуумдық сүзгілер, кептіргіш барабан, сусыздандыру экрандары, циклондық шаң жинағыштар

3

С

Сусыздандыру торлары, таспалы вакуумды сүзгілер, қоюландырғыштар

      Концентратты кептіру кезінде ластағыш заттар атмосфералық ауаға шаң, азот оксидтері, көміртегі оксиді, күкірт диоксиді түрінде таралады. Кенді ұсақтау және концентраттарды кептіру ғимараттары әдетте электростатикалық тұндырғыштарды қолданатын аспирациялық қондырғылармен, 95 %-дан астам тазалау тиімділігі бар ылғалды газды тазарту қондырғыларымен және тазалау тиімділігі 77,8-85,9 % ЦН-15 циклондарымен қамтамасыз етіледі.

      Кешенді технологиялық аудит нәтижесінде ластағыш заттардың шығарындылары туралы мәліметтер алынды, ал 3.35-3.38 кестелерде негізгі ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, концентрациясы және меншікті мәндері көрсетілген.

      3.35-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш
заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Концентрат өндірісі


Кептіру концентраты

1

А6

97,7

80,9

106,8

68,7

0,01

0,004

2

В5

294,0

60,9

962,5

364,6

0,5

0,1

      3.35-кестеден шығатыны, шаң шығарындыларының үлестік көрсеткіштері байытылған кеннің 0,004-тен 0,5 кг/т-ға дейін өзгереді, нақты көрсеткіштердегі бұл сәйкессіздік қолданылатын тазарту қондырғысының түрінен, оны тазарту тиімділігіне байланысты болуы мүмкін.

      3.36-кесте. Атмосфералық ауаға азот оксидтерінің шығарындылары (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Концентрат өндірісі


Кептіру концентраты

1

А6

23,9

19,8

61,6

8,7

0,002

0,001

2

В5

22,0

13,5

91,0

14,3

0,03

0,01

      3.36-кестеден азот оксиді шығарындыларының үлестік көрсеткіштері байытылған кеннің 0,001-ден 0,03 кг/т дейін өзгеретіні, нақты көрсеткіштердегі бұл сәйкессіздік жанған отынның құрамына, концентратты кептіру кезіндегі жұмыс уақытына байланысты болуы мүмкін.

      3.37-кесте. Атмосфералық ауаға көміртегі тотығының шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Концентрат өндірісі


Кептіру концентраты

1

А6

257,3

212,9

702,4

471,9

0,02

0,01

2

В5

55,547

33,373

264,8

176,4

0,1

0,04

      3.37-кестеден көміртегі тотығы шығарындыларының үлестік көрсеткіштері байытылған кеннің 0,01-ден 0,1 кг/т дейін ауытқитыны, нақты көрсеткіштердегі бұл сәйкессіздік жанған отынның құрамына, концентратты кептіру кезіндегі жұмыс уақытына байланысты болуы мүмкін.

      3.38-кесте. Атмосфералық ауаға күкірт диоксидінің шығарындылары (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8


Концентрат өндірісі


Кептіру концентраты

1

А6

0,04

0,03

2,4

1,6

0,000003

0,000002

2

В5

0,883

0,154

66,3

22,1

0,001

0,0002

      3.38-кестеден күкірт диоксиді шығарындыларының үлестік көрсеткіштері байытылған кеннің 0,000003-тен 0,001 кг/т дейін ауытқитыны, нақты көрсеткіштердегі бұл сәйкессіздік жанған отынның құрамына, концентратты кептіру кезіндегі жұмыс уақытына байланысты болуы мүмкін.

      Шығарынды бақылауға арналған қолданбалы техникалық шешімдер төмендегі кестеде көрсетілген.

      3.39-кесте. Шаң шығаруды бақылауға арналған техникалық шешімдер (ҚТА бойынша)

Р/с

Қолдану мүмкіндігі

Техникалық шешімдер

Тиімділік (нақты)

Сайтта қол жетімділік

1

2

3

4

5

1

Қоспаны дайындау

ВГ-ВНИИМГ газды тазартқыш, дымқыл тазартқыш

91,2

А6

ВГ-ВНИИМГ газды тазартқыш, дымқыл тазартқыш

92

ВГ-ВНИИМГ газды тазартқыш, дымқыл тазартқыш

87,6

ВГ-ВНИИМГ газды тазартқыш, дымқыл тазартқыш

85,9

газ тазалаушы ВГ-ВНИИМГ, дымқыл тазартқыш

90,4

газ тазалаушы ВГ-ВНИИМГ, ылғалды

92

газ тазалаушы ВГ-ВНИИМГ, дымқыл тазартқыш

90,5

2

Сұрыптау

газ тазалаушы ВГ-ВНИИМГ, дымқыл тазартқыш

92

3

Қалдық қоймаларында сақтау

АТУ-2 байыту ғимараты

86

АТУ -1 шамадан тыс жүктелу жағдайы

96

АТУ-2 шамадан тыс жүктелу жағдайы

92

АТУ-3 тиеу корпусы

88

АТУ-4 тиеу корпусы

86

Кептіру корпусы СБ 1,2,3,5,8,9,10,4*

94

4

Қалдық қоймаларында сақтау

ССК АТУ-1 корпусы

89

В5

ССК АТУ-2 корпусы

88

ССК АТУ-3 корпусы

91

ССК АТУ-4 корпусы

90

пеш

98,7

АТУ-3а,б

98

АТУ-2 биіктігі+32,0м

98

АТУ-1 биіктігі+32,0м

98

АТУ-5а ұсақтау корпусы

93

АТУ-5б ұсақтау корпусы

93

АТУ-1 әкті сөндіретін аймақ

86

5

ОФ мобильді бөлігі

Аспирациялық жүйе №1

84,8

В6

Аспирациялық жүйе №1

84,8

Аспирациялық жүйе №1

84,8

Аспирациялық жүйе №1

84,8

Аспирациялық жүйе №1

84,8

Аспирациялық жүйе №1

84,8

Аспирациялық жүйе №7

86,3

Аспирациялық жүйе №7

86,3

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №2

84,5

Аспирациялық жүйе №6

73,8

Аспирациялық жүйе №6

73,8

Аспирациялық жүйе №6

73,8

Аспирациялық жүйе №3

82,1

Аспирациялық жүйе №3

82,1

Аспирациялық жүйе №5

82,6

Аспирациялық жүйе №4

79,3

Аспирациялық жүйе №4

79,3

Аспирациялық жүйе №4

79,3

6

№2 өнеркәсіп алаңы

Аспирациялық жүйе

90

7

Өңдеу зауытының стационарлық бөлігі

Аспирациялық жүйе №3

84,2

Аспирациялық жүйе №3

84,2

Аспирациялық жүйе №4

84,1

Аспирациялық жүйе №4

84,1

Аспирациялық жүйе №7

89

8

Бай кенді ұсақтау

АС АТУ-15

78,48

С4

АС АТУ-17

87,75

АС АТУ-19

86,18

АС АТУ-20

67,95

АС АТУ-21

68,38

9

Нашар кенді ұсақтау

АС АТУ-1

85,48

АС АТУ-4

78,65

АС АТУ-5

88,4

АС АТУ-6

81,65

10

Байыту

АС АТУ-2

86,48

АС АТУ-3

80,05

АС АТУ-7

73,2

11

Брикеттеу

АС АТУ-8

81,25

АС АТУ-9

84,9

АС АТУ-10

73,9

АС АТУ-11

69,6

АТУ ретінде

75,5

АС АТУ-13

80,8

АС АТУ-22

84,63

Ылғалды ағынды шаң жинағыш MPS-60

97

12

Кенді ұсақтау

ҚСД АС - АТУ-3, Циклон СИОТ No 7

81,8

С5

АС КСР - АТУ-5, скруббер КМП-7.1

81,83

АС ҚҚД - АТУ-1, скруббер КМП - 5,0

81,68

ҚҚД АС - АТУ-2, КМП циклоны - 3.2

78,9

АС КСР - АТУ-4, скруббер КМП-7.1

89,4

13

Байыту, Хром кенін байыту 0 – 10 мм

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

77,7

No2 ПВКМиТК АС - АТУ-19

80,63

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

68,3

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

88

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

85,4

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

77,7

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

85,4

AS PVKMiTK No2 - ЦН-11-800 циклоны

80

АҚШ ҮШІН - ATU-9, Scrubber KPM - 2,5

83,85

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

85,4

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

85,4

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

88

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

85,4

АҚШ ҮШІН - ЦН-11-800 циклоны

73,8

АҚШ FOOR-ЦН-11-800 циклоны

80

AS PVKMiTK - ATU-7, Scrubber KMP-2.5

80,7

14

Хром кенін байыту 10 – 160мм

КМД АС - АТУ-6, скруббер КМП-6.3

79,1

3.3.5. Қоймалау, тасымалдау

      Байыту процесінде алынған концентрат кейіннен өңдеу орнында тұтынушыға жеткізілгенге дейін кеніш аумағында сақталады. Концентрат жабық қоймаларда, ашық алаңдарда немесе жабық жабық алаңдарда салынады.

      Орынжайларда үйінділерде сақтау су шашырау, лайланудан, еруден болатын шығындарды азайтады. Ашық жерлерде әдетте құны аз концентраттар сақталады. Қойма қоймаларының көлемі концентратты өңдеу алаңына жеткізу қажеттілігі, сондай-ақ қабылдау жүйесі әсер ететін тасымалдау әдісі мен жиілігіне байланысты. Қашықтық ұзақ немесе жүк көлемі үлкен болса, концентрат теміржол көлігімен жиі тасымалданады. Кішігірім жүктер жүк көліктерімен жүзеге асырылады.

      Концентратты сақтау және тасымалдау кезінде атмосфералық ауаға шаң бөлінеді. Кенді тасымалдау және өңдеу кезінде (ұсақ фракцияларды құю орындарында) қоршаған ортаға шаңның түсуін болдырмау үшін V6 объектісінде тазарту жылдамдығы Ц-15-900П маркалы циклондардан тұратын шаңды тазарту қондырғылары қарастырылған. 90,0 %-ға дейін. Шаңнан тазарту қондырғыларынан жиналған шаң байыту процесіне қайтарылады. Алынған концентрат теміржол арқылы тұтынушыға жөнелту үшін автомобильмен теміржол төсеміне тасымалданады.

3.3.6. Суды тазарту, суды қайта пайдалану

      Ылғалды магниттік сепарацияны, гравитациялық сепарацияны қолданатын кәсіпорындарда байыту өнімдері 10 % қатты күйден 50 % қатты күйге дейін сусыздандырылатын қоюлатқыштар орнатылады, артық су сақиналы шұңқырдың табалдырығы арқылы қоюлатқышқа, содан кейін қайта өңделген ыдысқа ағып кетеді. су, содан кейін су сорғылары арқылы су процеске кіреді.

      Қара кендерді байыту процесінде химиялық реагенттер пайдаланылмайтындықтан, қайта өңделген су ешқандай химиялық өзгерістерге ұшырамайды, соның салдарынан технологиялық процеске қайта өңделген суды тазарту (химиялық өңдеу, рН өзгерту) жүргізілмейді.

      Қалыңдатқышта байыту өнімдерін сусыздандыру кезінде суспензиялы бөлшектердің концентрациясы үшін қоюлатқыштың ағуын бақылау қажет. Сондай-ақ, бұл кәсіпорындар дымқыл қалдықтарды сақтау үшін қалдықтарды пайдаланады, онда байыту қалдықтары тазартылады, тазартылған су өңдеу зауытында орналасқан қайта өңделген су құтысына түседі, ол қайтадан технологиялық процеске жіберіледі.

      А кәсіпорнында фабриканың жұмысын кәсіпорынның қалдық қоймалары қамтамасыз етеді, ол қалдық қоймасынан айналмалы сумен қамтамасыз етуді бақылайды және жерасты шахтасынан және темір кені карьерінен айдалатын артық суды шығарады.

      Табиғи көздерден суды тұтынуды үнемдеу үшін айналмалы сумен жабдықтаудың маңызы зор (табиғи көздерден суды тұтынуды 70 %-ға дейін азайтады).

3.3.7. Өндіріс қалдықтарын басқару

      Темір кендерін байыту процесінің негізгі қалдықтары ұнтақтау, жіктеу, байыту, қоюландыру, сүзу технологиялық операцияларында түзілетін "қалдықтар" болып табылады. Қалдықтарда бос жыныстардан басқа 8 %-дан 26,5 %-ға дейінгі мөлшерде темірі бар минералдардың бөлшектері болуы мүмкін. Қалдықтардың көлемі өңделген кендердегі темірдің деңгейіне байланысты байытылған материал көлемінің 40 %-дан 83 %-ға дейін құрайды.

      Қалдықтарды, сорбенттерді, сүзгілерді, тұтынушылық қасиеттерін жоғалтқан сүзгі материалдарын, қайта өңдеуге болмайтын жабдықтың техникалық қызмет көрсету және жөндеу қалдықтарын немесе металл сынықтарын байыту зауыттарының өндірістік қалдықтарына қосу керек.

      Шаңның аспирациясы (газды тазалау) циклондарды тазалау барысында түзіледі. Ол циклондардың бункерлеріне жиналады, содан кейін технологиялық циклге қайта оралады немесе өнеркәсіптік және құрылыс қалдықтары полигондарына шығарылады.

      Қалдықтарды (қалдықтарды) орналастыру үшін қалдық қоймалары салынуда, қорғаныш бөгеттермен, ағынды суларды бұру және тазарту жүйелерімен жабдықталған. Топырақтың және жерасты суларының ластануына жол бермеу үшін қалдық қоймасының негізінің су өткізбеушілігі қажет болған жағдайда герметикалық материалмен (нығыздалған сазды жабындар) немесе геомембраналар түріндегі жабындармен қамтамасыз етіледі. Төбешіктерді сақтауға арналған алаңдарды ұйымдастыру технологиясы әдетте қарапайым, өйткені онда бөгеттер қажет емес. Бұл жерлерде топырақтың беріктігі мен тығыздығы алдын ала зерттеледі. Сондай-ақ, қойма басталғанға дейін жерүсті ағындарын басқару жоспарланған.

      А кәсіпорнының су қоймасындағы қалдықтардың ылғалдылығы аудан бойынша да, тереңдік бойынша да өзгермелі және 3-5 %-дан толық сумен қанығуға дейін – 25-34 % (салмақ бойынша) болуы мүмкін. Құрғақ магниттік сепарацияның қалдықтары теміржол арқылы бос жыныс үйінділеріне жіберіледі немесе қиыршық тас ретінде пайдаланылады. Ылғалды магниттік сепарацияның қалдықтары қысымды гидравликалық көлікпен шламды сорғы станциялары арқылы қалдық қоймасына жіберіледі.

      С кәсіпорнының ауыр суспензиялардағы байыту қондырғысы құрамында хром оксиді 3-тен 5 %-ға дейін төмен байыту қалдықтарын (кесек) шығарады және таусылған карьерге орналастырылады.

      3.40-кестеде темір кендерін байыту кезіндегі қалдықтардың түзілуі туралы деректер келтірілген. Негізгі ластағыш заттардың үлестік мәндері өнімнің кг/т ретінде анықталады.

      3.40-кесте. Негізгі өнеркәсіптік байыту қалдықтарының пайда болу көрсеткіштері, пайдалану және кәдеге жарату мысалдары (КТА бойынша)

Р/с

Қалдық атауы

Қалдықтардың түзілу көлемі, мың тонна/жыл

Пайдаланылған қалдықтар, мың тонна/жыл

Қалдықтарды кәдеге жарату көлемі. мың тонна/жыл

Өндірілген өнім бірлігіне қалдықтардың түзілуінің нақты көрсеткіштері, кг/тонна өнім

Артық жүктемені қолдану/орналастыру

Орналастыру/қойма

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

1

А7

2

Тау-кен қалдықтары

4,6

3,4

0,1

0,1

4,5

3,3

1,3

0,6


Полигонға орналастыру, кәдеге жарату және (немесе) үшінші тұлғаларға сату үшін үшінші тұлғаларға беру

3

қалдықтар

7,2

0,004

7,2

2,1

0

0

2,2

0,4


Толығымен қайта қолданылған

4

В8

5

Аспирациялық шаң

2,3

2,3

0

0

0

0

0

0


Концентратпен бірге вагондарға тиеледі

6

қалдықтар

212

212

190,8

190,8

190,8

190,8

657,9

190,8


Қоймалау

7

С4

8

Аспирациялық шаң

2

0,3

2

0,3

0

0

4,4

0,3

Өндірісте қолданылады

аспирациялық шаң өндіріске қайтарылады.

9

Тау-кен қалдықтары

400

90,8

400

90,8

0

0

4,4

0,3

Байыту кесек қалдықтары – карьерлердің қазылған кеңістігіне төсеу

байыту қалдықтары (кесек) - өңделген карьерлердің қазылған кеңістігіне салынады.

10

Концентрация қалдықтары (кесек)

595

163,4

0

0

595

163,4

1677,5

238,9

Байыту кесек қалдықтары – карьерлердің қазылған кеңістігіне төсеу

шлам (шлам қалдықтары) – шлам қоймасында

11

С5

12

Аспирациялық шаң

4

2,83

4

2,8

0

0

12,6

5,1

Өндірісте қолданған

аспирациялық шаң өндіріске қайтарылады.

13

Тау-кен қалдықтары

765

264,9

765

264,9

0

0

851,5

219,5

Байыту кесек қалдықтары – карьерлердің қазылған кеңістігіне төсеу

байыту қалдықтары (кесек) - өңделген карьерлердің қазылған кеңістігіне салынады.

14

Концентрация қалдықтары (кесек)

680

245,6

90

90

680

155,6

756,9

203,5

Шлам (шламды байыту қалдықтары) – тұнба қоймасына орналастыру

шлам (шлам қалдықтары) – шлам қоймасында


3.3.8. Отын-энеретикалық ресурстарды тұтыну

      Байыту кезінде кәсіпорындарда мынадай энергетикалық және шикізат ресурстары пайдаланылады:

      электр және жылу энергиясы;

      қазандық пен пештік отын (тас көмір, табиғи газ);

      дизельдік отын, керосин;

      су ресурстары (карьер және шахта сулары);

      шикі кен.

      Байыту үшін электр энергиясын тұтынудың жалпы үлесінде ұсақтауды есепке алғанда тау-кен өндіру және өңдеуші кәсіпорындардың жалпы тұтынуының 27-ден 60 %-ға дейіні жұмсалады.

      Кенді байыту кезіндегі энергия ресурстарының негізгі тұтынушылары:

      бірлік өнімділігі әртүрлі ұсақтау қондырғылары (жақ, конус, балға, ролик) - бұл зауыттардың тұтыну үлесі байыту фабрикаларының жалпы тұтынуының 1,5-тен 5 %-ға дейін;

      бірлік қуаттылығы әртүрлі (5 МВт-қа дейін) ұнтақтау қондырғылары (шарлы диірмендер, өздігінен ұнтақтау) - осы зауыттардың тұтыну үлесі байыту процесінің жалпы тұтынуының 45-тен 50 %-ға дейінін құрайды;

      сепараторлар (электер, вибрациялық экрандар, магниттік сепараторлар) және байыту процесінің жалпы шығынының 10-нан 15 %-ға дейін;

      байыту процесінің жалпы шығынының 7-ден 10 %-ға дейінгі конвейерлік конвейерлер;

      компрессорлық қондырғылар байыту процесінің жалпы шығынының 5-тен 10 %-ға дейін;

      сорғы жабдықтары байыту процесінің жалпы шығынының 10-нан 20 %-ға дейін.

      Кәсіпорындарда тұтынылған энергия ресурстарының технологиялық кезеңдері бойынша жеке есебінің болмауына байланысты отын-энергияны тұтынудың және өндірілген өнімнің үлестік шығындарының жиынтық көрсеткіштері қарастырылды.

      Байыту процестеріндегі энергия шығыны ең алдымен өңделген кен көлемімен, қолданылатын байыту процестерімен және осыған қажетті жабдықпен анықталады. Әдетте кенді ұнтақтау кезінде ең қуатты электр қозғалтқыштары қолданылады, әсіресе кенфлотация арқылы байытылған болса. Мысалы, С зауытының ұнтақтағыш қозғалтқыштарының қуаты 5 МВт-тан жоғары.

      Сондай-ақ, кенді ұсақтау, іріктеу және флотациялау энергияны көп қажет ететін кезең болып табылады, бірақ жұмыста қолданылатын жеке электр қозғалтқыштары мен сорғылар қуаттылығы жағынан кішірек. Флотацияда көп энергия жұмсалады, әсіресе сұлба күрделі болса және онда машиналар мен жабдықтар көп болса. Кестеде Қазақстан Республикасының шахталарында электр энергиясын тұтыну мысалдары көрсетілген.

      Әртүрлі кәсіпорындарда энергияны тұтыну бір тонна кенге 7-150 кВт/сағ құрайды, байыту процесінде тауарлық кеннің тоннасына 3-70 кВт/сағ (2019 жылғы КТА деректері бойынша).

      3.41-кесте. Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында электр энергиясын тұтыну

Р/с

Шахта / кәсіпорын

Жалпы энергия тұтыну, МВт/жыл (2019)

Қолдану мақсаты

Кеннің тоннасына энергия шығыны, кВт/т (2019 ж.)

1

2

3

4

5

1

С4

299 774,8

байыту

87,06*

2

А6

2 017 738,7

байыту

150,7*

3

В5

69 130,08

байыту

66,781

4

В8

7 390,24

байыту

3,643

5

В7


байыту

9,347

6

В6

5 613,01

байыту

5,592

      * тұрмыстық қажеттіліктерге электр энергиясын тұтынуды ескере отырып, кәсіпорын бойынша тұтастай тұтынудан меншікті тұтыну алынады.

      3.42-кестеде қара металл кендерін байыту кезінде қолданылатын энергия ресурстарын тұтынудың ағымдағы көлемдері берілген. Өндірілген концентраттың тоннасына ресурс шығыны ресурстарды тұтынудың өзіндік құны ретінде анықталады.

      3.42-кесте. Суды, шикізатты және энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Тұтынылатын ресурс

Өлшем бірлік

Қолдану мақсаты

Жылдық тұтыну

Меншікті тұтыну, ш.о.т./т

1

2

3

4

5

6

7

1

А6

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

113089,9

0,007621

2

В5

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

7419,583

0,009523

3

В6

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

453,615

0,000937

4

В7

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

1416,38

0,000590

5

В8

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

270,6

0,000679

6

С4

Электр энергиясы

ш.о.т.

байыту

1 199,57

0,003019

7

В5

Қазандық және пеш отыны

ш.о.т.

байыту

4697,279

0,004994

8

В7

Қазандық және пеш отыны

ш.о.т.

байыту

1456,076

0,000607

9

В8

Қазандық және пеш отыны

ш.о.т.

байыту

1317,642

0,001731

10

С4

Қазандық және пеш отыны

ш.о.т.

байыту

412,60

0,001039

11

В7

жерасты сулары

м3/т

байыту

0,3

0,3

12

С4

өңдеу суы

м3/т

байыту

13,4

26,6

      Кестеде өндірілген кен үшін электр энергиясының үлестік шығыны байытылған кеннің (концентраттың) тоннасына 0,000590-тан 0,009523 тце-ге дейін өзгеруі мүмкін екендігі көрсетілген. Нақты шығындардағы мұндай сәйкессіздік қолданылатын байыту әдістерімен, сондай-ақ энергетикалық ресурстарға қолжетімділікпен (бір энергия ресурсын басқасымен ауыстыру қажеттілігі) байланысты. Сондай-ақ электр энергиясының үлестік шығынына байыту бөлімшелеріне ұйымдық түрде бекітілген, бірақ технологиялық процеске қатыспайтын қосалқы қызметтердің болуы әсер етуі мүмкін.

      Жоғарыдағы кестеден судың нақты бірліктерінде сәйкессіздіктер бар, деректер 0,3 м3/т-тан 26,6 м3/т байытылған концентратқа дейін. Бұл байыту кезінде қолданылатын технологиялық әдістерге байланысты болуы мүмкін.

3.4. Шекемтастарды өндіру

      Темір кенін және хромит шекемтастарын өндіру металлургиялық өңдеу кезеңдерінің бірі болып табылады. Флюкссіз темір кендері және хромит шекемтастары коммерциялық өнім болып табылады және домна пештерінде темір және электр доғалық пештердегі хром металын балқытуға арналған.

      Шекемтастар темірі бар шикізаттан (яғни, ұнтақталған кенмен қоспалардан) жоғары температурада диаметрі 9–16 мм шарларға түзіледі. Бұл технологиялық процеске шикізатты ұнтақтау, кептіру, кесектеу және термиялық өңдеу кіреді. Кесектеу қондырғылары негізінен кендік шахталарда немесе жүк тасымалдау порттарында орналасады, бірақ олар толық циклді темір-болат зауытының бөлігі ретінде негізгі кешенде де орналасуы мүмкін. Табиғи газ немесе көмір шекемтастардың қондырғыларына отын ретінде пайдаланылуы мүмкін; толық циклді шойын-болат зауытында орналасқан шекемтастардың қондырғылары үшін кокс газын отын ретінде пайдалануға болады. Процестің энергияны тұтынуы және онымен байланысты шығарындылар ішінара процесте қолданылатын темір кенінің және басқа шикізаттың сапасына, сондай-ақ пайдаланылатын отынның калориялық құндылығына байланысты болады.

      Темір кенінің концентратынан шекемтастар өндіруде қазіргі уақытта 1950 - 1960 жылдары шығарылған күйдіргіш машиналар қолданылады. Жабдық энергияны көп қажет етеді, жұмыс істеу қиын және режим параметрлерін бақылау процесін автоматтандыру. Күйдіру технологиясының өзін және сәйкесінше техниканы ауыстыру мәселесі қарастырылуда.

      Хромит концентраттарынан шекемтастар өндіру үшін 2000-шы жылдардың басында хромит кенін байыту зауытында Outotec шығарған қуыру машиналарының құрылысы басталды. Шекемтастаудың технологиялық процесінің параметрлерін, шихта компоненттерін мөлшерлеуді және шекемтастарды күйдіру процесін бақылау үшін Қазіргі заманғы, тиімді, толық автоматтандырылған екі желі салынып, сәтті іске қосылды.

      Темір кенін шекемтастау (агломерацияның орнына) шикізатты ұсақтаудан, қатаю белдеуіндегі күйдіру аймағынан, сондай-ақ сұрыптау және тиеу/түсіру операцияларына байланысты шаң мен бөлшектердің шығарылуына әкелуі мүмкін.

      Қуыру машиналары технологиялық газдар мен шаң шығарындыларының негізгі көзі болып табылады. Пеш машиналарынан шыққан түтін газдары жинау коллекторы арқылы түтін шығарғыштармен сорылады, тазартылғаннан кейін мұржаға тасталады. Қазіргі заманғы шекемтастар қондырғыларында газ тазалау қондырғылары ретінде 99,8 %-ға дейін шаңнан газды тазарту тиімділігін қамтамасыз ететін электростатикалық сүзгілер қолданылады.

      Газ тазалау құрылғылары атмосфераға шығарылатын газдарды санитарлық нормаларға сәйкес тазартуға, түтін сорғыштардың роторларын шаңның абразивті тозуынан қорғауға арналған.

      Атмосфераға шығарылатын газдарды тазарту дымқыл әдіспен Вентури құбыр қондырғыларында – тамшы скруббер, нақты ПӘК 85,9-дан 92 %-ға дейін және циклондарда жүргізіледі. Ылғалды әдіспен жұмыс істейтін газ тазалау құрылғыларына берілетін суды түтін шығарғыштар жұмыс істеп тұрған кезде өшіруге жол берілмейді.

      Жуу циклондары шикі шекемтастар аймағында ұсақтау және шекемтастау сатысында қолданылады.

      Карьер суы қайта өңдеу циклін қамтамасыз ету үшін – "зауыттық қалдық" және орны толмас шығындарды жабу үшін пайдаланылады. Тазартылған ағынды сулар зауыттың суды қайта өңдеу жүйесінде пайдаланылады және нормативтік талаптарға сәйкес келеді.

      Шекемтастау процесінің негізгі қалдықтары қуыру машиналарын жөндеу кезінде пайда болатын қалдықтар болып табылады, әдетте бұл бұзылған отқа төзімді материалдар, конвейер таспаларының резеңкелері және т.б.




      3.29-сурет. Шекемтастарды өндірудің технологиялық схемасы

3.4.1. Шикіқұрам дайындау

      Темір кенінің неофлюсирленген шекемтастарды алуға арналған шикіқұрам екі компоненттен тұрад: дымқыл магнетит концентраты және байланыстырғыш (нығайтатын) қоспа (әртүрлі саз немесе бентонит). Ағынсыз шекемтастарды өндіру технологиясында ылғалдылығы жоғары магнетит концентратын пайдаланған жағдайда шихтаға тұрақтандырғыш "құрғақ" қоспа қосылады.

      Шекемтастауға жіберілетін концентраттың сапасы стандарттар талаптарына сай болуы керек.

      3.43-кесте. Шекемтастауға үшін берілетін концентратқа қойылатын талаптар

Р/с

Көрсеткішті атауы

Бірлік өлшемдер

Көрсеткіш мәні (рұқсат етілген ауытқу)

Рұқсат етілген диапазонда төсеу,%

1

2

3

4

5

1

Темірдің массалық үлесі

%

66,0±0,5

95,0

2

Күкірттің массалық үлесі, артық емес

%

0,35

90,0

3

Ылғалдығы

%

9,4 ± 0,2

90,0

4

Сынып мазмұны минус 0,071 мм,
кем емес

%

95,0

95,0

      Шекемтастарға арналған байланыстырушы - түрлі-түсті саз. Саз 0,071 мм 95 % өлшем сыныбына дейін алдын ала ұсақталады және құрғақ ұнтақтау диірменінде бір уақытта 3 % кептіріледі. Диірменге жылу табиғи газды жағу арқылы беріледі.

      "Құрғақ" қоспа түйіршіктеу процесіне түсетін концентраттың ылғалдылығын тұрақтандыру қажет болған жағдайда шихта қолданылады.

      "Құрғақ" қоспа ретінде шихтаның бір бөлігі ретінде пайдалануға жарамдылығы үшін зертханалық және өнеркәсіптік сынақтардан өткен гидрофобты материал (өнім) пайдаланылады. "Құрғақ" қоспаны пайдалану күйдірілген шекемтастардың сапасының төмендеуіне әкелмеуі керек. "Құрғақ" қоспаны құрғақ ұнтақтау диірмендерінде де ұсақтап кептіреді.

      Шихтаны дайындау технологиялық жіптерде жүзеге асырылады және компоненттерді мөлшерлеу және араластыру операцияларынан тұрады. Әрбір технологиялық желі концентрат бункерімен, байланыстырғыш қоспамен, "құрғақ" қоспамен, шихта компоненттерін араластырғышпен, ұнтақтағышпен, тормен, шекемтастарды күйдіру машиналарына тасымалдауға арналған конвейер жүйесімен жабдықталған. Жем жәшіктерінен дайындалған партия компоненттерін таразылар белгілі бір мөлшерде мөлшерлейді. Қоспадағы байланыстырушы және "құрғақ" қоспалардың шығыны қоспалардың қасиеттеріне және концентраттың сапасына байланысты.

      Флюкссіз шекемтастарды өндіруге арналған шихтаның шамамен құрамы келесідей:

      байланыстырушы қоспаның шығыны 1,0 %-дан 2,0 %-ға дейін;

      концентраттың ылғалдылығына байланысты құрғақ қоспаның шығыны 4 – 6 % және одан жоғары

      концентрат шығыны байланыстырушы және "құрғақ" қоспалардың шығынына байланысты есептеледі.

      Дозалау операциясының негізгі мақсаты физикалық және химиялық қасиеттері тұрақты, берілген құрамдағы шекемтастарды өндіруді қамтамасыз ету болып табылады.

      Хромит шекемтастарын өндіруде шихтаға ұсақталған хромит концентраты кокспен (концентраттың тоннасына 2,8 % шығын) және байланыстырғыш затпен бірге алынады. Тұтқыр - бентонит. Бентонитті жеткізу қатаң түрде салмақты мөлшерлегіштермен және тікелей концентратты ұнтақтау қондырғысына жеткізу конвейеріне жүзеге асырылады. Хромит концентратының тоннасына 0,6 %-ға дейін бентонит шығыны. Әр түрлі өлшемдегі барлық өндірілген концентраттар шарикті диірменде 80 % минус 0,071 мм сыныпқа дейін кокс желімен бірге ұнтақталған.

      3.44-кесте. Жұмыс істеп тұрған зауыттарда шихтаны дайындау үшін қолданылатын жабдық (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

жабдықты анықтау

Мақсаты

1

2

3

4

1

A

дозаторлар, конвейерлік жүйе, шар диірмендері

шихталық қатынасын бақылау, байланыстырғыш пен құрғақ қоспаны ұнтақтау

2

С

диспенсерлер, конвейерлік жүйе, шар диірмендері

зарядтардың арақатынасын бақылау, концентрат және кокс желімен ұнтақтау

      Шихтаны дайындау процесінде атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шаңды шығарындылары жүзеге асырылады. 3.45-кестеде партияны дайындау кезіндегі шаң шығарындыларының көлемдері көрсетілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.45-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

7


Қоспаны дайындау

1

А7

105,5

63,4

144,4

258,5

0,03

0,01

3.4.2. Түйіршіктеу, жіктелуі

      Түйіршіктеу үшін барабанды немесе пластиналы грануляторлар қолданылады. Барабан грануляторы агломерациялық зарядты түйіршіктеушіге ұқсас. Дискілі түйіршіктеуіш - көлденеңінен бұрышта орналасқан, диаметрі 1- ден 5,5 м-ге дейін, бүйірлері бар тегіс тостаған 2. Дискілі грануляторлар белгілі бір өлшемдегі шекемтастарды шығарады, олар тостаған жағының биіктігіне, пластинаның бұрышына, материалдың ылғалдылығына, шихтадағы бентониттің мөлшеріне және т.б.

      А7 кәсіпорнында шикіқұрамды кесектеу үшін ұяшықтары бар вибрациялық экрандармен және айналымдық жүктемені қайтаруға арналған таспалы конвейерлермен жабдықталған барабанды шекемтастар қолданылады. Барабандардың ішкі бөлігі бетонмен құйылған, бұл радиалды ағуды барынша азайтуға, қырғыш құрылғыларды қабырғаларға жақынырақ орнатуға және жиектің қалыңдығын 15-20 мм шегінде ұстауға мүмкіндік береді. Пеллетизаторлар кері бағытта жүретін сәуле қозғалысы бар қырғыш құрылғымен жабдықталған.

      Шикі 8 мм өлшемдері бойынша шикі шекемтастарды жіктеу үшін инерциялық экраны бар жабық циклде жұмыс істейтін барабанды түйіршіктегішке таспалы конвейер арқылы беріледі: 8-0 мм (ұсақ), 16-8 мм (кондицияланған шекемтастар).

      Түйіршіктеу процесін реттеу барабанның айналу жылдамдығын, концентраттың жүктемесін, байланыстырушы қоспаның шығынын (0,3-тен 3,0 %-ға дейін) өзгерту арқылы жүзеге асырылады.

      Шикі шекемтастар жинағыш конвейерге роликті жинақтаушы көмегімен бұрын астыңғы қабат төселген қуыру машинасына тиеледі. Төгінділер түйіршіктеу процесіне оралады.

      Машиналар блогына түсетін технологиялық төсенішті дайындау келесідей жүргізіледі: машиналардың бірі қуырылған шекемтастарды салқындатқыш арқылы таспалы конвейерге береді, содан кейін жүк сұрыптау ғимаратының сақтау бункерлеріне түседі. Бункерлерден шекемтастарды сүзгілеу экранда "құрғақ" немесе "дымқыл" әдіспен жүзеге асырылады, содан кейін тордың габаритті өнімі конвейерлермен қуыру машиналарының бункерлеріне жүктеледі.

      Төсек бункерлерін күйдіру машиналарына тиеу домпингтік барабандар арқылы жүзеге асырылады.

      С кәсіпорнында 0-5 мм сыныпты концентраттар, 0-10 мм сыныпты хромит кендері, 0-3 мм өлшемді концентраттар тиісті шикіқұрам түйіршіктеуге жатады. Хромит концентраты мен бентонит шикіқұрамды түйіршіктеу үшін барабанды түйіршіктеуіш те қолданылады, бірақ шикі шекемтастарды жіктеу үшін роликті экран қолданылады. Кондицияланған шекемтастардың бөлшектерінің мөлшері 16-8 мм, басқа өлшемдегі шекемтастар шихтамен бірге түйіршіктеушіге қайтарылады.

      3.46-кестеде түйіршіктеу кезіндегі шаң, азот оксидтері, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді шығарындылары көрсетілген. Негізгі ластағыш заттардың меншікті мәндері өңделген шикізаттың кг/т ретінде анықталады.

      3.46-кесте. Атмосфералық ауаға шаңның шығарылуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Макс.

Мин.

Мин.

1

2

3

4

5

6

1

Пеллет өндіру

2

кесектеу

3

А7

4

шаң

248,9

149,6

0,1

0,03

3.4.3. Шекемтастарды термиялық өңдеу

      Темір кенінің шекемтастарын қуыру машинасында күйдірудің негізгі мақсаты – күкіртсіздендіруді барынша арттыру және теміржол көлігімен тасымалдауды қамтамасыз ететін беріктік беру (сығу, соққы және қажалу үшін). Шекемтастау кезінде бөлшектердің беті және жүйенің бос бетінің энергиялары азаяды. Егер шекемтаста химиялық қосылыстар немесе қатты ерітінділер түзу үшін қатты фазаларда темір оксидтерімен әрекеттесетін оксидтер немесе қосылыстар болса, пісу жылдамдығы өзгереді. Осылайша, гематитке кальций, магний немесе кальций ферриттерінің оксидтерін қосу процесті жылдамдатады. Гематитке кремний оксидін (кварц) қосу пісу жылдамдығын төмендетеді.

      А зауытында шекемтастарды күйдіру конвейерлі 12 қуыру машинасында жүргізіледі. Күйдіру процесінде темір кенінің шекемтастары 5 технологиялық аймақтан өтеді: кептіру, қыздыру, күйдіру, рекуперация және салқындату. Әрбір аймақта белгілі бір температура мен газ-динамикалық режим сақталады. Табиғи газ отын ретінде пайдаланылады.

      3.47-кесте. А кәсіпорынындағы қуыру машиналарының технологиялық аймақтарының параметрлері

Р/с

Белгілерінің атауы
технологиялық аймақ

Вакуумдық камералардың саны

Ауданы, м2

Температура, °С

Ескертпе

1

2

3

4

5

6

1

Кептіру I

3

12

>60-100

1. "Кептіру I" аймағында және салқындату аймағында салқындатқыш төменнен жоғары беріледі; басқа аймақтарда жылу тасымалдағыш және ауа - жоғарыдан төменге қарай
2. Отын – табиғи газ

2

Кептіру II

2

8

350-400/450

3

Жылыту I

2

8

700-750/900

4

Жылыту II

2

8

1000/1100

5

Жылыту III

3

12

1100

6

Атыс I, II

6

24

1250

7

Қалпына келтіру

2

8

900-1100

8

Салқындату

9


500-650

      Екі кептіру камерасында шикі шекемтастар үшінші салқындату камерасынан келетін 350-450 °С температурадағы циркуляциялық газдармен кептіріледі. Кептіру газы шекемтастар қабаты арқылы таспаның астында орналасқан екі сорғыш воронка арқылы тартылады.

      Жылыту камерасында шекемтастарды күйдіруге және төсекте көміртекті жағуға қолайлы жағдай жасау үшін шекемтастар қыздырылады. Жылыту газдарының қажетті температурасы 1100-1200 °C. Оттық қайта өңделген газ құбырында орналасқан. Айналымдағы газ таспаның астында орналасқан сорғыш воронка арқылы төсек арқылы сорылады. Қуыру камерасында газ температурасы шекемтастар қабатының ішінде 140 °C болатын қуыру температурасына дейін көтеріледі. Жану аймағына газ оттықтан жіберіледі, ол жағу газының температурасын реттейді. Газдарды жылытуға және күйдіруге арналған газ құбырлары сақиналы газ оттықтарымен жабдықталған.

      Күйдірілген шекемтастар үш салқындату камерасында шекемтастар қабатын ауамен үрлеу арқылы салқындатылады. Салқындатқыш газдар пештің алдыңғы жағындағы камераларға айналады. Желдеткіштермен бөлек берілетін ауа пештің бағыттаушы рельстері мен белдік жиектерін салқындату үшін пайдаланылады. Салқындату аймақтарына, сондай-ақ пештің бағыттаушы рельстері мен белдік жиектерін салқындату үшін берілетін ауаны желдеткіштер көшеден тікелей алады.

      Қуырылған шекемтастар болат қалталы конвейерге түсіріліп, сатылатын шекемтастар мен габаритті емес өнімнің бункерлерінде орналасқан вибрациялық экранға беріледі. Жоғарғы сыныпты 8 мм тауарлық өнім қоймасына жөнелтіледі, ал төмен мөлшері концентратты ұнтақтау алаңына қайтарылады.

      3.48-кесте. Шекемтастарды термиялық өңдеуге арналған жұмыс істеп тұрған зауыттарда қолданылатын жабдық (ҚТА бойынша).

Р/с

Нысанның атауы

Жабдық атауы

1

2

3

1

A7

қуыру машинасы, металл алжапқышты конвейер, экран

2

С5

пеш, болат қалталы конвейер, экран

      Шекемтастарды термиялық өңдеу кезінде газдар (NOx , SO2 , көміртегі оксиді) және шаң түзіледі, шығарындылардың негізгі көзі пештер болып табылады. А кәсіпорнында № 1-8 күйдіру машиналарының технологиялық газдары түтін сорғыштар арқылы жинау коллекторы арқылы сорылады және тазартусыз 1, 3 түтін құбырларына жіберіледі. No 9-12 қуыру машиналары (әрқайсысы) үш газ тазалау қондырғысымен жабдықталған: I кептіру аймағы - КТсМП; кептіру аймағы II, жылыту аймағы және I күйдіру аймағы - ГЦ 250 мм типті аккумуляторлық циклондар бойынша; II атыс аймағы және рекуперация - жалюзиленген шаң ұстағышымен - ЖУП. Түтін газдары Н-7500 типті сорғышпен сорылып, тазартылған газдар мұржаға тасталады.

      Кептіру пештерінде отынды жағу кезінде газдар түзіледі (NOx, SO2, көміртегі оксиді). Бұл эмиссия көздері технологиялық процестің негізгі кезеңдерін білдіреді.



      3.30-сурет. Шекемтастарды өндіру кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары (г/т)

      Диаграмманы талдау кейбір кәсіпорындарда шекемтастарды өндіру кезіндегі шаңның үлестік шығарындылары Ресей Федерациясының ИТС-25 талаптарымен салыстырғанда жоғары бағаланғанын көрсетеді. ИТС 25-2021 стандартында тоқтатылған қатты заттардың үлестік шығарындылары (шығарылымдағы барлық қатты заттар, соның ішінде "Кремний мөлшері 20-дан аз, 20 - 70 және 70 пайыздан жоғары бейорганикалық шаң) 530 г/т шекемтастарды құрайды.

      Азот оксидтерінің шығарындылары қуыру және кептіру машиналарының жұмысы кезінде атмосфераға шығарылатын ластағыш заттардың бірі болып табылады. Олар NO оксиді мен азот диоксиді NO2 қоспасынан тұрады.

      ЕО-да азот оксиді шығарындылары үздіксіз өлшеу деректері негізінде стандартталған, NOx түрінде көрсетілген оксидтердің мөлшері стандартталған. ЕО-25 елдеріндегі орташа жылдық NOx эмиссиясы ең азы 73 мг/Нм3 және максимум 283 мг/Нм3 құрайды.

      SO2 шығарындылары пештің қалыпты жұмысы кезінде және шикізатта органикалық күкірт болған кезде айтарлықтай артуы мүмкін.

      Шекемтастарды қуыру кезіндегі CO шығарындылары жалпы газ тәріздес ластағыш заттар болып табылады және жану процестерінің аралық өнімі ретінде пайда болады.

      Кешенді технологиялық аудит нәтижесінде ластағыш заттардың шаң, NOx, SO2, СО шығарындылары туралы мәліметтер алынды және төмендегі кестеде негізгі ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, концентрациясы және меншікті мәндері көрсетілген.

      3.49-кесте. Шекемтастар өндірісі кезінде шаң, NOx, SO2, СО ластағыш заттардың шығарындылары туралы деректер

Р/с

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер,
кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8

1

А7 (ату)

2

шаң

8795,2

5286,5

0

0

2,6

1,0

3

NOх

478,3

269,2

0

0

0,1

0,1

4

SO2

18125,8

10894,9

0

0

5,4

2,0

5

СО

821,3

457,5

0

0

0,2

0,1

6

С5 (ату)

7

шаң

20,9

17,8

58,0

72,3

0,02

0,02

8

NOх

948,7

806,7

5143,8

1100,6

1,0

0,9

9

SO2

523,4

445,0

1796,0

1722,3

0,6

0,5

10

СО

4208,4

3578,2

15358,1

11018,2

4,8

4,3

11

С5 (кептіру, қыздыру)

12

шаң

714,6

610,0

26919,3

169,7

1,0

0,6

13

NOх

1552,223

464

1518,806

478,1

1,5

0,5

14

SO2

779,2

663,1

1398,0

92,3

0,9

0,8

15

СО

5449,9

4632,7

7943,2

2092,1

6,2

5,5

16

С1 (брикеттеу)

17

шаң

87,6

74,5

402,3

26,4

1,0

0,5

18

NOх

197,1

167,5

139,4

19,2

1,9

0,9

19

SO2

27,4

23,3

22,5

19,1

0,3

0,1

20

СО

273,6

232,6

224,8

191,1

2,6

1,2

      Қуыру кезіндегі ерекше NOx шығарындылары шекемтастардың 0,1-ден 1,0 кг/тоннасына дейін өзгереді, бұл ауытқулар пештің жоғары температурасы мен азоттың тотығуынан туындайды.

      Қуыру кезінде атмосфераға SO2 үлестік шығарындылары шекемтастардың 0,5-тен 5,4 кг/тоннаға дейін ауытқиды, бұл сәйкессіздіктер негізінен шикізат құрамындағы күкірт қосылыстарының жануымен және ең алдымен кокс желінде күкірттің отынмен келуі шамалы – 1 %, күткендей, күкірттің негізгі көзі ≈98 % концентрат болып табылады [12]. Атмосфераға SO2 шығарындылары түйіршіктеу кезінде қату процесінде және пешті қыздыру кезінде де болуы мүмкін. Алдын ала қыздыру және шынықтыру пештерінен шығатын газдардағы SO2 шығарындыларының деңгейі пайдаланылатын отынның құрамындағы күкіртке байланысты.

      Қуыру кезіндегі СО-ның үлестік шығарындылары шекемтастарға 0,1-ден 4,8 кг/тонна дейін ауытқиды, бұл пештердің қуатына, отын шығынының мөлшеріне және отынның құрамына байланысты болуы мүмкін. Шығарынды бақылауға арналған қолданбалы техникалық шешімдер төмендегі кестеде көрсетілген.

      3.50-кесте. Шаң шығаруды бақылауға арналған техникалық шешімдер (ҚТА бойынша)

Р/с

Қолдану мүмкіндігі

Техникалық шешімдер

тиімділік (нақты)

Сайтта қол жетімділік

1

2

3

4

5

1

ШӨЗ. Ылғалды шекемтастар аймағы, ұнтақтау бөлімі

СИОТ №3

90,4

А7

СИОТ №3

92,6

СИОТ №6

92,8

СИОТ №8

90,4

СИОТ №4

92,8

СИОТ №6

91,6

СИОТ №3

89

ЦН-11, СИОТ №5

84,3

ЦН-11, СИОТ №3

92,3

ЦН-11, СИОТ №3

89,9

ЦН-11, СИОТ №4

69,5

ЦН-15, СИОТ №5

93,1

ЦН-11, СИОТ №5

91,7

ЦН-15, СИОТ №4

90,7

ЦН-15, СИОТ №4

89,4

ЦН-15, СИОТ №6

89,2

ЦН-15, СИОТ №3

85,2

ЦС-8, СИОТ №5

92,4

ЦН-11, СИОТ №3

90,8

ЦН-15, СИОТ №6

91,4

ЦН-15, СИОТ №3

91,1

2

ШӨЗ. Ылғалды шекемтастар алаңы, кесектеу бөлімі

ЦН-11, СИОТ №6

94,7

ЦН-15, СИОТ №4

90,1

ЦН-15, СИОТ №3

91,8

ЦН-15, СИОТ №6

91,1

ЦН-15, СИОТ №6

95,4

ЦН-15, СИОТ №6

93

ЦН-15, СИОТ №6

93,2

ЦН-15, СИОТ №6

94,2

ЦН-15, СИОТ №6

90,6

ЦН-15, СИОТ №6

93,8

ЦН-15, СИОТ №5

96,3

ЦН-15, СИОТ №5

94,5

ЦН-15, СИОТ №5

93,8

ЦН-15, СИОТ №5

91,8

3

ШӨЗ. Күйдіру аймағы

СИОТ №8

90,3

КЦМП-8

95,1

КЦМП-8

93,45

КЦМП-8

93,4

КЦМП-8, ЦС-26, КЦМП-8

92,8

СИОТ №11

94,2

Коллектор, КЦМП-8, ЦС-31, КМЦП-8

93,95

КМЦП-8- 2 шт.

94,3

КМЦП-8

92

КЦМП-8

96,2

Коллектор, КЦМП-8

96,6

КМЦП-8

95

ЦС-31, КЦМП-8

93,3

КМЦП-6,3, СИОТ №8, СИОТ №8

94,35

Коллектор, СИОТ №8, СИОТ №8

87,1

4

ШӨЗ. Сұрыптау аймағы

СИОТ №5

96,9

СИОТ №5

92,5

СИОТ №4

92,7

СИОТ №8

94,1

Коллектор, КЦМП-8, КЦМП-8

92,6

СИОТ №5

91

ЦС-13, СИОТ №8

94,2

ЦС-13, СИОТ №8

93,4

ЦС-13, СИОТ №8

94,7

СИОТ №8

90,2

ЦС-13, СИОТ №8

95,3

ЦС-13, СИОТ №8

93,9

ЦС-13, СИОТ №8

91,7

ЦС-13, КЦМП-6,3

93,2

СИОТ №5

92

СИОТ №8, ЦС-18

90,5

Коллектор, КЦМП-6,3

90,9

Коллектор, КЦМП-6,3

92,5

КЦМП-6,3

94,4

КЦМП-6,3

93,9

ЦС-31, КМЦП-8

94,9

Коллектор, КЦМП-6,3

94,4

СИОТ №5

92,8

5

Түйіршіктеу

АС УПО-1 – АТУ-8, Жеңдік сүзгі

79,1

С5

АС УПО-1 – АТУ-11

82,5

АС УПО-2 – АТУ-16. Жеңдік сүзгі

82,5

АС УПО-1 – АТУ-12

82,5

АС УПО-1 – АТУ-10

82,5

АС УПО-2 – АТУ-16. Жеңдік сүзгі

80,35

3.4.4. Дайын күйдірлген шекемтастарды сұрыптау, қоймаға қою, тасымалдау, жөнелту

      Күйген өнімді сұрыптау скрининг арқылы жүргізіледі. Экрандарда өнім мыналарға бөлінеді: өлшем сыныбы 5 мм-ден аз (елеулі темір кені шекемтастары, өлшем сыныбы 16-дан аз және 5 мм-ден жоғары (коммерциялық шекемтастар) және өлшем сыныбы 10 мм-ден жоғары ("төсек"). Шағын сыныпты шекемтастарды тауарлық шекемтастардан бөлу барлық қуыру машиналарында жүргізілмейді.

      Шекемтастар қуыру машиналарынан металды иілгіш конвейерлер мен лайнерлі конвейерлер арқылы тасымалданады.

      Тауар шекемтастары теміржол көлігіне тиеу бункерлері немесе конвейерлік жолдар арқылы келесі технологиялық кезеңге жөнелтіледі. Қажет болса, шекемтастарды жинақтағышты пайдаланып қоймада сақтауға болады.

      Кешенді технологиялық аудит нәтижесінде ластағыш заттардың шығарындылары туралы мәліметтер алынды және 3.51-кестеде негізгі ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, концентрациясы және меншікті мәндері көрсетілген.

      3.51-кесте. Дайын қуырылған шекемтастарды сұрыптау, сақтау, тасымалдау, жөнелту кезінде ауаға шаңның шығуы (ҚТА бойынша).

р/с№

Нысанның атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

Ластағыш заттардың шығарындысы, мг/Нм3

Шығуларды үлесті көрсеткіштер, кг/т

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

Макс.

Мин.

1

2

3

4

5

6

7

8

2

А7

53,1

45,3

7,9

7,5

0,3

0,1

3.4.5. Суды өңдеу, суды қайта пайдалану

      Түйіршіктеу қондырғысында суды негізгі тұтынушылар күйдіргіш машиналар, тартпа жабдықтары, маймен майлау жүйелері, газ тазалау және аспирациялық жүйелер болып табылады. Су сонымен қатар таңбалардан төгілген заттарды жуу және жұмыс орындарын тазалау үшін қолданылады. Технологиялық су кәсіпорынның айналмалы су құбырынан пайдаланылады.

      Қуыру машинасының сумен салқындату жүйесі пештің сумен салқындатылатын негіз пластинкаларына, бүйірлік тығыздағыш секцияларына, сумен суытылатын көлденең арқалықтарға машинаның жалпы су салқындату желісінен су беруді қамтамасыз етеді. Су магистральдық су төгетін құбырға құбырлар арқылы қосылған су төгетін карьерлер арқылы ағызылады. Суды тұтыну көлемдері 3.4.7-тармақта келтірілген.

      Айналымдағы су құбырынан алынатын технологиялық су қуыру машиналарын салқындату үшін пайдаланылады.

3.4.6. Өндіріс қалдықтарын басқару

      Түйіршіктеу зауытының шламдары, әдетте, темірдің жеткілікті жоғары мөлшерін қамтиды – 60 % -дан астам, сондықтан бұл материал байыту қондырғысының сүзу бөліміне немесе түйіршік шихтасына қайтарылады. 3.31-суретте түйіршіктейтін қондырғылардан шыққан шламның жалпыланған ағын схемасы көрсетілген.




      3.31-сурет. Түйіршіктеу фабрикаларының шламдарының қозғалысының жалпыланған схемасы

3.4.7. Энергияны, шикізатты және су ресурстарын тұтыну

      Кәсіпорындарда шекемтастар өндірісінде келесі энергия ресурстарын пайдалануға болады:

      қазандық пен пештік отын (табиғи газ) 90 % дейін;

      электр энергиясы 10 – 15 %;

      кокстелетін көмір (отынды пайдалану емес).

      Тау-кен өндіру және өңдеуші кәсіпорындардың жалпы тұтынуының 25 – 35 %-ы электр энергиясын тұтынудың жалпы үлесінде шекемтастар өндіруге жұмсалады.

      Кесектеу және шекемтастар өндірісі кезіндегі электр энергиясын негізгі тұтынушылар:

      бірлік қуаттылығы әртүрлі (5 МВт-қа дейін) ұнтақтау қондырғылары (шарлы диірмендер, штангалы диірмендер) - осы зауыттардың тұтыну үлесі кесектеу және шекемтастар өндіру процесі бойынша жалпы тұтынудың 45-тен 50 %-ға дейінін құрайды;

      кесектеу және түйіршіктеу процесі бойынша жалпы тұтынудың 10-нан 15 %-ға дейінгі кесектеу қондырғылары;

      кесектеу және түйіршіктеу процесі бойынша жалпы тұтынудың 7 %-ға дейін конвейерлік конвейерлер мен айырғыш қондырғылар (электер, вибрациялық экрандар);

      Кесектеу және шекемтастар өндірісінде қазандық және пештік отынның негізгі тұтынушылары кесектеу машиналары мен күйдіру машиналары болып табылады.

      Кәсіпорындарда электр энергиясын тұтынудың технологиялық кезеңдері бойынша жеке есебінің болмауына байланысты отын-энергетикалық ресурстарды тұтынудың жиынтық көрсеткіштері және өндірілген өнімге арналған үлестік шығындар қарастырылды.

      Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында шекемтастарды жағу кезінде қазандық пен пеш отынының үлестік шығыны 289,97-ден 1469,27 МДж/т-ға дейін өзгереді (ҚТА деректері), ал үш шекемтас зауытының деректері бойынша қазандық пен пеш отынының үлестік шығыны. пеш отыны: кокс/домна газын тұтыну үшін – 306 МДж/т (домна пеші үшін), табиғи газ – 14 МДж/т (домна пеші үшін), көмір – 223 МДж/т (автономды жағдайда) Швецияда орнату), сұйық отын - 43- 186 МДж/т (Швецияда желіден тыс орнату жағдайында), кокс бризі – 342 МДж/т (домна пештері үшін).

      КТА нәтижесінде алынған Қазақстан Республикасының кәсіпорындары туралы негізгі мәліметтер төмендегі кестеде берілген.

      3.52-кесте. Қазақстан кәсіпорындарында қазандық және пеш отынын тұтыну

Р/с

Кеніш/ кәсіпорын

KPT жалпы тұтынуы, MДж/жыл (2019)

Шекемтастардың тоннасына KPT тұтынуы, МДж/т (2019)

1

2

3

4

1

С5

297 335 700

289,97

2

А7

7 903 200 008

1 469,27

      3.53-кестеде шекемтастар өндірісінде қолданылатын энергия ресурстарының ағымдағы тұтынуы келтірілген. Өндірілген шекемтастардың тоннасына ресурстарды тұтыну ресурстарды тұтынудың өзіндік құны ретінде анықталады.

      3.53-кесте. Энергия ресурстарының ағымдағы тұтынуы (ҚТА бойынша)

Р/с

Нысанның атауы

Тұтынылатын ресурс

Қолдану мақсаты

Өлшем бірлік

Жылдық тұтыну

Меншікті тұтыну, т

1

2

3

4

5

6

7

1

А7

Электр энергиясы

Пеллет өндіру

ш.о.т.

50 863,54

0,012882

2

С5

Электр энергиясы

Пеллет өндіру

ш.о.т.

8 301,897

0,011166

3

А7

Қазандық және пеш отыны

Пеллет өндіру

ш.о.т.

248 469

0,05204

4

С5

Қазандық және пеш отыны

Пеллет өндіру

ш.о.т.

2 881,71

0,003879

5

С5

кокстелетін көмір

Пеллет өндіру

ш.о.т.

39 685,11

0,044492

6

А7

Саз

Пеллет өндіру

т/т

0,01

0,02

7

С5

өңдеу суы

Пеллет өндіру

м3/т

4,1

5,4

      Ұсынылған кестеден шекемтастарды өндіруге арналған электр энергиясының меншікті шығыны 0,011-0,013 ш.о.т екенін көруге болады. (65,051 – 123,765 кВт/сағ) өндірілген шекемтастардың тоннасына. ИТС ЕҚТ 25- 2021 сәйкес, Ресей Федерациясының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында өндірілген шекемтастардың тоннасына электр энергиясының үлестік шығыны 32,5-тен 48,5 кВт/т-ға дейін ауытқиды.

      Сондай-ақ, кестеде шекемтастарды өндіруге табиғи газдың үлестік шығыны өндірілген шекемтастардың тоннасына 3,879–44,492 кг эталондық отын болатыны көрсетілген. ИТС ЕҚТ 25-2021 сәйкес, Ресей Федерациясының тау-кен өнеркәсібінің кәсіпорындарында өндірілген шекемтастардың тоннасына табиғи газдың үлестік шығыны 10,1 - 20,0 кг эталондық отын / т.

      Ресей Федерациясының ұқсас кәсіпорындарымен салыстырғанда энергия ресурстарын тұтынудағы мұндай сәйкессіздік кәсіпорынның энергия ресурстарын тұтынуды есепке алу және талдау жүйесінің жетілмегендігіне байланысты.

      Тұтынылған отын-энергетикалық ресурстардың, сондай-ақ өндірілген өнімдердің есепке алу жүйесін және ұсынылған деректерін талдау технологиялық процестер контекстінде бірліктің нақты шығындарын анықтау үшін есепке алу аспаптарының саны жеткіліксіз екенін көрсетті, ал көп жағдайда құндылықтар отын мен энергияны тұтыну немесе олар үшін өндірілген өнім/жұмыстар есептеу әдістерімен алынады. Бұл бірлігінің құнына сапалы және сенімді талдау жүргізу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді.

      Бірлік құнын стандарттау мәселесін шешу үшін отын-энергетикалық ресурстардың нақты тұтынуы мен өнім өндірудің объективті бейнесін алу және бірліктің стандартты және нақты мәндері арасындағы сәйкессіздік себептеріне сенімді талдау жүргізу. шығындарды ескере отырып, стандарттар белгіленген технологиялық желілер мен жабдықтар үшін тұтынылатын энергия ресурстары мен өндірілген өнімдерді техникалық есепке алу аспаптарын жабдықтау (немесе пайдалануға ендіру) қажет.

      Осылайша, тау-кен өнеркәсібіндегі кәсіпорындардың өндірілген электр энергиясын тұтынуы өндірістік қажеттіліктердің 40-тан 60 %-ға дейін болуы мүмкін, электр энергиясын өндіруді меншікті электр көздерінен қамтамасыз ету қалдық принципі бойынша жүзеге асырылатынын атап өткен жөн ( басымдық қаланы электр энергиясымен қамтамасыз ету).

      Кәсіпорынның жылу энергиясына қажеттілігі әдетте тікелей өндіріс орындарында орнатылған меншікті қазандықтармен, сондай-ақ ЖЭС-те өндірілетін жылу энергиясымен толығымен жабылады.

4. Эмиссиялар мен ресурстарды тұтынуды болдырмау және/немесе азайтуға арналған жалпы ең үздік қолжетімді техникалар

      Бұл бөлім жалпы сипаттайды технологиялық процестерді жүзеге асыру кезінде олардың қоршаған ортаға теріс әсерін азайту үшін қолданылатын және қоршаған ортаға теріс әсер ететін объектіні техникалық қайта жарақтандыруды, қайта құруды қажет етпейтін әдістер.

      Бұл әдістемелер осы анықтамалық аясында қоршаған ортаны қорғаудың, энергия өнімділігінің, ресурстарды үнемдеудің жоғары деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.

      Бұл бөлім өндірістік процестерге біріктірілген қоршаған ортаны басқару жүйелерін қамтиды. Қалдықтардың алдын алу және кәдеге жарату мәселелері, сондай-ақ оңтайландыру және қайта пайдалану арқылы шикізатты, суды және энергияны тұтынуды азайту әдістері қарастырылады. Сипатталған әдістер қоршаған ортаға әсердің алдын алу немесе шектеу үшін қолданылатын шараларды қамтиды.

      Бұл бөлімде әдістердің толық тізімі қарастырылмаған. Қоршаған ортаны қорғау деңгейі сақталған жағдайда басқа әдістерді қолдануға болады.

      Жобалық құжаттаманы әзірлеу сатысында тау-кен өндіру және байыту объектілерінің қоршаған ортаға әсер ету аспектілерін ескере отырып, өндірісті басқару мен ұйымдастыру тәсілдерін жетілдіру бойынша жалпы ұйымдастырушылық шаралар, мүмкін болатын теріс әсері аз материалдар мен реагенттерді таңдау. қоршаған ортаны қорғау, қалдықсыз/қалдықсыз технологияларға көшу бойынша шаралар, өндірісті материалдық-техникалық қамтамасыз ету, өндірістік процестің тиімділігін бақылау, өндірістік процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйелерін ендіру, өндірістің ақаусыз жұмысын қамтамасыз ету, оқыту және кадрлардың біліктілігін арттыру және т.б.

4.1. Қоршаған ортаны қорғаудың кешенді тәсілдерін ендіру

      Шығарындылардың кешенді алдын алу немесе барынша азайту жалпы қоршаған ортаны қорғаудың жоғары деңгейін қамтамасыз ете отырып, ауаға, суға немесе топыраққа шығарындыларды болдырмайтын немесе шектейтін шараларды қолдануды талап етеді; Келесі факторларды ескеру қажет: қондырғының қауіпсіздігі, қалдықтарды жоюдың қоршаған ортаға әсері, энергияны үнемді және тиімді пайдалану.

      Болдырмайтын шығарылымдарды шығу орнында, мүмкін болса, сәйкес күшпен түсіру керек. Шығарындыларды бақылау шаралары ең Қазіргі заманғы болуы керек. Осы ЕҚТ нұсқаулығының ережелері ластағыш заттардың басқа орталарға, мысалы, су немесе топыраққа тасымалдануы үшін техника деңгейіне қайшы келетін шараларды қолдану арқылы орындалмауы керек. Бұл шаралар қондырғыдан шығарылатын ауаны ластағыш заттардың массалық концентрациясын да, массалық ағындарын немесе массалық үлестерін де азайтуға бағытталған. Олар зауытты пайдалану кезінде дұрыс қолданылуы керек.

      Талаптарды анықтау кезінде, атап айтқанда, келесі факторларды ескеру қажет:

      өнімнің мүмкін болатын ең жоғары шығымдылығымен және жалпы қоршаған ортаға эмиссиялардың ең аз мөлшерімен біріктірілген технологиялық процестерді таңдау;

      процесті оңтайландыру, мысалы, шикізатты кеңінен пайдалану және қосымша өнімдерді өндіру;

      канцерогенді, мутагенді немесе көбеюге теріс әсер ететін бастапқы материалдарды алмастыру;

      пайдаланылған газдардың көлемін азайту, мысалы, қауіпсіздік талаптарын ескере отырып, ауаны рециркуляциялау жүйелерін қолдану арқылы;

      энергияны үнемдеу және климатқа әсер ететін газдардың шығарындыларын азайту, мысалы, қондырғыларды жоспарлау, салу және пайдалану кезіндегі энергия шығындарын оңтайландыру, монтажда энергияны қалпына келтіру, жылу оқшаулауды пайдалану.

      Қоршаған ортаны қорғауға кешенді көзқарас кәсіпорындардың өндірістік қызметінің (атмосфераға шығарындылар, су ортасына тасталулар және қалдықтардың түзілуі/орналастырылуы) қоршаған ортаның құрамдас бөліктеріне теріс әсер ету көздерін анықтауға, зиянды әсерді азайтуға бағытталған шаралар жүйесін білдіреді. Олардың техногендік әсерін бақылау арқылы алдын алу, сондай-ақ қабылданған шаралардың экологиялық және экономикалық тиімділігін салыстыра отырып, Ең үздік қолжетімді технологияларды ендіру және қолдану.

      Кешенді тәсілді жүзеге асыру үшін кәсіпорындар қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне ерекше назар аударуы керек, ол мынада көрсетілген:

      шикізат пен қосалқы материалдардың, объектіде тұтынылатын немесе өндірілген энергияның міндетті есебін жүргізу;

      объектідегі шығарындылардың, төгінділердің, қалдықтардың түзілуінің барлық көздерін, олардың сипаты мен көлемін құжаттау, сондай-ақ олардың қоршаған ортаға теріс әсер ету жағдайларын анықтау;

      ағынды суларды және қалдық газдарды зиянды заттардан тазартудың технологиялық шешімдерін және басқа да әдістерін және табиғи ресурстарды пайдалану нормаларын азайту және объектіде шығарындыларды, төгінділерді және қалдықтардың түзілуін азайту үшін Ең үздік қолжетімді технологияларды ендіру;

      табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау бойынша тиімді шараларды әзірлеу;

      кәсіпорынның экологиялық саясатын жариялау;

      экологиялық менеджмент жүйесінде өндірісті дайындау және сертификаттау;

      өндірістік экологиялық бақылауды және қоршаған орта компоненттерінің мониторингін орындау;

      қоршаған ортаны қорғау саласындағы арнайы уәкілетті мемлекеттік органдардан экологиялық рұқсаттар алу;

      экологиялық заңнамасының талаптарының орындалуын және сақталуын бақылау және т.б.

      Жоғары экологиялық және экономикалық нәтижелерге қол жеткізу үшін зиянды заттардан шығарындылар мен төгінділерді тазарту процесін ұсталған заттарды қайта өңдеу процесімен біріктіру қажет. "Таза түрінде" зиянды шығарындыларды тазарту тиімсіз, өйткені оның көмегімен қоршаған ортаға зиянды заттардың ағынын толығымен тоқтату әрқашан мүмкін емес, tk. қоршаған ортаның бір құрамдас бөлігінің ластану деңгейінің төмендеуі екіншісінің ластануының артуына әкелуі мүмкін.

      Мысалы, газды тазалау кезінде дымқыл сүзгілерді орнату ауаның ластануын азайтуы мүмкін, бірақ ағынды суды дұрыс тазартпаған жағдайда судың одан да көп ластануына әкеледі. Тазалау құрылыстарын, тіпті ең тиімділерін пайдалану қоршаған ортаның ластану деңгейін күрт төмендетеді, бірақ бұл мәселені толығымен шешпейді, өйткені бұл қондырғыларды пайдалану қалдықтарды азырақ көлемде болса да шығарады, бірақ, әдетте, зиянды заттардың жоғары концентрациясымен. Ақырында, тазалау құрылыстарының көпшілігінің жұмысы айтарлықтай энергия шығындарын талап етеді, бұл өз кезегінде қоршаған ортаға да қауіпті.

      Ластану себептерін жоюдың өзі шикізатты кешенді пайдалануға және қоршаған ортаға зиянды заттарды барынша кәдеге жаратуға мүмкіндік беретін қалдықсыз, ал болашақта қалдықсыз өндіріс технологияларын ендіруді талап етеді.

      Қалдықтардың жекелеген түрлерін балама отын ретінде пайдалану қазба отындарын пайдалануды, түзілетін қалдықтардың мөлшерін және шығарындыларды азайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, материалды таңдау кезінде қалдықтардың химиялық құрамы мен қалдықтардың әрбір түрін өңдеу нәтижесінде тудыруы мүмкін экологиялық салдарлар ескерілуі керек.

      Пайдаланылған газдарды тазарту жүйелерін тоқтатуға немесе айналып өтуге байланысты технологиялық операциялар төмен шығарындыларды ескере отырып жобалануы және енгізілуі, сондай-ақ тиісті технологиялық параметрлерді бекіту арқылы бақылануы керек. Тазалау жабдығы істен шыққан жағдайда пропорционалдылық принципін ескере отырып, шығарындыларды кідіріссіз максимумға дейін азайту шараларын қабылдау қажет.

4.2. Экологиялық менеджмент жүйелерін ендіру

      Қоршаған ортаны басқару жүйесі объект қызметінің қоршаған ортаны қорғау саласындағы міндеттерге сәйкестігін көрсетеді. ЭМЖ объектіні жалпы басқару мен пайдаланудың ажырамас бөлігі болған жағдайда ең тиімді және тиімді. ЭМЖ қалыпты және қалыптан тыс жұмыс жағдайлары үшін операциялық процедураларды қолдану арқылы, сондай-ақ тиісті жауапкершілік бағыттарын анықтау арқылы табиғатты пайдаланушыға кәсіпорынның экологиялық тиімділігіне назар аударуға мүмкіндік беру үшін қажет.

      ЭМЖ - бұл бір циклдің аяқталуы келесі циклдің басына түсетін динамикалық модель болып табылатын Жоспарлау, Орындау, Тексеру және Әрекет ету (PDCA) циклдік дәйектілігіне негізделген үздіксіз процесс және тек қатынаста ғана емес қолданылады. қоршаған ортаны қорғауға, сонымен қатар кәсіпорынды басқарудың басқа контексттеріне.

      PCDA моделін келесідей сипаттауға болады:

      Жоспар (Жоспар): ұйымның экологиялық саясатына сәйкес нәтижелерді алу үшін қажетті экологиялық мақсаттар мен процестерді әзірлеу.

      Орындау (Орындау): Процестерді жоспарланғандай орындаңыз.

      Тексеру: экологиялық саясатты, оның ішінде оның міндеттемелерін, қоршаған ортаны қорғау мақсаттары мен тиімділік критерийлерін, сондай-ақ нәтижелер туралы есеп беруді іске асыруға қатысты процестерді бақылау және өлшеу.

      Акт: Үздіксіз жетілдіру әрекеттерін орындау.

      Қоршаған ортаны басқару жүйесі келесі формада болуы мүмкін:

      ISO 14001:2015 халықаралық стандартталған жүйе сияқты стандартталған жүйе;

      стандартталмаған ("теңшейтілген") жүйе, оны дұрыс құрастыру және ендіру оның тиімділігін арттырады.

      ЭМЖ келесі компоненттерден тұруы мүмкін:

      басшылықтың, оның ішінде топ-менеджменттің міндеттемесі;

      талдау, оның ішінде ұйымның контекстін анықтау, мүдделі тұлғалардың қажеттіліктері мен күтулерін анықтау, қоршаған ортаға (немесе адам денсаулығына) ықтимал тәуекелдермен байланысты кәсіпорынның сипаттамаларын, сондай-ақ қоршаған ортаға қатысты қолданылатын заңнамалық талаптарды анықтау;

      менеджмент арқылы кәсіпорынды үздіксіз жетілдіруді қамтитын экологиялық саясат;

      қаржылық жоспарлаумен және инвестициялаумен бірге қажетті рәсімдерді, мақсаттар мен міндеттерді жоспарлау және белгілеу, оның ішінде қолданыстағы заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету;

      экологиялық мақсаттарға қол жеткізу және ерекше назар аударуды қажет ететін экологиялық қауіптердің алдын алу үшін процедуралар мен әрекеттерді (қажет болған жағдайда түзету және алдын алу шараларын қоса алғанда) жүзеге асыру:

      құрылымы мен жауапкершілігі

      жұмысы қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштеріне әсер етуі мүмкін персоналды іріктеу, оқыту, хабардар ету және құзыреттілік;

      ішкі және сыртқы коммуникациялар;

      қызметкерлерді тарту;

      құжаттама (қоршаған ортаға айтарлықтай әсер ететін қызметті бақылаудың жазбаша рәсімдерін, сондай-ақ тиісті жазбаларды жасау және жүргізу);

      тиімді операциялық жоспарлау және процесті бақылау;

      техникалық қызмет көрсету бағдарламасы;

      төтенше жағдайлардың қолайсыз (экологиялық) зардаптарының алдын алуды және/немесе жоюды қоса алғанда, төтенше жағдайларға дайындық және әрекет ету;

      экологиялық заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету;

      тиімділігін тексеру және ерекше назар аударуды қажет ететін түзету шараларын қабылдау:

      бақылау және өлшеу;

      құжаттарды басқару;

      қоршаған ортаны қорғау тиімділігін бағалау және ҚОҚЖ жоспарланған іс-шараларға сәйкестігін және оның дұрыс орындалғанын және сақталуын анықтау үшін тәуелсіз (мүмкін болған жағдайда) ішкі және сыртқы аудиттер;

      сәйкессіздіктердің себептерін бағалау, сәйкессіздіктерге жауап ретінде түзету шараларын қабылдау, түзету әрекеттерінің тиімділігін талдау және мұндай сәйкессіздіктердің бар немесе болуы мүмкін екендігін анықтау;

      ЭМЖ-ны және оның тұрақты жарамдылығын, барабарлығын және тиімділігін жоғары басшылықтың қарауы;

      тұрақты экологиялық есепті дайындау;

      сертификаттау органының немесе сыртқы ЭМЖ тексерушісінің валидациясы;

      таза технологиялардың дамуын қадағалау;

      жаңа қондырғыны жобалау сатысында қондырғыны пайдаланудан шығару кезінде және оны пайдаланудың барлық кезеңінде қоршаған ортаға әсерін есепке алу;

      салалық бенчмаркингті тұрақты негізде қолдану;

      қалдықтарды басқару жүйесі.

      ЭМЖ ендірудің қозғаушы күштері:

      қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      шешім қабылдау негіздерін жетілдіру;

      реттеуші органдардың, сақтандыру компанияларының немесе басқа да мүдделі тұлғалардың (қоғамның) экологиялық талаптарын қанағаттандыру үшін пайдалануға болатын кәсіпорынның экологиялық аспектілерін тереңірек түсіну;

      қызметкерлерді ынталандыру және тарту деңгейін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер;

      жауапкершілік, сақтандыру және сақтамау шығындары төмендетілді.

      ЭМЖ осы ЕҚТ анықтамалығында қарастырылған бірқатар кәсіпорындарда жұмыс істейді. Сонымен, "ССКБӨБ" АҚ сапа менеджменті жүйесін (СМЖ), қоршаған ортаны басқару жүйесін (ҚОБЖ), еңбекті қорғауды басқару жүйесін (ЕҚБЖ) және энергия менеджме нті жүйесін (ЭБЖ) қамтитын біріктірілген менеджмент жүйесін (БМЖ) басқарады.

      СМЖ, ҚОБЖ, ЕҚБЖ және ЭМЖ ISO 9001:2015, ISO 14001:2015, ISO 45001:2018 және ISO 50001:2018 халықаралық стандарттарының талаптарына сәйкестікке сертификатталған.

      "ҚазХром" АҚ Дон ТБК-да қоршаған ортаны басқару (ISO 14001), еңбекті қорғау менеджменті ( ISO 45001:2018), сапаны бақылау (ISO 9001) және энергия менеджменті (ISO 50001) интеграцияланған жүйелері бар. "Өркен" ЖШС MS ISO 9001, қоршаған ортаны басқару ISO 14001 және еңбек қауіпсіздігі ISO 45001:2018 негізіндегі сапа менеджменті жүйесіне сәйкестікке сертификатталған.

4.3. Энергетикалық менеджмент жүйесін ендіру

      ЕҚТ энергоменеджмент жүйесінің (бұдан әрі ‒ ЭМЖ) жұмыс істеуін ендіруден және қолдаудан тұрады. ЭМЖ ендіру және пайдалану қолданыстағы менеджмент жүйесінің (мысалы, қоршаған ортаны басқару жүйесі) немесе энергияны басқарудың жеке жүйесін құрудың бөлігі ретінде қамтамасыз етілуі мүмкін.

      ЭМЖ элементтері нақты контекстке қолданылатын дәрежеде келесі элементтерді қамтиды: жоғары басшылықтың зауыт деңгейіндегі энергия тиімділігін басқару жүйесіне қатысты міндеттемесі; кәсіпорынның жоғарғы басшылығы бекіткен энергия тиімділігін арттыру саясаты; жоспарлау, сондай-ақ мақсаттар мен міндеттерді анықтау; ISO 50001 халықаралық стандартының талаптарына сәйкес энергия менеджменті жүйесінің жұмыс істеуін анықтайтын рәсімдерді әзірлеу және сақтау.

      Жүйенің нұсқаулары мен процедуралары келесілерге ерекше назар аударуы керек:

      жүйенің ұйымдық құрылымы;

      персоналдың жауапкершілігі, оны оқыту, энергия тиімділігі саласындағы құзыреттілігін арттыру;

      ішкі ақпарат алмасуды қамтамасыз ету (мәжілістер, конференциялар, электронды пошта, ақпараттық стендтер, өндірістік газет және т.б.);

      персоналды энергия тиімділігін арттыруға бағытталған іс-шараларға тарту;

      құжаттаманы жүргізу және өндірістік процестерді тиімді бақылауды қамтамасыз ету;

      энергия тиімділігі туралы заңнаманың және тиісті келісімдердің (бар болса) сақталуын қамтамасыз ету;

      энергия тиімділігінің ішкі көрсеткіштерін анықтау және оларды мерзімді бағалау, сондай-ақ оларды салалық және басқа да расталған деректермен жүйелі және жүйелі түрде салыстыру.

      Бұрын енгізілген және енгізілген түзету шараларының тиімділігін бағалау кезінде келесі мәселелерге ерекше назар аудару қажет:

      бақылау және өлшеу;

      түзету және алдын алу шаралары;

      іс қағаздарын жүргізу;

      жүйенің белгіленген талаптарға сәйкестігін, оны ендіру тиімділігін бағалау және тиісті деңгейде ұстау мақсатында ішкі (немесе сыртқы) аудит;

      мақсаттарға сәйкестігі, барабарлығы мен тиімділігі үшін жоғары басшылықтың ЭТМЖ-н жүйелі түрде тексеру;

      жаңа қондырғылар мен жүйелерді жобалау кезінде оларды кейіннен пайдаланудан шығарумен байланысты қоршаған ортаға ықтимал әсерді ескере отырып;

      үйдегі энергия тиімділігін арттыру технологияларын әзірлеу және кәсіпорыннан тыс энергия тиімділігін арттыру тәжірибесіндегі жетістіктерді қадағалау.

      Қазақстан Республикасындағы, сондай-ақ шетелдегі кәсіпорындарда ЭТМЖ-ті ендіру тәжірибесін бағалау ЭТМЖ-ны ұйымдастыру және ендіру энергия мен ресурстарды тұтынуды жыл сайын 1-3 %-ға (бастапқы кезеңде) азайтуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. 10-20 %-ға дейін, бұл тиісінше зиянды заттар мен парниктік газдар шығарындыларының төмендеуіне әкеледі. Кәсіпорындарда энергия менеджментін қолдану парниктік газдар (ПГ) шығарындыларын шектеуде үлкен рөл атқарады.

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      қызметкерлерді ынталандыру және тарту деңгейін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

      Персоналдың уәждемесінің және жұмысқа тартылуының деңгейін арттыру ENMS ендіру мен пайдаланудың маңызды қозғаушы күші болып табылады. Мысалы, 2015 жылы Магнитогорск темір-металлургиялық комбинатында қызметкерлер 600-ден астам идеяны ұсынды, оларды жүзеге асыруға жұмсалған шығындар 3,8 миллиардтан астам рубльді құрады, ал жылдық экономикалық тиімділік 2,4 миллиард рубльден астам болды. Осы кезеңде ынталандыру жүйелері бойынша төлемдер 800 миллионнан астам рубльді құрады. 128 идея жүзеге асырылды, нәтиже 311 миллион рубльден астам болды. Әзірлеуде 478 жоба болса, одан кейін 126 жоба жүзеге асырылды.

4.4. Эмиссия мониторингі

      Мониторинг – құжатталған және келісілген процедураларға сәйкес қайталанатын өлшеулер немесе тұрақты аралықтағы бақылаулар негізінде әртүрлі орталарда химиялық немесе физикалық параметрлердің өзгеруін жүйелі түрде бақылау.

      Мониторинг қоршаған ортаға ықтимал әсерлерді бақылау және болжау үшін қалдықтар ағынындағы (шығарындылар, төгінділер) ластағыш заттардың құрамы туралы сенімді (дәл) ақпарат алу мақсатында жүргізіледі. Қойылған экологиялық мақсаттардың орындылығын талдау, сондай-ақ мүмкін болатын зиянды заттарды анықтау және жою үшін қалдықтарды шығаруға, төгуге, кәдеге жаратуға және қайта өңдеуге байланысты процестердің тиімділігін бақылау маңызды мәселелердің бірі болып табылады. апаттар мен оқыс оқиғалар.

      Мониторинг жиілігі ластағыш заттардың түріне (уыттылығы, қоршаған ортаға және адамға әсері), пайдаланылатын шикізаттың сипаттамаларына, кәсіпорынның қуаттылығына, сондай-ақ шығарындыларды азайту үшін қолданылатын әдістерге байланысты, бұл ретте ол жеткілікті болуы керек. бақыланатын параметр бойынша репрезентативті деректерді алу үшін. Көп жағдайда ағынды судағы ластағыш заттардың концентрациясы туралы ақпаратты алу үшін орташа тәуліктік көрсеткіштер немесе сынама алудың белгілі бір кезеңіндегі орташа мән қолданылады.

      Бақылау, өлшеу құралдарын, жабдықтарды, рәсiмдердi және қолданылатын құралдарды жүргiзу үшiн қолданылатын әдiстер Қазақстан Республикасының аумағында қолданылып жүрген стандарттарға сәйкес болуы тиiс. Халықаралық стандарттарды қолдану Қазақстан Республикасының НҚА реттелуі керек.

      Өлшеулерді жүргізбес бұрын бақылау жоспарын жасау қажет, онда келесі көрсеткіштер ескерілуі керек: қондырғының жұмыс режимі (үздіксіз, үзіліссіз, іске қосу және өшіру операциялары, жүктеменің өзгеруі), құрылғының жұмыс күйі. газ тазарту қондырғылары немесе ағынды сулар, мүмкін болатын термодинамикалық әсер ету факторлары.

      Өлшеу әдістерін анықтау кезінде, сынама алу нүктелерін, сынамалардың санын және олардың сынама алу ұзақтығын анықтау кезінде келесі факторларды ескеру қажет:

      қондырғының жұмыс режимі және оны өзгертудің ықтимал себептері;

      шығарындылардың ықтимал қаупі;

      репрезентативті деректерді алу үшін іріктеу үшін қажетті уақыт.

      Әдетте, өлшеу үшін жұмыс режимін таңдаған кезде, қоршаған ортаға максималды әсерді (максималды жүктеме) атап өтуге болатын режим таңдалады.

      Атмосфералық ауаны бақылау кезінде белсенді ластану аймағындағы қоршаған ортаның жай-күйіне (ауаны ластау көздері бойынша) басты назар аудару керек.

      Технологиялық газдың мониторингі технологиялық газдардың құрамы және шаң, ауыр металдар және SOx сияқты технологиялық газдың жануынан болатын жанама шығарындылар туралы ақпаратты қамтамасыз етеді.

      Ағынды сулардағы ластағыш заттардың концентрациясын анықтау үшін ағынға пропорционалды немесе орташа уақыт бойынша сынама алу негізінде кездейсоқ сынамаларды немесе біріктірілген күнделікті сынамаларды (24 сағат ішінде) пайдалануға болады.

      Сынама алу кезінде газдарды немесе ағынды суларды сұйылтуға болмайды, өйткені бұл жағдайда алынған көрсеткіштер объективті деп саналмайды.

      Шығарындылардың мониторингі тікелей әдіспен де (аспаптық өлшеулер) де, жанама әдіспен де (есептеу әдістері) жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл жағдайда аспаптық өлшеулерге негізделген әдіс сынама алу жиілігіне байланысты және мерзімді немесе үздіксіз болуы мүмкін. Жоғарыда аталған әдістердің әрқайсысының өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар.

4.4.1. Мониторинг компоненттері

      Өндірістік мониторингтің құрамдас бөліктері бекітілген әдістемелік құжаттар негізінде өлшенетін немесе есептелетін қоршаған ортаға эмиссияларда (шығарындылар, төгінділер) болатын бақыланатын ластағыш заттар болып табылады.

      4.1-кесте. Ластағыш заттардың тізімі

Р/с

Компонент/зат

Анықтама

1

2

3

Шығарындылар

1

Шаң (жалпы)

Газ фазасында дисперсті кез келген пішіндегі, құрылымдағы немесе тығыздықтағы субмикроскопиялықтан макроскопиялыққа дейінгі өлшемдері бар қатты бөлшектер

2

SO2

күкірт диоксиді

3

NO

Азот оксиді

4

NO2

азот диоксиді

5

CO

Көміртек тотығы

Төгімділер

6

тоқтатылған қатты заттар


7

Металдар және олардың қосылыстары

Zn, Pb, Fe, Mn

      I санатты объектiден су объектiсiне немесе жер бедерiне ағызылатын сарқынды сулар (буландырғыш тоғандар мен резервуарларды қоспағанда) мынадай параметрлермен автоматтандырылған бақылау жүйесiмен жабдықталуға жатады: температура, шығын өлшегіш, рН мәні, электрөткізгіштік, бұлыңғырлық [13].

4.4.2. Бастапқы шарттар мен параметрлер

      Атмосфералық ауаның жай-күйін зерттеген кезде метеорологиялық жағдайларды ескеру қажет:

      қоршаған ортаның температурасы;

      салыстырмалы ылғалдылық;

      желдің жылдамдығы мен бағыты;

      атмосфералық қысым;

      жалпы ауа райы жағдайлары (бұлттылық, жауын-шашын),

      және газ-ауа қоспасының технологиялық параметрлері:

      көлемдік ағынның түтін газының температурасы (концентрация және массалық шығынды есептеу үшін);

      су буының құрамы;

      статикалық қысым, пайдаланылған газ арнасындағы ағынның жылдамдығы;

      оттегі мөлшері.

      Бұл параметрлер ағынды газда белгілі бір компоненттердің болуын анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін, мысалы, температура, оттегі және газдағы шаңның құрамы PCDD/F деградациясын көрсете алады. Ағынды сулардың рН мәнін металдың жауын-шашынның тиімділігін анықтау үшін де қолдануға болады.

      Қалдық ағындарының сапалық және сандық көрсеткіштерін бақылаудан басқа, негізгі өндірістік процестердің технологиялық параметрлері мониторингке жатады, оларға мыналар жатады:

      тиелген шикізат көлемі;

      өнімділік;

      жану температурасы (немесе ағын жылдамдығы);

      катализатор температурасы;

      қосылған сору қондырғыларының саны;

      ағынның жылдамдығы, кернеуі және шаң концентрациясының орнына электрофильтрмен шығарылған шаңның мөлшері;

      тазалау сұйықтығының (фильтраттың) шығыны мен қысымы және дымқыл скруббер ішіндегі қысымның төмендеуі;

      шаң мен газды тазарту жабдығына орнатылған ағып кету датчиктері (мысалы, қап сүзгілерінің сүзгі матасы сынған кездегі концентрациядан асып кетуі мүмкін).

      Жоғарыда аталған параметрлерден басқа, кейбір параметрлерді (мысалы, кернеу мен электр (электростатикалық сүзгілер), қысымның төмендеуі (қап сүзгілері), су себу суының рН (скрубберлер)) және газдағы әртүрлі қондырғылардағы ластағыш заттардың концентрациясын қосымша өлшеу. арналар (мысалы, шаң мен газды тазалауға дейін және кейін).

4.4.3. Мерзімді мониторинг

      Мерзімді мониторинг – аспаптық өлшемдерді қолдану арқылы белгілі бір уақыт аралықтарында жүргізілетін өлшеулер (бақылаулар). Сынамаларды іріктеу аралығы өлшеу мақсатына және өлшеулер жүргізілетін өндірістік объектінің жұмыс жағдайларына (қалыпты жұмыс жағдайлары және/немесе алдын ала белгілі болса, қалыпты емес жұмыс жағдайлары) негізінде белгіленеді. Көптеген жағдайларда өлшеу жиілігі тұрақты - айына бір рет, тоқсанына бір рет немесе жылына бір рет / екі рет. Алынған үлгілердің саны талданатын затқа, сынама алу шарттарына байланысты өзгеруі мүмкін, дегенмен тұрақты босатудың объективті көрсеткіштерін алу үшін Ең үздік ұсынылатын тәжірибе бір өлшеу сериясында қатарынан кемінде үш үлгіні алу болып табылады.

      Сынамаларды алудың ұзақтығы мен уақыты, сынама алу нүктелері, талданатын заттар (ластағыш заттар мен жанама параметрлер) де мониторинг мақсаттарын анықтау кезінде бастапқы кезеңде белгіленеді. Сынама алу ұзақтығы сынама алынатын уақыт кезеңі ретінде анықталады. Көп жағдайда сынамаларды іріктеу ұзақтығы 30 минутты құрайды, бірақ ол ластағыш затқа, шығарылу қарқындылығына, сондай-ақ сынама алу орындарының орналасуына (датчиктердің орналасуы – автоматтандырылған жүйелер жағдайында) байланысты 60 минутты құрауы мүмкін).

      Мысалы, шаң концентрациясы төмен немесе PCDD/F анықтау қажет болған жағдайларда сынама алу уақыты көбірек қажет болуы мүмкін.

      Шығарындылардың репрезентативті мәндерін алу үшін жеткілікті ұзақ уақыт ішінде тиісті бағытталған шығарындылар көздерінде жүйелі мерзімді өлшеулер арқылы үйінділерден шығарындыларды өлшеуге болады.

4.4.4. Үздіксіз мониторинг

      Үздіксіз бақылау автоматты өлшеу жүйелері арқылы өлшеуді қамтиды.

      Түтін газдары немесе ағынды сулардағы бірнеше компоненттерді үздіксіз өлшеуге болады. Кейбір жағдайларда дәл концентрациялар үздіксіз немесе келісілген уақыт кезеңдері (30 минут, күн, күн және т.б.) бойынша орташа мәндер ретінде тіркелуі мүмкін. Бұл жағдайларда 24 сағаттық жарты сағаттық және сағаттық орташа көрсеткіштерді талдау, сондай-ақ пайыздық дисплей деректерін пайдалану алынған рұқсаттар шарттарына сәйкестікті ұсынудың икемді әдісін қамтамасыз ете алады, өйткені орташа мәндерді оңай бағалауға болады.

      Үздіксіз мониторингті қоршаған ортаға айтарлықтай әсер ететін шығарындылар көздері мен құрамдас бөліктері және/немесе шығарындылар мөлшері уақыт бойынша айтарлықтай өзгеретін көздер үшін анықтауға болады. Мәселен, мысалы, сағатына қондырғының жалпы массалық ағынындағы үлесі 20 % -дан астам негізгі көздерде үздіксіз өлшеулер жүргізілуі мүмкін. Және керісінше, егер бастапқы шығарындылар ластағыш заттардың жылдық шығарындыларының 10 %-нан аз болса.

      Тау-кен өнеркәсібінде және өңдеу өнеркәсібінде шаңда улы компоненттер болуы мүмкін, сондықтан шаңды үздіксіз бақылау тек сәйкестікті бағалау үшін ғана емес, сонымен қатар шаң мен газды тазарту жабдығының жұмысында қандай да бір ақаулар болғанын бағалау үшін маңызды.

      Абсолютті мәндерді сенімді деп санауға болмайтын жағдайларда да, шығарындылардағы үрдістерді анықтау және технологиялық немесе тазарту қондырғыларын бақылау үшін үздіксіз бақылауды пайдалануға болады.

4.4.5. Атмосфералық шығарындылар мониторингі

      Атмосфералық ауаға шығарындылардың мониторингі өндірістік экологиялық бақылаудың құрамдас бөлігі болып табылады.

      Шығарындылардың мониторингі келесі мақсаттар үшін технологиялық жабдықтың пайдаланылған газдарындағы ластағыш заттардың концентрациясын (мөлшерін) анықтау үшін жүргізіледі:

      мемлекеттiк органдар белгiлеген және келiсiлген шығарындылар көрсеткiштерiнiң шектi жол берiлетiн концентрацияларға сәйкестiгi;

      өндірістің технологиялық процестерінің (шикізаттарды жинау, сақтау және дайындау, термиялық өңдеуге (қуыру/балқыту) байланысты процестер), белгіленген стандарттарға сәйкес дайын өнімді алумен байланысты процестердің ағымын бақылау;

      шаң-газ тазарту қондырғыларының жұмыс тиімділігін бақылау;

      табиғатты пайдалану саласында жедел шешімдер қабылдау, ал болжау

      ұзақ мерзімді шешімдер қабылдау үшін.

      Атмосфералық ауаға шығарындыларды бақылау үшін қолданылатын барлық әдістер мен құралдар тиісті ұлттық ережелермен белгіленеді және анықталады.

      Шығарындыларды бақылау тікелей өлшеулер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, олар мыналарды қамтиды:

      бақыланатын көздерден шығарындылардағы ластағыш заттардың концентрациясын үздіксіз өлшейтін автоматты газ анализаторларын қолдануға негізделген аспаптық әдіс (үздіксіз өлшеулер);

      аспаптық-зертханалық - бақыланатын көздерден пайдаланылған газдардың сынамаларын іріктеуге, оларды кейіннен химиялық зертханаларда талдауға (мерзімді өлшеулер) негізделген;

      сондай-ақ шығарындыларды өлшеу техникалық мүмкін емес немесе экономикалық мақсатқа сай болмаған жағдайларда әдістемелік деректерді пайдалануға негізделген есептеу әдістерін пайдаланады.

      Атмосфералық шығарындыларға бақылау ұйымдасқан шығарындылар көздері үшін де, ұйымдастырылмаған көздер үшін де жүргізілуі мүмкін.

      Түтін газдарындағы ластағыш заттардың концентрациясын бақылау мерзімді немесе үздіксіз өлшеулер түрінде жүзеге асырылады. Мерзімді өлшеуді мамандандырылған қызметкерлер мұржада қысқа мерзімді түтін газдарын іріктеу арқылы жүзеге асырады. Өлшеу үшін түтін газының үлгісі түтін құбырынан шығарылады және ластағыш зат портативті өлшеу жүйелерін (мысалы, газ анализаторлары) немесе кейіннен зертханада талдайды. Үздіксіз өлшеулер арқылы шығарындыларды бақылау (автоматтандырылған бақылау) Қазақстан Республикасында қолданыстағы сынамаларды іріктеу нормаларын сақтай отырып, тікелей мұржада, сондай-ақ түтін құбырында орнатылған өлшеу жабдығы арқылы жүзеге асырылады.

      Бақыланатын заттардың тізбесіне стационарлық көздерден шығарындыларда болатын және технологиялық нормативтер, рұқсат етілген ең жоғары шығарындылар, қолданылатын бақылау әдістерін (аспаптық) көрсете отырып, белгіленген ластағыш заттар (соның ішінде маркерлер) болуы тиіс.

      Төменде бос шығарындыларды сандық бағалаудың кейбір әдістері берілген:

      заттардың ағыны өлшенетін "эквивалентті бетті" анықтауға негізделген ұйымдасқан шығарындыларға ұқсастық әдісі;

      жабдықтан ағып кетуді бағалау;

      сақтау резервуарларынан, тиеу-түсіру жұмыстары кезінде шығарындыларды, сондай-ақ қосалқы алаңдардың (тазарту құрылыстарының және т.б.) қызметі нәтижесіндегі шығарындыларды анықтау үшін коэффициенттерді пайдалана отырып есептеу әдістерін қолдану;

      оптикалық бақылауға арналған құрылғыларды пайдалану (ластағыш заттар жұтатын және/немесе шашырайтын электромагниттік сәулелерді пайдаланатын кәсіпорын жағынан ағып кету нәтижесінде ластағыш заттардың концентрациясын анықтау және анықтау);

      материалды баланс әдісі (заттың кіріс ағынын, оның жинақталуын, осы заттың шығу ағынын, сондай-ақ технологиялық процесс кезінде оның ыдырауын есепке алу, одан кейін қалған бөлігі қоршаған ортаға эмиссия түрінде түсті деп есептеледі ;

      кәсіпорын аумағындағы әртүрлі таңдап алынған нүктелерге немесе аймақтарға, сондай-ақ осы аумақтардағы әртүрлі биіктікте орналасқан нүктелерге трассерлі газды шығару;

      ұқсастықты бағалау әдісі (метеорологиялық мәліметтерді ескере отырып, желдің төмен жағындағы ауа сапасын өлшеу негізінде шығарындылардың мөлшерін анықтау);

      кәсіпорыннан желге қарай ластағыш заттардың ылғалды және құрғақ шөгуін бағалау, бұл кейіннен осы шығарындылардың динамикасын бағалауға мүмкіндік береді (бір ай немесе бір жыл ішінде).

      Барлық учаскелерде жалпы пайдалану үшін қолданылатын өлшеу әдістері жоқ және өлшеу әдістемелері әр учаскеде әртүрлі. Учаскенің маңайындағы қосалқы өндірістер, көлік және басқа көздер сияқты басқа көздерден айтарлықтай әсерлер бар, бұл экстраполяцияны өте қиындатады. Демек, алынған нәтижелер салыстырмалы болып табылады немесе бос шығарындыларды азайту үшін қабылданған шаралармен қол жеткізілген қысқаруды көрсетуі мүмкін Анықтамалықтар болып табылады.

      Сынама алу нүктелері денсаулық және қауіпсіздік стандарттарына сай болуы, оңай және жылдам қолжетімді болуы және дұрыс өлшемде болуы керек.

      Аудандық көздерден шығатын бос шығарындыларды өлшеу күрделірек және күрделірек әдістерді қажет етеді, себебі:

      эмиссия сипаттамалары метеорологиялық жағдайлармен реттеледі және үлкен ауытқуларға ұшырайды;

      эмиссия көзі үлкен болуы мүмкін және дәл анықталмауы мүмкін;

      өлшенген деректерге қатысты қателер маңызды болуы мүмкін.

      Технологиялық жабдықта ағып кетуден атмосфераға шығарылатын бос шығарындылардың мониторингі ҰҚҚ ағуын анықтауға арналған жабдықты пайдалана отырып жүзеге асырылуы тиіс. Егер ағып кету көлемдері аз болса және аспаптық өлшеулермен бағаланбайтын болса, онда массалық баланс әдісін ластағыш заттардың концентрациясын бөлек өлшеумен бірге қолдануға болады.

      Шығарындыларды бақылау үшін сипатталған әдістер халықаралық тәжірибе негізінде әзірленген және олар дәл және сенімді нақты деректерді қамтамасыз ете алмайтын кезеңде тұр, бірақ олар эмиссиялардың индикативті деңгейлерін немесе белгілі бір уақыт кезеңінде шығарындылардың ықтимал ұлғаю үрдістерін қамтамасыз етеді. Ұсынылған әдістердің біреуі немесе бірнешеуі пайдаланылған жағдайда жергілікті тәжірибе, жергілікті жағдайларды білу, нақты зауыт конфигурациясы және т.б. ескерілуі керек.

4.4.6. Су объектілеріне төгінділер мониторингі

      Су ресурстарының өндірістік мониторингі – бұл болып жатқан өзгерістерді уақтылы анықтау және бағалау, су ресурстарын ұтымды пайдалануға және қоршаған ортаға әсерді азайтуға бағытталған іс-шараларды болжау үшін кәсіпорынның қызметін бақылау мен бақылаудың бірыңғай жүйесі.

      Үздіксіз өлшеу әдісі атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындыларын бағалаумен қатар өнеркәсіптік кәсіпорындардың ағынды суларының параметрлерін анықтау үшін де кеңінен қолданылады. Өлшеулер тікелей ағынды су ағынында жүргізіледі.

      Үздіксіз өлшеулер барысында әрдайым дерлік белгіленетін негізгі параметр ағынды сулардың көлемдік шығыны болып табылады. Сонымен қатар, ағынды сулар ағынындағы үздіксіз мониторинг процесінде келесі параметрлерді анықтауға болады:

      рН және электр өткізгіштігі;

      температура;

      бұлыңғырлық.

      Қалпына келтіру үшін үздіксіз бақылауды пайдалануды таңдау мыналарға байланысты:

      жергiлiктi жағдайлардың ерекшелiктерiн ескере отырып, ағынды сулардың төгiлуiнiң қоршаған ортаға күтiлетiн әсерi;

      тазартылған судың параметрлерінің өзгеруіне жылдам әрекет ету үшін ағынды суларды тазарту қондырғысының жұмысын бақылау және бақылау қажеттілігі (бұл ретте өлшеулердің ең аз жиілігі тазарту қондырғысының дизайнына және ағынды суларды төгу көлемі);

      өлшеу құралдарының болуы мен сенімділігі және сарқынды сулардың ағу сипаты;

      үздіксіз өлшеулер құны (экономикалық орындылығы).

4. 5. Жабдықтар мен механизмдерге жоспарлы профилактикалық жөндеу және техникалық қызмет көрсетуді жүргізу

      ЖМС жүйесі - бұл тозуды болдырмауға және жабдықты жұмыс жағдайында ұстауға бағытталған шаралар кешені

      ЖМС жүйесінің мәні мынада: жабдық белгілі бір уақытты өңдегеннен кейін профилактикалық тексерулер және әр түрлі жоспарлы жөндеу жұмыстары жүргізіледі, олардың жиілігі мен ұзақтығы жабдықтың дизайн және жөндеу ерекшеліктеріне және оның жұмыс жағдайларына байланысты.

      ЖМС жүйесі сонымен қатар жабдыққа техникалық қызмет көрсету және күту бойынша профилактикалық шаралар кешенін қарастырады.

      Ол прогрессивті тозу жағдайында жабдықтың жұмыс істеу мүмкіндігін жоққа шығарады, бөлшектер мен тораптарды алдын ала дайындауды, жөндеу жұмыстарын жоспарлауды және еңбек және материалдық ресурстарды қажет етеді.

      Жоспарлы профилактикалық жұмыстар туралы ережені салалық министрліктер мен ведомстволар әзірлейді және бекітеді және салалық кәсіпорындар үшін міндетті болып табылады.

      ЖМС негізгі мазмұны ауысым ішілік техникалық қызмет көрсету (күту және қадағалау) және әдетте кезекші және жедел персоналға тағайындалатын жабдыққа профилактикалық тексерулер, сондай-ақ жабдықты жоспарлы жөндеу болып табылады.

      ЖМС жүйесі бекітілген кесте бойынша жүргізілетін кәсіпорынның инженерлік-техникалық персоналының жабдықты жоспарлы профилактикалық тексеруін де қарастырады.

      Көтергіш машиналар әдеттегі профилактикалық тексерулерден басқа, осы машиналарға жетекшілік ететін жауапты адам жүргізетін техникалық тексеруден де өтеді.

      ЖМС жүйесі 2 түрдегі жабдықты жөндеуді қарастырады: ағымдағы және күрделі.

      Жабдықты ағымдағы жөндеуге тозған бөлшектерді немесе тораптарды ішінара ауыстыру, жекелеген тораптарды туралау, механизмдерді тазалау, жуу және қайта қарау, резервуарлардағы (картердегі) майлау жүйелеріндегі майды ауыстыру, бекітуді тексеру және істен шыққан бекітпелерді ауыстыру бойынша жұмыстарды орындау кіреді.

      Күрделі жөндеу кезінде, әдетте, жөндеуден өткен жабдықты толық бөлшектеу, тазалау және жуу, негізгі бөлшектерді жөндеу немесе ауыстыру (мысалы, төсек) орындалады; барлық тозған бөлшектер мен бөлшектерді толық ауыстыру; жабдықты құрастыру, туралау және реттеу.

      Күрделі жөндеу кезінде пайдалану кезінде де, жөндеу кезінде де анықталған жабдықтың барлық ақаулары жойылады.

      Ағымдағы және күрделі жөндеуге арналған жабдықты тоқтату жиілігі тозған бөлшектер мен тораптардың қызмет ету мерзімімен, ал тоқтау ұзақтығы ең көп еңбекті қажет ететін жұмыстарды орындауға қажетті уақытпен анықталады.

      Жабдықтардың жоспарлы профилактикалық жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін кестелер жасалады.

      Әрбір кәсіпорын белгіленген нысанға сәйкес жылдық және айлық PPR кестелерін жасауға міндетті.

      ЖМС жүйесі жабдықты пайдаланудың және жөндеудің апатсыз моделін болжайды, алайда жабдықтың тозуы немесе авариялар нәтижесінде жоспардан тыс жөндеу жұмыстары да жүргізіледі.

      ЖМС жүйесін қолданудың артықшылықтары:

      жабдықты пайдаланудың күрделі жөндеу кезеңдерінің ұзақтығын бақылау,

      жөндеуге арналған жабдықтың тұрып қалуын реттеу,жабдықты, тетіктерді және механизмдерді жөндеу құнын болжау;

      жабдықтың істен шығу себептерін талдау, жабдықты жөндеу күрделілігіне байланысты жөндеу персоналының санын есептеу.

      ЖМС жүйесінің кемшіліктері:

      жөндеуді жоспарлау үшін ыңғайлы құралдардың болмауы,

      еңбек шығындарын есептеудің күрделілігі,

      параметр-индикаторды есепке алудың күрделілігі,

      жоспарланған жөндеу жұмыстарын оперативті реттеудің күрделілігі.

4.6. Қалдықтарды басқару

      Экологиялық кодексіне, Қазақстан Республикасында қабылданған нормативтік құқықтық актілерге сәйкес барлық өндіріс және тұтыну қалдықтары қоршаған ортаға әсерін ескере отырып, жиналуы, сақталуы, залалсыздандырылуы, тасымалдануы және жойылуы тиіс.

      Табиғи ортаның құрамдас бөліктерінің ластануын болдырмау мақсатында қалдықтарды жинақтау және кәдеге жарату халықаралық стандарттарға және Қазақстан Республикасының қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілеріне, сондай-ақ ішкі стандарттарға сәйкес жүзеге асырылады.

      Жоспарланған жұмыс кезінде қалдықтармен жұмыс істеу және кәдеге жарату, егер өндірістік алаңда өндірістік қалдықтарды уақытша жинақтау қажет болса (қалдықтар жойылғанға дейін) пайда болатын қалдықтар қоршаған ортаға және кәсіпорын персоналының денсаулығына зиянды әсер етпейтін жағдайларды қамтамасыз етуі керек. келесі технологиялық процесте немесе орналастыру объектісіне бағыттарда қолданылады).

      Қалдықтарды басқару жүйесі келесідей:

      түзілетін қалдықтарды анықтау;

      кәдеге жаратудың одан әрі әдістерін оңтайландыру, сондай-ақ қалдықтардың жекелеген түрлерін кәдеге жарату мақсатында олардың қауіптілік дәрежесі мен деңгейіне қарай түрлерін мақсатқа сай үйлестіруді ескере отырып, қалдықтарды түзілетін жерлерде бөлек жинау (бөлу) ;

      қалдықтарды мақсатқа сай шығарылғанға дейін жинақтау және уақытша сақтау;

      таңбаланған жабық контейнерлерде сақтау;

      қалдықтарды арнайы бөлінген және жабдықталған орындарда жинау;

      көлік барлық қалдықтардың қозғалысын тіркей отырып, қатаң бақылауда.

      Қалдықтарды контейнерлерде сақтау төгілудің алдын алуға, олардың қоршаған ортаға әсерін азайтуға және ауа райы жағдайларының қалдықтардың күйіне әсерін азайтуға көмектеседі.

4.7. Су ресурстарын басқару

      Су пайдалану жүйесін ұйымдастыру кәсіпорынның экологиялық саясатын қалыптастыру үшін ажырамас кезең болып табылады, бұл ретте кәсіпорында бар процестерді, тұтынылатын бастапқы судың сапасы мен қолжетімділігін, тұтыну көлемін, климат жағдайларын, әртүрлі технологиялардың қолжетімділігі мен қолданылу орындылығын, қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы заңнама талаптарын, сонымен қатар көптеген басқа аспектілерді ескеру қажет. Сыртқы көздерден алынатын суды тұтынуды азайту су пайдалану жүйесінің негізгі мақсаты болып табылады, оның тиімділік көрсеткіштері кәсіпорында суды пайдаланудың үлестік және жалпы тұтыну деректері болып табылады.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындардың суы міндеті бойынша: салқындатқыш, технологиялық және энергетикалық деп бөлінеді.

      Салқындатқыш су металлургиялық жабдықтың салқындату контурларында, сондай-ақ әртүрлі операциялардың және қайта балқытудың аралық және дайын өнімдерін суыту үшін қолданылады. Ол контактісіз салқындатқыш су және тікелей контактілі салқындатқыш су болып екіге бөлінуі мүмкін.

      Контактісіз салқындатқыш су пештерді, пеш каминдерін, құймалы механизмдерді және т.б. суыту үшін қолданылады. Қондырғының орналасқан орнына қарай тік ағынды немесе буландырғыш градирнясы бар айналым жүйесімен салқындатылуы мүмкін.

      Тікелей контактілі салқындатқыш су әдетте металлмен және қалқымалы заттармен ластанады және көбінесе құрамында көп мөлшерде кездеседі.

      Ерекше схемасына байланысты және еселеу әсерін болдырмау үшін тікелей контактілі салқындатуға арналған су негізінде басқа ағынды сулардан бөлек тазартылуы тиіс.

      Технологиялық су орта түзгіш, шайғыш және реакциялық су деп бөлінеді. Орта түзгіш су пульпаны еріту және жасау үшін, кенді байытқан кезде және қайта өңдеген кезде, өнімдердің және өндіріс қалдықтарының гидротранспорты кезінде пайдаланылады. Шайғыш сулар газ тәрізді, сұйық және қатты өнімдерді жуып-шаю үшін пайдаланылады. Реакциялық су –реагенттерді дайындау үшін пайдаланылатын су.

      Энергетикалық су бу өндіру үшін пайдаланылады, сонымен қатар қыздыру жүйелеріндегі жылу тасығыш түрінде тұтынылады.

      Су ресурстарын басқаруға арналған әдістер ішкі рециркуляцияны барынша ұлғайта отырып және әрбір соңғы ағын үшін барабар тазартуды пайдалана отырып, суды тұтынуды төмендету, сарқынды сулардың типтерін болдырмау, жинау және бөлу болып табылады.

4.8 Физикалық әсер ету деңгейінің төмендеуі

      Шудың әсер ету жүктемесін азайтуға бағытталған шаралар мыналар болып табылады:

      жабдыққа тұрақты қызмет көрсету, шу тудыратын техникалық құралдарды пломбалау және қоршау;

      шу бөгеттерін салу. Құрылыста қоршаған ортаға қауіп төндірмейтін топырақтың беткі қабаттары немесе материалдың үйінділері пайдаланылуы керек;

      шудың таралу сипатын ескере отырып және мұны ескере отырып жоспарлау жұмыстарын, мысалы, жерасты кеңістігінде немесе ішінара жерастындағы ұсақтау және сүзгілеу қондырғысының орналасуын, шу шығаратын машиналарды бір-біріне жақын және өзара байланысты тереңдікте орналастыру жер деңгейіне дейін (әсер ету аймағы да азаяды), байыту және ұнтақтау цехының есіктерін жабу;

      тоқтау артындағы елді мекенге қатысты жұмыс орны қалатындай ену бағытын таңдау;

      елді мекен бағытында шудан қорғайтын сынбаған қабырғаларды қалдыру;

      ағаштар мен басқа да өсімдіктерді шахта аймағының шетіне немесе шу шығаратын заттардың айналасына қалдыру;

      жарылыс кезінде зарядтың мөлшерін шектеу, сондай-ақ жарылғыш заттардың көлемін оңтайландыру;

      жарылыс туралы алдын ала хабарлау және белгілі бір уақытта, мүмкін болса, тәуліктің бір уақытында жарылыс жүргізу. Жарылыс күшті, бірақ қысқа мерзімді шуды тудырады, сондықтан ол туралы алдын ала хабарлау шудан зардап шеккендердің көзқарасына оң әсер етеді;

      көлік бағыттарын жоспарлау және олар ең аз әсер ететін уақытта тасымалдауды жүзеге асыру.

      Операциялық іс-шараларды дұрыс орындау келесі іс-шараларды жүзеге асыру болып табылады:

      жабдықты мұқият тексеру және техникалық қызмет көрсету;

      мүмкіндігінше жабық үй-жайларда есіктер мен терезелерді жабу;

      жеке қорғаныс құралдарымен жабдықталған оқытылған қызметкерлердің жабдықты пайдалануы;

      мүмкіндігінше түнде шулы жұмыстардан аулақ болу;

      техникалық қызмет көрсету кезінде шудың пайда болуын бақылауды қамтамасыз ету.

      Бұл тәсіл қолданыстағы, жаңартылған және жаңа нысандарда қолданылуы керек.

      Жарылыс кезінде таралатын дірілді жоспарлау және жарылыс жұмыстарын дұрыс орындау арқылы азайтуға болады:

      ену бағытын таңдау;

      тау жыныстарының ерекшеліктерін ескеру;

      жарылғыш заттарды таңдау;

      тау жыныстарының кернеуі мен діріл күйіне қарай шұңқырды айдау ұзақтығын жоспарлау (қысқа кешіктірілген детонаторлар);

      зарядтың азаюы және жүктелу дәрежесінің төмендеуі немесе жарылғыш өріс көлемінің төмендеуі (жану реті, жарылғыш заттың шағын лездік көлемі);

      бұрғылауды басқару.

      Иістердің пайда болуы мен таралуын болдырмауға бағытталған шаралар мыналар болып табылады:

      иісі бар материалдарды дұрыс сақтау және өңдеу

      иіс шығаруы мүмкін кез келген жабдықты мұқият жобалау, пайдалану және техникалық қызмет көрсету

      иісі бар материалдарды пайдалануды азайту.

      Сарқынды суларды және сарқынды сулар тұнбаларын жинау және тазарту кезінде иістердің пайда болуын азайтуға келесі жолдармен қол жеткізуге болады:

      жинау және сақтау жүйелерінде, атап айтқанда, анаэробты жағдайларда сарқынды сулар мен сарқынды су тұнбаларының тұру уақытының мүмкін болатын ең аз көрсеткіштеріне дейін қысқарту;

      иісті заттардың түзілуін жою немесе азайту үшін химиялық заттарды қолдану (мысалы, күкіртті сутегінің тотығуы немесе тұнбаға түсуі);

      аэробты ыдырауды оңтайландыру (оттегінің құрамын бақылауды қамтуы мүмкін; аэрация жүйесін дұрыс (жиі) күтіп ұстау; таза оттегін пайдалану; цистерналарды қақтан тазарту);

      одан әрі тазарту үшін иісті газдарды жинау мақсатында сарқынды суларды және сарқынды сулар шламдарын жинауға және тазартуға арналған құрылыстарды жабу немесе қоршау;

      шығарындыларды/разрядтарды алаңнан тыс ("құбырдың соңы") өңдеу (биохимиялық өңдеуді қамтуы мүмкін; жоғары температуралық тотығу).

4.9. Бүлінген жерлерді рекультивациялау

      Ландшафттарға, топыраққа және биоәртүрлілікке теріс әсерді азайту келесі мақсаттарға бағытталған ЕҚТ қолдану арқылы қол жеткізіледі:

      ресурстарды үнемдеу және қоршаған ортаға эмиссияларды азайту;

      бұзылған жерлердің ауданын қысқарту;

      тау-кен аймағының рельефін қалпына келтіру;

      кен өндіру аймағындағы шағын су ағындарын сақтау, олардың арналарын тау-кен аймағынан тыс жерлерге ауыстыру, су объектісінің жасанды арнасы, жағалауларды қалыптастыру және нығайту, арна және жағалау деформациясын бақылау, су қорғау аймағын ұйымдастыру, өсімдіктердің өсуіне жағдай жасау ;

      Су тепе-теңдігін сақтауға бағытталған тау-кен қазбаларын және қорғаныс құрылыстарын құрғатудың ұтымды схемаларын пайдалану арқылы іргелес аумақтардың сулы-батпақты жерлерін сақтау;

      Топырақтың құнарлы қабатын іріктеп алу, сақтау және одан әрі пайдалану арқылы топырақты сақтау;

      Жанар-жағармай материалдарының, реагенттердің және басқа да ластағыш заттардың кездейсоқ төгілуіне жол бермеу арқылы топырақтың ластануын болдырмау, ластағыш заттардан шығарындыларды тазартуға арналған жоғары тиімді жабдықты қолдану арқылы атмосфераға заттардың шығарындыларын азайту және т.б.;

      Берілген жағдайларға аудандастырылған өсімдіктер түрлерін пайдалану, экожүйеге қауіп төндіретін түрлердің интродукциялануын болдырмау;

      Жергілікті популяциялардың генетикалық және түрлік әртүрлілігін және тірі организмдердің миграциялық жолдарын сақтауға мүмкіндік беретін бұзылмаған аумақтарды байланыстыратын экологиялық дәліздерді құру.

      Бұзылған ландшафттарды рекультивациялауға және қалпына келтіруге бағытталған шаралар мыналар болып табылады

      Қоршаған ортаға тигізетін кері әсерді азайту және жерлерді айналымға қайтару мақсатында тау-кен өндіруші кәсіпорынның жұмысы кезінде бұзылған жерлерді ағымдағы рекультивациялауды жүргізу;

      Тұрақты биогеоценоздарды қалпына келтіре отырып, бұзылған жерлерді рекультивациялау арқылы тау-кен аймағының рельефін қалпына келтіру;

      Рекультивациялауды жоспарлау кезінде технологиялық жоталарды, үйінділерді және ойпаңдарды сақтау арқылы топырақтың агротехникалық және физика-химиялық қасиеттерін және рекультивация технологиясының мүмкіндіктерін ескере отырып, рекультивацияланатын аумақта қолайлы тамырлы мекендеу қабатын жасау, жинақтау үшін жағдай жасау ылғалдылық және өсімдік қоректенуі; құнарлы топырақ қабаттарын қабат-қабат жағу; түбір қабатының буферлік, су сақтайтын және қоректік қасиеттерін жақсарту үшін қалдықтарды пайдалану;

      Биологиялық мелиорация процесінде агротехникалық және фитомелиорациялық іс-шараларды жүргізу (жергілікті флораның тұқымын себу, жердің құнарлылығын қалпына келтіру процесін жеделдететін тыңайтқыштарды ендіру арқылы көп тұқымды қауымдастық құру).

      Мелиорациялық жұмыстарға арналған машиналар мен жабдықтарды таңдауға қатысты еқт мамандандырылған машиналар мен механизмдерді пайдалануды қарастырады, оның ішінде:

      Қабат бетінің шамадан тыс тығыздалуын болдырмау үшін төмен қысымды машиналарды пайдалану;

      Үйіндінің бетіне мелиоративтік материалдарды беру үшін гидромеханизация құралдарын пайдалану.

5. Ең үздік қолжетімді техникаларды таңдау кезінде қаралатын техникалар

      ЕҚТ анықтамалығының бұл бөлімі ЕҚТ анықтау үшін қарастыруға ұсынылатын қолданыстағы қолданбалы әдістердің сипаттамасын береді.

      Әдістемелерді сипаттау кезінде ЕҚТ ендірудің қоршаған ортаға тигізетін пайдан бағалау ескеріледі, ЕҚТ қолданудағы шектеулер туралы деректер, ЕҚТ сипаттайтын экономикалық көрсеткіштер, сондай-ақ ЕҚТ практикалық қолданылуына қатысты басқа да ақпарат беріледі.

      Осы бөлімде сипатталған әдістердің негізгі мақсаты қоршаған ортаның ластануын кешенді түрде болдырмау үшін бір немесе бірнеше әдістерді қолдана отырып, шығарындылардың, төгінділердің, қалдықтардың түзілуінің ең төменгі көрсеткіштеріне қол жеткізу болып табылады.

5.1. Технологиялық процеске автоматтандырылған бақылау және басқару жүйелерін ендіру 5.1.1. Тау-кен және көлік жабдықтарын басқарудың автоматтандырылған жүйелері

      Сипаттамалар

      Жүйенің қолданылу саласы тау-кен-көлік техникасын: самосвалдарды, экскаваторларды, бульдозерлерді, танкерлерді және қазу және тиеу жұмыстарында және тау-кен массасын тасымалдау процестерінде қолданылатын басқа да жабдықтарды жөнелту болып табылады.

      Жүйені ендірудің мақсаты – өндірістік процестерді жедел басқару және оңтайландыру арқылы тау-кен-көлік кешенінің өнімділігін арттыру.

      Техникалық сипаттама

      Ашық әдіс үлесі темір кенін өндірудің шамамен 60 % құрайды. Ашық әдіспен өндірудің бұл үлесі алдағы уақытта да жалғасады. Сонымен қатар, карьерлердің тереңдігінің ұлғаюымен және тау-кен өндірудің тау-кен-геологиялық жағдайларының күрделенуімен ашық карьерді пайдалану шығындары өнім құнының 50 %-дан асуы мүмкін [14]. Сондықтан, тау-кен кәсіпорындары үшін ашық жолмен жүретін көліктердің тиімділігін арттыру өте маңызды.

      Тиеу-тасымалдау кешенін басқарудың негізгі жүйесі (экскаваторлар, конвейер, автомобиль, теміржол көлігі) мыналарды қамтамасыз етеді:

      жабдықтың әрбір бөлігінде жоғары дәлдіктегі GPS позициялау жүйесін пайдалана отырып, ақпаратты автоматты түрде жинау және нақты уақыт режимінде жабдықты басқару;

      автоматты жіберу;

      кен сапасын басқару;

      жұмысын бақылау (самосвалдарды тиеу, жылдамдық, маршруттардың сақталуы, қозғалтқыштың жұмысы, отын шығыны, шиналардың жұмысы);

      жабдықтың техникалық жағдайын және қызмет көрсетуін бақылау;

      қажетті есеп беру нысандарын автоматтандырылған құрастыру.

      Пайдалы қазбалардың сапасын басқару жеткізілетін пайдалы қазбаның сапасын бақылау үшін әрбір тиеуді егжей-тегжейлі дәл қадағалаудың, жеке қабылдау бункерлерінің немесе жинақтау қоймаларының пайдалы қазбалардың сапасына қойылатын әртүрлі талаптардың орындалуының, саңылауларды орташалаудың - бос самосвалдарды жөнелтудің арқасында мүмкін болады. пайдалы қазбалардың сапасына қойылатын талаптарды қанағаттандыру, араластыру қоймаларынан кенағындарын басқару бойынша өнімділікті арттыру мақсатында фазалар бойымен.

      Жабдықтың техникалық қызмет көрсетуін бақылау оқиғалар мен апаттарды тіркеу, жабдықтың маңызды құрамдас бөліктерін бақылау, шиналардың жұмысын бақылау (жүк салмағын, жүру уақыты, тонна-километрлерді есептеу, маңызды мәндер мен дабылдарды анықтау), отын шығынын бақылау, ауысым және жиынтық есеп беру арқылы мүмкін болады ( тоқтап қалу және оның себептерін қоса алғанда).

      Сонымен қатар, бағдарламалық-техникалық қамтамасыз ету ашық карьерлік диспетчерлік жүйеге әртүрлі технологиялық және инженерлік жабдықтарды ендіруге мүмкіндік береді: ашық карьердегі дренажды, электр жабдықтарын және т.б.

      2006 жылы "Сібір көмір энергетикалық компаниясы" ААҚ [15] карьерлерінде кәсіпорында жұмыс істейтін тау-кен автосамосвалдарын пайдалану тиімділігіне талдау жасалды. Бұл әдістеменің әртүрлі өнімділік көрсеткіштері бағаланып, нәтижесінде бірқатар проблемалық нүктелер анықталды. Әртүрлі кәсіпорындарда бір самосвал үлгілері үшін жанармай шығыны салыстырмалы тау-кен-геологиялық жағдайларда 70 %-ға ерекшеленуі мүмкін екені анықталды. Сондай-ақ, кейбір кәсіпорындарда тау-кен автосамосвалдарының жүк көтерімділігін тек үштен екісі ғана пайдаланатыны анықталды, бұл ретте ең көп кездесетін мәселе – аз немесе артық жүктемені бағалау мүмкін еместігі. Ал, жалпы алғанда, зерттеу кәсіпорындағы тау-кен жүк көліктерінің орташа пайдалану көрсеткіші небәрі 50 пайызды құрайтынын көрсетті.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Өндірілетін кенді өндіру мен тасымалдаудың энергия тиімділігін арттыру және тау-кен өндіру және тасымалдау процесінде автомобиль отыны мен электр энергиясының құнын төмендету арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Тау-кен және көлік техникасын басқарудың автоматты жүйелерін пайдалану ауысымның басында машиналарды бастапқы бөлу кезінде де, ағымдағы жағдайға байланысты ауысым кезінде оларды автоматты түрде қайта бөлу үшін де самосвалдардың қозғалысын оңтайландыруға мүмкіндік береді. карьерде.

      Жүйе сонымен қатар автосамосвалдардың, экскаваторлардың және басқа да жылжымалы объектілердің негізгі тораптары мен тораптарын қашықтықтан диагностикалауға мүмкіндік береді, мысалы, самосвал қозғалтқышының диагностикасы, шина қысымын бақылау, экскаватордың электр жабдығының жағдайын бақылау, тартқыш электр жетегінің жұмысын бақылау, т.б.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету. Өндірістің автоматтандырылуы мен мәдениетінің деңгейін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, ауқымына және күрделілігіне, сондай-ақ оның тиімділігіне және қоршаған ортаға әсер ету ауқымына байланысты болады.

      Экономика

      Әрбір нақты жағдайда қолданылатын әдіске байланысты. "СУЭК" АҚ кәсіпорындарында тау-кен және көлік техникасын автоматты басқару жүйелерін пайдалану бойынша ашық деректерге сәйкес, бұл жүйенің болжамды өтелу мерзімі 11 айды құрайды.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.1.2. Автоматтандырылған технологиялық процестерді басқару жүйелері

      Сипаттамалар

      Технологиялық процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйесі – өнеркәсіптік кәсіпорындардағы технологиялық жабдықтарды басқаруды автоматтандыруға арналған аппараттық және бағдарламалық шешімдер тобы. Тау-кен және кен байыту кәсіпорындарының технологиялық жабдықтарын автоматтандыру негізгі құрал-жабдықтардың жұмыс істеу ерекшеліктерімен анықталады және келесі ерекшеліктермен сипатталады:

      қол еңбегін белсенді пайдалану;

      өндірістік қуаттардың жоғары энергия сыйымдылығы;

      зиянды және қауіпті еңбек жағдайлары бар учаскелердің болуы;

      бір технологиялық процесспен біріктірілген жекелеген элементтердің территориясына дисперсияның жоғары дәрежесі.

      Қайта өңдеу зауыттарында технологиялық процестерді басқару жүйелерін құрудың негізгі мәселелері, әдетте, байыту учаскелерінің жеке бөлімшелерін басқару мәселелерін шешумен, технологиялық процестің барысын бақылаудың ақпараттық жүйелерін құрумен және өңделген өнім көлемін есепке алумен байланысты болды. кен байыту зауыттарының бөлімдеріндегі шикізат [16].

      Техникалық сипаттама

      Байыту қондырғылары үшін ең танымал тәсілдерге тұрақтандыру жүйелері жатады: диірмендерге су және агрегаттарға су ағыны, технологиялық карьерлердағы целлюлоза деңгейі, магниттік сепарацияға дейінгі целлюлозаның тығыздығы, сондай-ақ бірінші ұнтақтау кезеңіндегі темір құрамын болжау үшін бақылау жүйелері. концентрат.

      Кенді байыту процесін басқару жүйесінің негізгі функциялары:

      кен байыту процесін автоматтандырылған және автоматты басқару: өздігінен ұнтақтау, шарикті ұнтақтау;

      тау-кен байыту комбинатының диірмендерінің тиелуін автоматты басқару;

      диірмендерге, классификаторлар мен карьерлерға су беруді бақылау;

      агрегаттардың оңтайлы жұмыс режимдерін таңдау үшін процестің математикалық моделін пайдалану;

      қондырғылардың жағдайын бақылау.

      Шекемтастар өндірісіндегі APCS күйдіру машиналарында және басқару механизмдерінде және электр жетектерінде флюстелмеген темір кенінің шекемтастарын термиялық өңдеудің технологиялық процесін басқаруға арналған, олар қуыру машиналарына арналған жабдықтар кешенінің тікелей бөлігі болып табылады, оның ішінде жабдығы бар. түйіршіктеу бөлімі және ағынды тасымалдау жүйесі.

      Қуыру машинасының технологиялық процесін басқару жүйесін әзірлеудің міндеттері:

      қуыру машиналарының тұрақты жұмысы үшін жағдай жасау және оның жұмыс көрсеткіштерін кепілдендірілген сақтау;

      қуырылған шекемтастардың сапасын арттыру мақсатында жоспарлы режимдер саласында технологиялық процесс параметрлерінің тұрақты мәндерін қамтамасыз ету және технологиялық бұзылуларды азайту;

      қуыру машинасының ақаусыз жұмысының жоғары деңгейін қамтамасыз ету және оның қызмет ету мерзімін арттыру;

      Қазіргі заманғы, жоғары дәлдікті автоматика құралдарын қолдану есебінен газ шығынын азайту;

      технологиялық тарихи талдауды қамтамасыз ету
процесс;

      беру мүмкіндігін қамтамасыз ету қажетті деректерді кәсіпорынның компьютерлік желісіне.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және отын-энергетикалық ресурстардың құнын төмендету арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Еуропадағы ең ірі тау-кен өндіру кәсіпорнында "Солтүстік тау-кен байыту комбинаты" ЖАҚ ("СевГОК" ЖАҚ) Украинаның Кривой Рог қаласында 1-кен байыту комбинатын (РОФ-1) басқарудың автоматтандырылған жүйесі енгізілді [17]. Кен байыту фабрикасының өндірісін автоматтандырудың негізгі мақсаты шикізат шикізатының шихтасының қасиеттері мен қатаң белгіленген сапа көрсеткіштерінің өзгермелілігі Saturn Data International жағдайында 20 жыл бойы байыту учаскесінің максималды өнімділігін қамтамасыз ету болды. өнім.

      Бұл мәселені шешу үшін SCADA TRACE MODE көмегімен кенді байытудың барлық негізгі технологиялық процестері автоматтандырылды және келесі автоматтандыру құралдары қамтамасыз етілді:

      ұнтақтаудың бірінші сатысындағы диірмендерге шикізатты беруді дозаланған реттеу;

      берілген қатты/сұйық қатынаста бірінші сатыдағы диірмендерге су беруді реттеу;

      оңтайландыру бағдарламалық модулінде технологиялық процестің бақыланатын параметрлерін өңдеу және кенді мөлшерлеуге автоматты тапсырмалар беру арқылы бірінші кезеңдегі диірмендерде темір кенінің шикізатын берілген технологиялық процесс жағдайында максималды өңдеу критерийі бойынша ұнтақтау процесін оңтайландыру және суды диірмендерге (алғашқы екі абзацта көрсетілген тапсырмалардан айырмашылығы, мұнда міндеттер оператор белгілейді), темір кенінің шихтасының ағымдағы күйі үшін тұрақты максималды өңдеу шарттарын табу.

      классификатордың дренажындағы пульпа тығыздығын реттеу және тұрақтандыру;

      дымқыл магниттік айыру сатыларын берудің тығыздық режимдерін реттеу және тұрақтандыру;

      технологиялық және аралық карьерлердың деңгейлерін реттеу және тұрақтандыру;

      сорғы-гидроциклонның басқару контурларын жүзеге асыру.

      қоқыстан тазарту кезінде түсіретін құмдардың тығыздығын реттеу және тұрақтандыру;

      диірмен-спиральді классификатор тізбегіндегі шамадан тыс жүктемелерді қоса алғанда, технологиялық қорғаныс пен блоктауды қамтамасыз ету.

      SCADA TRACE MODE негізінде енгізілген технологиялық процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйелері жоғары тиімділікті көрсетті. Бөлімдердің өнімділігі 4 %-ға артты, шикізаттың физикалық-механикалық қасиеттерінің өзгермелілігі жағдайында өнім сапасын тұрақты бақылау қамтамасыз етілді.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету. Өндірістің автоматтандырылуы мен мәдениетінің деңгейін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, ауқымына және күрделілігіне, сондай-ақ оның тиімділігіне және қоршаған ортаға әсер ету ауқымына байланысты болады.

      Экономика

      Автоматтандырудың оңтайлы параметрлерімен жабдықты пайдалану құны және соңғы өнімнің өзіндік құны төмендейді.

      Ендірудің қозғаушы күші

      қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.2. Энергия және ресурстарды үнемдеу саласындағы ЕҚТ 5.2.1. Жиілік-реттеушімен басқарылатын жетекті әртүрлі жабдықта (конвейер, желдету, сорғы және т.б.) пайдалану.

      Сипаттамалар

      Өз қажеттіліктері үшін электр энергиясын тұтынуды азайтуға, атмосфераға зиянды заттардың тікелей және жанама шығарындыларын азайтуға мүмкіндік беретін жабдық. Қазіргі уақытта конвейер, желдету және сорғы жабдықтарының өнімділігін реттеу мақсатында ЖРЖ пайдалану оңтайлы болып табылады, бұл процесте электр энергиясын барынша ұтымды пайдалануды қамтамасыз етеді.

      Техникалық сипаттама

      Өндірістің энергия тиімділігін арттыру арқылы экологиялық мәселелерді шешу мүмкіндігі.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындарда электр энергиясын тұтынудың үлкен үлесі әртүрлі технологиялық жабдықтардың (конвейер, желдеткіш және сорғы жабдықтары және т.б.) жетек ретіндегі электр қозғалтқыштарына келеді. Көбінесе мұндай жабдық реттеуді қажет етеді, басқару құрылғылары ретінде қақпалар, клапандар және т.б. Сонымен қатар жылдамдықты реттеу диапазоны мен дәлдігіне қойылатын талаптар электр жетегінің қолдану саласына байланысты ең кең шектерде өзгеруі мүмкін. Реттелетін жиілікті электр жетегін пайдалану электр энергиясын тұтынуда жоғары тиімділікпен қойылған міндеттерді шешуге мүмкіндік береді, нәтижесінде технологиялық процестерде реттеудің баламалы әдістерімен туындайтын негізсіз шығындарды жою арқылы электр энергиясын үнемдеуге көмектеседі.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және өндіріс процесінде энергия шығындарын азайту арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Сарапшылардың бағалауы бойынша, жабдықтың жұмыс режиміне байланысты ЖРЖ пайдалану сорғы қондырғыларында, желдеткіштерде, конвейерлерде, ұсақтағыштарда қуат тұтынуды 20-дан 40 % -ға дейін төмендетуге, біркелкі іске қосуды қамтамасыз етуге (іске қосу токтарын азайту), арттыруға болады. электр қозғалтқыштарының сенімділігі мен қызмет ету мерзімі. "Алтынтау Көкшетау" АҚ-ның 2018 жылы энергоаудит кезінде орындалған ЖРЖ орнатылған бірқатар жабдықтарының электр қозғалтқыштарының жүктемесін талдау көрсеткендей, кейбір айларда жүктеменің төмендеуі 15-40 %-ға жетеді. Осылайша, ЖРЖ негізделген пайдалану кезінде жеке технологиялық жабдықпен электр энергиясын тұтынуды азайту жылына 20-40 % құрауы мүмкін.

      Вернинское тау-кен байыту кәсіпорны (Ресей Федерациясы) жағдайында байыту фабрикасының кен дайындау желісіндегі конустық ұсатқыштың энергия тиімділігін 25-30 %-ға арттыруға ұнтақтау камерасын дұрыс таңдау және қуатты ұйымдастыру арқылы қол жеткізілді. ұсатқышты жеткізу [18].

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету. Өндірістің автоматтандырылуы мен мәдениетінің деңгейін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, ауқымына және күрделілігіне, сондай-ақ оның тиімділігіне және қоршаған ортаға әсер ету ауқымына байланысты болады.

      Нақты деректер қозғалтқыштың жұмыс режиміне байланысты 15-40 % диапазонында энергияны үнемдеу туралы айтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЖРЖ орнату мәселесі технологиялық процесті реттеу тереңдігіне, жұмыс орындарындағы өндірістік санитария талаптарына (беру және сору желдеткіштері үшін) негізделген әрбір жеке жағдайда жеке қарастырылуы керек.

      ЖРЖ пайдалану энергия тиімділігін арттырудың айқын шараларының бірі болып табылады. Дегенмен, мұндай шаралардың орындылығы қозғалтқыштар қолданылатын бүкіл жүйенің контекстінде қарастырылуы керек; әйтпесе, тәуекелдер бар: жұмыс әдісін және жүйелердің өлшемдерін оңтайландырудан және соның нәтижесінде электр жетектеріне қажеттілікті оңтайландырудан ықтимал пайданы жоғалту; сәйкес емес контексте ауыспалы жылдамдықты жетектерді пайдалану нәтижесінде пайда болатын энергия шығындары.

      Технологиялық басқару жүйелеріне біріктірілген жиілік түрлендіргіштерімен жабдықталған электр қозғалтқыштарын пайдалану ең тиімді. Бұл, мысалы, нақты шығарындыларға байланысты шығару жылдамдығын қосуға және реттеуге мүмкіндік береді. Бұл үрлегіштер мен сорғы қондырғыларының жұмысын реттеуге де қатысты. Орташа алғанда, мұндай бақылау әдістерін пайдалану электр энергиясын тұтынуды 20-дан 40 % -ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді.

      Экономика

      Әрбір нақты жағдайда қолданылатын әдіске байланысты. Мысалы, айнымалы ЖРЖ пайдалану, мысалы, технологияға, тәулік уақытына, ғимараттағы адамдар санына және т.б. байланысты күрт өзгеретін жүктеме үшін орынды. Желдеткіштердің жиілікпен басқарылатын электр жетегін пайдалану ауаны шығаруға арналған энергияны тұтынуды сору жүйелері бойынша 6-26 %, қоректендіру жүйелері бойынша 3 - 12 %, үрлегіштер арқылы 30-40 % азайтуға мүмкіндік береді. жиілікпен басқарылатын жетегі бар қозғалтқыштардың өтелу мерзімі 1 жылдан 5-7 жылға дейін болуы мүмкін.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.2.2. Энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын пайдалану

      Сипаттамалар

      Тұрмыстық қажеттіліктер үшін электр энергиясын тұтынуды азайтуға, атмосфераға ластағыш заттардың тікелей және жанама шығарындыларын азайтуға мүмкіндік беретін жабдық. Қазіргі уақытта энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын (жарық диодты жарық көздері) пайдалану сыртқы және ішкі жарықтандыру мақсаттары үшін оңтайлы болып табылады.

      Техникалық сипаттама

      Өнеркәсіптік кәсіпорындарда электр энергиясын экономикалық тұтынуда тұтынудың едәуір бөлігін сыртқы және ішкі жарықтандыру жүйелері құрайды. Сонымен бірге электр энергиясының бұл шығыны өндірістік циклдің энергия тиімділігіне тікелей әсер етпейді. Бірақ бұл тұтыну өнім бірлігіне шаққандағы үлестік шығынды анықтау кезінде ескеріледі.

      Энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын (жарықдиодты жарықдиодты) пайдалану жарықтандыру жүйелерінде электр энергиясын тиімді тұтынуға мүмкіндік береді, нәтижесінде баламалы жарық көздерімен орын алатын негізсіз шығындарды жою арқылы электр энергиясын үнемдеуге көмектеседі.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Жарықтандыру қажеттіліктері үшін электр энергиясын тұтынуды азайту арқылы қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Сарапшылардың бағалауы бойынша және энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын (жарықдиодты жарықдиодты) пайдаланудағы бар тәжірибені ескере отырып, электр энергиясын тұтынудың төмендеуі 50-90 % төмендейді, жақсы жарықтандыру қамтамасыз етіледі, мұндай жарықтандыру құрылғыларының қызмет ету мерзімі. артады, олар бұрын қолданылған доғалық шамдармен салыстырғанда қоршаған ортаға кері әсерін тигізбейді.сынапты шамдар.

      Кросс-медиа әсерлері

      Бастапқыда қолданыстағы жарықтандыру құрылғыларын энергияны үнемдейтіндерге ауыстыру арнайы кәдеге жаратуды қажет ететін қалдықтардың көп мөлшерін тудыруы мүмкін (сынап шамдарын жарықдиодты шамдармен ауыстыру).

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты кәсіпорынның сипаттамаларымен байланысты болады, бұл әдістемені ендіруде ерекше қиындықтар анықталған жоқ. Энергия үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын ендіруді тұтастай алғанда жарықтандыру жүйесін жаңғыртуды (аймақтарды бөлу, автоматты басқару және т.б.) ескере отырып қарастырған жөн.

      Нақты деректер энергияны үнемдеу туралы 50-90 % диапазонында айтуға мүмкіндік береді.

      Экономика

      Тиімді жарықтандыру құрылғыларын пайдалану жарықтандыруға арналған электр энергиясын тұтынуды 50-90 % -ға азайтуға мүмкіндік береді, ал бұл техниканың өтелу мерзімі 0,5 жылдан 5-7 жылға дейін болуы мүмкін.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      жақсартылған қоршаған ортаны қорғау өнімділігі (көшіру қажет емес);

      энергия тиімділігін арттыру;

      операциялық шығындарды азайту үшін қосымша опциялар.

5.2.3. Энергия тиімділігі жоғары сыныпты электр қозғалтқыштарын пайдалану

      Сипаттамалар

      Меншікті және өндірістік қажеттіліктер үшін электр энергиясын тұтынуды азайтуға, жанама парниктік газдар шығарындыларын азайтуға мүмкіндік беретін жабдық. Қазіргі уақытта электр энергиясын барынша тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін қолданыстағы технологиялық және қосалқы жабдықты жаңарту үшін энергия тиімділігі жоғары сыныбы бар Қазіргі заманғы электр қозғалтқыштарын пайдалану оңтайлы болып табылады.

      Техникалық сипаттама

      Өндірістің энергия тиімділігін арттыру арқылы экологиялық мәселелерді шешу мүмкіндігі.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігінің негізгі тұтынушысы әртүрлі электр қозғалтқыштары болып табылады. Электр қозғалтқыштары электр энергиясын механикалық энергияға айналдырады. Энергияны түрлендіру процесінде оның бір бөлігі жылу түрінде жоғалады. Мұндай шығынның мәні қозғалтқыштың энергетикалық өнімділігімен анықталады. Жоғары тиімділік сыныбы бар электр қозғалтқыштарын пайдалану электр энергиясын тұтынуды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді.

      Электр қозғалтқышының энергия тиімділігінің негізгі КӨК болып табылады.

      h=Р2/Р1=1 – DР/Р1,

      мұндағы P2 - қозғалтқыш білігіндегі пайдалы қуат;

      P1 - электр қозғалтқышы желіден тұтынатын белсенді қуат;

      DР - электр қозғалтқышындағы жалпы шығындар.

      Тиісінше, тиімділік неғұрлым жоғары болса, сол жұмысты орындау үшін электр қозғалтқышы аз шығын және аз энергия жұмсайды.




      5.1-сурет. Кәдімгі электр қозғалтқышын энергия тиімді электр қозғалтқышымен салыстыру

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және өндіріс процесінде энергия шығындарын азайту арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Сарапшылардың бағалауы бойынша жабдықтың жұмыс режимдеріне байланысты жоғары тиімділік сыныбы бар электр қозғалтқыштарын пайдалану электр қозғалтқыштарының электр энергиясын тұтынуын 1,5-тен 5,0 %-ға дейін төмендетуге, электр қозғалтқыштарының қызмет ету мерзімін арттыруға мүмкіндік береді.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету.

      Мотордың қызмет ету мерзімі ұзартылған

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Іске асыру көлемі мен сипаты кәсіпорынды жаңғырту бағдарламасымен және кәсіпорында орнатылған істен шыққан электр қозғалтқыштарын ауыстырумен байланысты болады.

      Нақты деректер қозғалтқыштың жұмыс режиміне байланысты 1,5-5,0 % диапазонында энергияны үнемдеу туралы айтуға мүмкіндік береді.

      Қолданыстағы электр қозғалтқыштарын энергияны үнемдейтін қозғалтқыштармен ауыстыру - энергия тиімділігін арттырудың айқын шараларының бірі.

      Экономика

      Жоғары тиімділік сыныбы бар электр қозғалтқыштарын пайдалану электр энергиясын механикалық энергияға айналдыру үшін электр энергиясын тұтынуды 1,5-5,0 % азайтуға мүмкіндік береді, бұл ретте мұндай электр қозғалтқыштарының өтелу мерзімі 1 жылдан 7 жылға дейін болуы мүмкін.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.2.4. Кәсіпорындардың электр желілерінде жоғары гармоникаларды және реактивті қуатты компенсациялауды сүзу үшін реактивті қуатты компенсациялау құрылғыларын, сондай-ақ сүзгі-компенсаторлық құрылғыларды пайдалану

      Сипаттамалар

      Кәсіпорын желілеріндегі электр қуатының жоғалуын азайтуға және жоғары гармониканың қуатты тұтынатын жабдыққа теріс әсерін жоюға мүмкіндік беретін жабдық. Қазіргі уақытта сүзгіні өтейтін қондырғыларды немесе реактивті қуатты компенсациялау қондырғыларын пайдалану электр желісінің тораптарындағы қажетті кернеу деңгейін ұстап тұру, электр желілерінен жоғалтуларды азайту және жоғары гармоникалардың электр энергиясын тұтынатын құрылғыларға теріс әсерін жою үшін ең оңтайлы болып табылады.

      Техникалық сипаттама

      Резервтік қуат көздерін пайдалануды азайту және қоршаған ортаға әсерді азайту нәтижесінде электрмен жабдықтау сенімділігі мәселелерін шешу мүмкіндігі.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындарда электр энергиясын тұтынудың үлкен үлесі әртүрлі технологиялық жабдықтардың жетекі ретінде асинхронды электр қозғалтқыштарына келеді. Асинхронды электр қозғалтқыштары реактивті қуаттың негізгі тұтынушысы болып табылады. Өтеу шараларын қолданбай, желілердегі қуат коэффициенті 0,5 - 0,7 пу болуы мүмкін, кәсіпорындардың электр желілеріндегі қуат коэффициентінің заңды түрде белгіленген мәндері кернеу сыныбына байланысты 0,89-0,93 деңгейінде белгіленеді.

      Кәсіпорындарда сандық технологияның үлкен көлемін қолданғанда (ЖРЭЖ, жұмсақ старт және т. б.) Электр желілерінде жоғары гармоникалардың пайда болуын болдырмау үшін жеке гармоникалық сүзгілер де, гармоникалық сүзгілеуге және реактивті қуатты компенсациялауға арналған біріктірілген құрылғылар да қолданылады.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және тарату желілері мен жабдықтарындағы электр энергиясының ысыраптарын азайту арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Сарапшылардың бағалауы бойынша, технологиялық жабдықтың жұмыс режимдеріне байланысты РҚӨҚ пайдалану кәсіпорын желілеріндегі электр энергиясының жоғалуын 15 %-ға дейін төмендетуге, тұтастай алғанда кәсіпорынның электрмен жабдықтау сенімділігін арттыруға және пайдалану мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. электр тарату жабдығының қызмет ету мерзімі.

      Кросс-медиа әсерлері

      Желілердегі электр энергиясының жоғалуын азайту. Электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін арттыру, электр қуатын тұтынатын жабдықтың қызмет ету мерзімін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым     

      Жалпы қолданылады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгей) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, масштабына және күрделілігіне байланысты болады.

      Нақты деректер кәсіпорынның электр желілеріндегі қуат коэффициентінің қолданыстағы деңгейлеріне байланысты кәсіпорындардың электр энергиясын тұтынудың жалпы көлемінің 0,1-ден 1,5 %-ға дейін электр энергиясын үнемдеу (ысырап деңгейін төмендету арқылы) туралы айтуға мүмкіндік береді.

      Реактивті қуатты компенсациялау қондырғыларын пайдалану энергия тиімділігін арттырудың айқын шараларының бірі болып табылады (электр желілеріндегі шығындарды азайту). Дегенмен, мұндай шаралардың орындылығы электрмен жабдықтаудың бүкіл жүйесін ескере отырып қарастырылуы керек.

      Экономика

      Әрбір нақты жағдайда қолданылатын әдіске байланысты реактивті қуатты компенсациялау қондырғыларын пайдаланудың өтелу мерзімі 3 жылдан 10 жылға дейін болуы мүмкін.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      электр энергиясын тұтынушылар үшін электр энергиясының сапасын арттыру;

      кәсіпорындардың тарату электр желілеріндегі ысырап деңгейін төмендету;

      энергия тиімділігін арттыру.

5.2.5. Жоғары температуралы жабдыққа Қазіргі заманғы жылу оқшаулағыш материалдарды қолдану

      Сипаттамалар

      Тау-кен металлургия өнеркәсібінің байыту кәсіпорындарында жылу энергиясын көбінесе бу құбырлары арқылы тасымалданатын бу түрінде пайдаланады. Жоғары температуралы жабдықты (бу мен ыстық суға арналған құбырлар) тиісті оқшаулауды пайдалану жылу шығындарын айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді.

      Техникалық сипаттама

      Жылу құбырлары мен бу құбырларын жылу оқшаулау кез келген өнеркәсіптік кәсіпорын үшін өзекті мәселе болып табылады. Қатты қыздырылған бумен (бу құбырлары) құбырларды жылу оқшаулау өте күрделі операциялардың бірі болып табылады, әсіресе жоғары температура - 200–250 ° С беттерге қажетті өнімділік сипаттамаларын қамтамасыз ету қажет болса. Оқшаулауды орнату жиі қолданыстағы жабдықты тоқтатпай жүзеге асырылуы керек. Осы мақсатта қолданылатын дәстүрлі жылу оқшаулағыш материалдарда оларды пайдалану тиімділігін айтарлықтай төмендететін бірқатар маңызды кемшіліктер бар.

      Минералды жүн және шамот кірпіштері ылғал мен будан "қорқады", олар ішке енсе, олардың жылу оқшаулау көрсеткіштерін бірнеше есе нашарлатады. Минералды жүндегі жоғары температураның әсерінен байланыстырғыш заттардың (фенол мен формальдегид негізіндегі шайырлар) жойылу процесі жүреді. Бұл қоршаған ортаның құрамдас бөлігі туралы айтпағанда, жабынның пайдалану сипаттамаларында көрінеді. Дәстүрлі жылытқыштарға қорғаныс жабыны қажет, оны орнату міндетті түрде күрделі беттерді: буындарды, клапандарды жоғары сапалы оқшаулау мәселесін тудырады, бұл жұмыстың құнын арттырып қана қоймайды, сонымен қатар олардың сапасына әсер етеді. Әдетте, минералды жүнмен оқшауланған бу желілері ұзаққа созылмайды және жиі жылу оқшаулағыш жабындысын ішінара немесе толығымен ауыстыру қажет.

      Шамот кірпіш тиімді жылу оқшаулағыш материал емес. Шамот кірпіштерінің жылу өткізгіштік коэффициенті (l\u003d 0,84+0,0006×т Вт/(м °C),l = 0,99 Вт/(м°С) 250 °С) минералды жүннен 10 есе жоғары (l = 0,05 + 0,0002 ×т Вт/(м°C),l = 0,1 Вт/(м°C) 250 °C) . Сонымен қатар, бу құбырлары үшін минералды жүн төсеніштерін, тығыздығы кемінде 150 кг/м3 жартылай цилиндрлерді пайдалану керек екенін айту керек, өйткені олардың күрделі жөндеу мерзімі жоғары. Бу желілерінің оқшаулағыш қабатының, сондай-ақ оқшаулаудың жабын қабатының бұзылуы жылу шығындарының ұлғаюына әкеледі.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және өндіріс процесінде жылу шығынын азайту арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Тиімсіз жылу оқшаулауды, мысалы, шамот кірпіштерін минералды жүнмен немесе энергияны үнемдейтін оқшаулаумен ауыстыру бу құбырларының жылу шығынын 35 % азайтады және оларды стандартты мәндерге дейін жеткізеді. Құбырлар мен жабдықтарды оқшаулауға арналған шетелдік өндірушілердің өнімдері компаниялардан: Rockwool (Дания), Saint-Gobain Isover (Финляндия), Partek, Paroc (Финляндия), Изомат (Словакия) компанияларының талшықты жылу оқшаулағыш материалдарының кең ауқымымен ұсынылған. ) (цилиндрлер, төсеніштер мен пластиналар жабыны жоқ немесе бір жағынан металл тормен, шыны жүнмен, алюминий фольгамен және т.б. жабылған). Қазіргі заманғы оқшаулағыш материалдарды қолдану бу құбырларындағы ысыраптарды кем дегенде 30-50 %-ға азайтуға, күрделі жөндеу мерзімін ұлғайту есебінен пайдалану шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету. Өндірістің автоматтандырылуы мен мәдениетінің деңгейін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық ескертпелер

      Жоғарыда сипатталған құрамдастарды әдетте осы құжат аясындағы көптеген нысандарға қолдануға болады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, ауқымына және күрделілігіне, сондай-ақ оның тиімділігіне және қоршаған ортаға әсер ету ауқымына байланысты болады.

      Экономика

      Жылу шығынын азайту отынды жағусыз қосымша жылу өндіруге мүмкіндік береді, сондықтан бұл процесс экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімді. Шамотты кірпіштен жасалған оқшаулауды қазіргі заманғыға ауыстыру шаралары 3-4 жылда өзін ақтайды, оқшаулаусыз немесе оқшаулауы бұзылған құбыр учаскелерінің оқшаулауын жөндеу 1-2 жылда өтеледі.

      Іске асырудың қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.2.6. Қалдық технологиялық жылудан жылуды рекуперациялау

      Сипаттама :

      Энергия тиімділігін арттыру және сыртқы отын шығынын азайту пайдаланылған газдың жылуын қалпына келтіру әдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылады.

      Техникалық сипаттама

      Қазіргі уақытта технологиялық процестен кейін газдың бір бөлігі қайта өңделген газ ретінде пайдаланылады. Мәселен, кептіру камераларында шикі шекемтастар үшінші салқындату камерасынан келетін 350-450 °С температурада айналымдағы газдармен кептіріледі. Газдан немесе қуырғыштан шыққан ыстық процесс сонымен қатар бу шығару үшін газ салқындатылатын кәдеге жаратушы қазандыққа немесе буландырғыш салқындату қондырғысына жіберілуі мүмкін. Түзілген буды технологиялық процесте немесе жылу немесе электр энергиясын өндіруде пайдалануға болады.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Шекемтастарды қуыру кезінде бөлінетін жылуды өңдеу және оны технологиялық және өнеркәсіптік жылыту үшін төмен қысымды электрлік буға айналдыру.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Жылу өндірісі үшін отын шығынын азайту

      Кросс-медиа әсерлері

      Күтілмеген.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ол отын жағу қондырғылары (пештер, қазандықтар, қуыру машиналары) бар кәсіпорындарда қолданылады.

      Экономика

      Газды салқындату қажет болғандықтан, энергияны қалпына келтіруге арналған қосымша шығындар негізінен кәдеге жаратушы қазандыққа және электр энергиясын өндіруге арналған турбинаға инвестициялармен байланысты.

      Тиімді, бірақ жеке көзқарасты қажет етеді. Тестіленді, ЭЫДҰ елдерінде қолданбасы табылды.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Өнімділікті арттыру, өндіріс шығындарын азайту.

5.2.7. Пеш машиналарын төсеу үшін пішінсіз отқа төзімді материалдарды қолдану.

      Сипаттамалар

      Отқа төзімді талшықтардан жасалған бұйымдар отқа төзімді және оқшаулау қасиеттерін біріктіреді, төмен тығыздыққа ие, құрастыру және өңдеу оңай және айтарлықтай ассортиментке ие.

      Жоғары температуралы талшықты отқа төзімді материалдар күйдірмейтін технология бойынша пластиналар, картондар, блоктар және күрделі конфигурациядағы әртүрлі пішінді бөлшектер түрінде шығарылады. Сондай-ақ материалдар "дымқыл" киіз және толтырғыш массалар түрінде шығарылады (қисық беттерді оқшаулау, тігістерді тығыздау, алдыңғы бетті тегістеу, бекіткіштерге арналған ойықтар және т.б.). Шектеулі қолдану температурасы: 1200 °C және 1350 °C .

      Техникалық сипаттама

      Пеллет зауыттарының (қуыратын машиналар, пештер және т.б.) әртүрлі жоғары температуралық жабдықтарын жылу оқшаулау кез келген өнеркәсіптік кәсіпорын үшін өзекті мәселе болып табылады. Мұндай жабдықтағы температура 900 ° C - 950 ° C дейін жетеді.

      Жоғары температуралы талшықты отқа төзімді материалдарда қолдану мыналарды қамтамасыз етеді:

      төсеу қабатының қалыңдығын 1,5 есеге дейін азайту;

      қаптаманың жалпы салмағын 6-8 есеге дейін азайту;

      пештердің қызмет ету мерзімін 2-3 есеге дейін арттыру;

      энергияны тұтынуды 30 %-ға дейін төмендету.

      қаптаманың күрделілігінің және жоғары техникалық қызмет көрсетудің айтарлықтай төмендеуі.

      Бұл материалдар мен бұйымдардың қасиеттері пеш төбелері үшін түбегейлі жаңа жеңіл конструкцияларды жасауға мүмкіндік береді: тегіс аспалы, арка тәрізді. Бұл жағдайда қойма бір мезгілде төбе, әрі жылуды шағылыстыратын экран болып табылады (материалдардың қара дене коэффициенті 0,95-0,96). Термиялық топтамалық пештерде талшықты отқа төзімді материалдар негізінде оқшаулауды қолдану әсіресе тиімді, өйткені олар іс жүзінде инерциясыз (жылу сыйымдылығы төмен), қыздыру-салқындату циклдері үшін маңызды емес және әлдеқайда төмен энергиямен температуралық режимге қол жеткізуді қамтамасыз етеді. шығындар.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Технологиялық процестердің энергия тиімділігін арттыру және өндіріс процесінде жылу шығынын азайту арқылы экологиялық көрсеткіштерді жақсарту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Пішінсіз отқа төзімді материалдарды қолдану газ шығынын 10 – 30 % азайтуға, күрделі жөндеу мерзімін ұлғайту есебінен пайдалану шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндірістің энергия сыйымдылығын төмендету. Өндірістің автоматтандырылуы мен мәдениетінің деңгейін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық ескертпелер

      Жоғарыда сипатталған құрамдастарды әдетте осы құжат аясындағы көптеген нысандарға қолдануға болады. Қолдану көлемі (мысалы, егжей-тегжейлі деңгейі) және іске асыру сипаты орнатудың сипатына, ауқымына және күрделілігіне, сондай-ақ оның тиімділігіне және қоршаған ортаға әсер ету ауқымына байланысты болады.

      Экономика

      Энергияны (отын) тұтынуды 30 % -ға дейін азайту, пайдалану шығындарын азайту және материалдардың қызмет ету мерзімін ұзарту, сондықтан процесс экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімді.

      Іске асырудың қозғаушы күші

      Энергия тиімділігі жөніндегі шараларды жүзеге асырудың қозғаушы күштері:

      ортаны қорғау көрсеткіштерін жақсарту;

      энергия тиімділігін арттыру;

      пайдалану шығындарын азайту және өнім сапасын жақсарту үшін қосымша мүмкіндіктер.

5.3. Ашық және жерасты тау-кен өндіру, байыту және шекемтастаудың технологиялық процестеріне арналған ЕҚТ

      Қазіргі тау-кен байыту кешенінде экологиялық тазалық пен өндіріс тиімділігі талаптарын ескере отырып, өндірісті және өнімді өңдеуді дамытуға мүмкіндік беретін технологиялар мен материалдарды пайдалану қажеттілігі артып отыр.

      Қазіргі заманғы өндіріс технологиялары ресурстарды үнемдеу, табиғатты сақтау және қалдықтарды азайту принциптеріне негізделуі керек. Бұл принциптер өзара байланысты, бір-бірімен тығыз байланысты және технологияның бағытын басшылыққа алуы керек. Осы принциптерге негізделген Қазіргі заманғы технологияларды құру мәселелері күрделі сипатта және тау-кен жұмыстары деңгейінде де, пайдалы қазбаларды өңдеу деңгейінде де бірлесіп шешілуі тиіс.

      Бұл бөлімде тау-кен және кен байыту кәсіпорындарында өндірістік процестің тұрақтылығын қамтамасыз етудің жалпы әдістері, әдістері немесе олардың комбинациясы сипатталады.

5.3.1. Кенді өндірудің өндірістік процесі үшін ЕҚТ

      Техникалық сипаттама

      Тау-кен өндіруші кәсіпорындарда өндірістік процестің тұрақтылығын қамтамасыз ететін әдістерге мыналар жатады:

      ауыр жүкті жоғары өнімді тау-кен жабдықтарын пайдалану;

      қазіргі заманғы жоғары өнімді өздігінен жүретін жабдықты пайдалана отырып, тау-кен жүйелерін өндіру және қолдану;

      Қазіргі заманғы, экологиялық таза және тозуға төзімді материалдарды пайдалану;

      тау-кен массасын тасымалдау үшін конвейер мен пневматикалық көліктің әртүрлі түрлері мен түрлерін пайдалану.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Бірлік қуаттылығы жоғары өнімділігі жоғары жабдыққа көшу экологиялық жағдайға оң әсерін тигізеді: ауаға ластағыш заттар мен парниктік газдар шығарындыларының мөлшері азаяды, ал габаритті емес шиналарды пайдаланудан қалдықтардың түзілуі азаяды.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Темір кенін ашық және жерасты әдістермен, оның ішінде терең горизонттарда жұмыс істегенде өндірудің өндірістік процесінің әдістемесі топырақтың құнарлы қабатын жою, таңдау арқылы ашық және жерасты әдістермен темір кенін өндірудің тиімді технологиялық процесінен тұрады. кен орындарын ашудың әдістемесі мен Схемасын, кен қазбалары мен тау-кен жұмыстарын жүргізудің оңтайлы игеру жүйелері мен технологияларын анықтау және қолдану, байыту сатыларына ағындарды тиімді бағыттау үшін карьерлер мен шахталарды көліктік қамтамасыз ету. (3.1 және 3.2 тармақтарды қараңыз).

      Жерасты және ашық тау-кен жұмыстарында қолданылатын қазіргі заманғы жабдықтар жоғары жылдамдықты пайдаланумен, үлкен жүктемелердің болуымен, қысыммен және т.б. Пайдалы қазбаларды игерудің тау-кен-геологиялық және тау-кен техникалық жағдайларының тұрақты өзгеруі, оларға жүктелген функциялардың әртүрлілігі мен жауапкершілігіне байланысты техникалық құралдардың күрделенуі, беткейлерге жоғары жүктемелер, тізбектің көп буындылығы мен реттілігі. кез келген элементтердің істен шығуы бүкіл кешеннің тоқтап қалуына әкеліп соқтырған кезде, жұмыс істейтін жабдықтың жұмысына байланысты кеншілерге қолайлы эргономикалық еңбек жағдайларын қамтамасыз ету қажеттілігі тау-кен машиналары мен жабдықтарының сапасына елеулі талаптар қояды.

      Дегенмен, қазіргі уақытта мамандардың бағалауынша, ТМД елдеріндегі тау-кен өндіруші кәсіпорындардың қолданатын жабдықтары мен технологиялары өздерінің технологиялық деңгейі мен өнімділігі бойынша Канада, Ұлыбритания, Оңтүстік Африка және Оңтүстік Қазақстан компаниялары қолданатын аналогтардан 15-20 жылға артта қалды. АҚШ. Мұндай артта қалу тау-кен өндірісінің тиімсіз технологияларымен де, кен өндіруге массивтің инженерлік дайындығымен де, сондай-ақ пайдаланылатын жабдықтың техникалық сипаттамаларымен де байланысты.

      Ұсынылған әдістеме темір кен карьерлерінде тау-кен массасын алу және тасымалдау үшін ауыр жүкті карьерлік жабдықты пайдаланудан тұрады. Экскаваторлардың, тиегіштердің шөміштерінің өлшемдерінің ұлғаюы, бір самосвалды тиеу үшін шөміштердің санының оңтайлы арақатынасын сақтай отырып, ауыр жүк тиегіштердің жүк көтергіштігінің пропорционалды ұлғаюы байқалады. Ауыр жүкті жабдыққа көшу темір кен карьерлерінде тау-кен массасын қазу мен тасымалдауға арналған эксплуатациялық шығындарды 10 %- ға қысқартуға, сондай-ақ карьердегі технологиялық жабдық бірліктерінің санын қысқартуға, көмірсутектерге шығарындыларды азайтуға мүмкіндік береді. қоршаған ортаны, темір кен карьерлеріндегі тау-кен массаларын қазу және тасымалдау процестерінде энергия шығыны мен отын шығынын азайту.

      Ауыр көліктердің әлемдік нарығын ірі өндірушілер: Komatsu, Caterpillar, Hitachi, Terex, Liebherr және BelAZ ұсынады.

      "Богатырь Көмір" ЖШС жағдайында тау-кен массасын тасымалдау құнын және тұтастай алғанда көліктік-кен өндіру циклінің құнын төмендету мақсатында жүк көтергіштігі бар БелАЗ 75600 тау-кен автосамосвалын пайдалануды салыстыру үшін техникалық-экономикалық негіздеме жүргізілді. Жүк көтергіштігі 220 тонна БелАЗ шахта көлігімен 320 тонна. Сынақ нәтижелері мынаны көрсетті: өнімділік 1,5 есеге өсті; тасымалдау құны 20 %-ға төмендеді; отынның меншікті шығыны 22 %-ға төмендеді. Тау-кен автосамосвалына шөміш сыйымдылығы 33м3 R&H2800 экскаваторы жүктелді. Толық жүктемеге арналған шөміштердің саны - 6. Тасымалдау иығы – 0,5 км. Тау массасын өндіру көлемі тәулігіне 10 мың м3 дейін.

      Тау-кен жұмыстарын жүргізу және қазіргі заманғы жоғары өнімді өздігінен жүретін жабдықтарды пайдалана отырып, тау-кен жүйелерін пайдалану бұрғылау, бекіту, тау-кен жұмыстарын жүргізу және темір кен орындарын жерасты өндіру жағдайында тау-кен массасын тасымалдау үшін Қазіргі заманғы жоғары өнімді тау-кен жабдықтарына көшуден тұрады. Тұрақты шығындар үлесін айтарлықтай азайтуды, қауіпсіздікті, эргономиканы, операторлар мен техникалық қызмет көрсетуші персонал үшін қолайлы жұмыс жағдайын, энергия мен материалдарды үнемдеуді қамтамасыз етеді.

      Қазіргі заманғы өздігінен жүретін жабдықтың негізгі артықшылықтары қауіпсіздік пен өнімділікті арттыру, ысыраптарды азайту және кенді сұйылту, эргономика және қолайлы жағдайлар болып табылады. Технологиялық процесті автоматтандырудың және орналастырудың жоғары деңгейі бар өндірістік бұрғылау қондырғыларының жұмысы бұрын-соңды болмаған жоғары өнімділікке, ұңғымалардың дәлдігі мен түзулігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Зәкірлерді орнатуға, бетон қоспаларын қолдануға арналған жетілдірілген механикаландырылған кешендер кен қазбаларының шөгінділерінің үлкен аумақтарын жедел бекітуді қамтамасыз етеді, көп жағдайда олар тіректердің ауыр түрлерін ығыстыруға және бекітетін ағаштарды қолдануға, ағашты бекітуге және толтыруға мүмкіндік береді. Дөңгелек қимасы диаметрі 3000 мм-ге дейін, ұзындығы 100 м-ге дейін және 70 ° С-қа дейін бұрышы бар тік және көлбеу бұрғылау станоктары өте қатты жыныстарды бұрғылауға қабілетті және құрылыс үшін өте қолайлы. кен өтпелері, желдету саңылаулары, жүретін жолдар және т.б. (жару жұмыстарынсыз). LHD үлкен еңістерді еңсеруге және айтарлықтай қашықтықтарда жылдам қозғалуға қабілетті, тиеу мен тасымалдаудың төмен құнымен жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді. LHD және электр қозғалтқышы бар бұрғылау қондырғылары экологиялық таза электр энергиясын пайдаланады және пайдаланылған газдардың болмауына, діріл мен шудың аз болуына байланысты жақсы жұмыс жағдайларын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, желдету талаптары азаяды, қозғалтқыш майы мен сүзгілер сияқты шығын материалдары азаяды және техникалық қызмет көрсету аралықтары ұзартылады.

      Тозуға төзімді, коррозияға төзімді, ыстыққа төзімді, жылу оқшаулағыш және басқа да жабын түрлерін қолдану металдың жоғалуын, оларды ауыстыру үшін ресурстарды тұтынуды күрт азайтуға мүмкіндік береді және сапаны жақсартуға мүмкіндік береді, машиналар, жабдықтар мен құрылымдардың сенімділігі мен ұзақ мерзімділігі. Техника тау-кен жабдықтарының жұмыс органдарына тозуға төзімді элементтер мен төсемдерді қолданудан тұрады және қосымша құрылымдық беріктік пен тозуға төзімділікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар машиналар мен жабдықтардың техникалық дайындығын арттырады. Қазіргі заманғы жоғары берік қорытпалардан жасалған бұрғылау қашаулары мен штангаларын пайдалану жоғары өнімділікке және бұрғылау дәлдігіне қол жеткізуге және шығындарды 3-10 % -ға төмендетуге мүмкіндік береді.

      Тау-кен массасын тасымалдау үшін конвейер мен пневматикалық көліктің әртүрлі түрлері мен түрлерін пайдалану 5.3.6-тармақта толығырақ сипатталған.

      Кросс-медиа әсерлері

      Қосымша энергия ресурстарының қажеттілігі.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Қолдану мүмкіндігі игерілетін кен орнының нақты тау-кен-геологиялық, тау-кен және пайдалану жағдайларымен және экономикалық орындылығымен анықталады. Ұсынылған әдістерді жеке де, біріктіріп те қолдануға болады.

      Экономика

      Ауыр жүкті техниканы пайдалану тау-кен жұмыстарының тиімділігін арттырады және шығындарды оңтайландырады (жанармай мен техникалық қызмет көрсету шығындарын үнемдеу есебінен), өндіріс шығындарын азайтады және нарықта бәсекеге қабілетті болады, жүк тасымалдау жолдарындағы қауіпсіздікті арттырады. Мәселен, "Көмек Machinery" жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің мамандары жанар-жағармай үнемдеу, амортизация, адам-сағат және басқа да факторлардың арқасында жүк көтергіштігі 40 тонна болатын жеңіл автокөлік 20 тонналық жүк көлігімен салыстырғанда – тонна жүкке 15 цент үнемдейтінін салыстырды. Егер тау-кен өнеркәсібіндегі ауыр техника туралы айтатын болсақ, жыл сайын үнемдеу ондаған миллион долларды құрайды.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Экологиялық заңнаманың талаптары. Экожүйелерге қысымның төмендеуі (ауа, су, топырақ жамылғысы). Ашық және жерасты тау-кен жұмыстарын жүргізудің экономикалық тиімділігі.


5.3.2. Кенді байыту өндірісі үшін ЕҚТ .5.3.2.1. Классификацияда полиуретанды панельдері бар жоғары меншікті сыйымдылықты дымқыл экрандарды пайдалануТехникалық сипаттама

      Бірінің үстіне бірі параллельді палубасы бар көп қабатты жоғары жиілікті экрандардың үлгілері және ұнтақтау және байыту операцияларында материалды өлшемі бойынша бөлуге арналған, өнімділігі жоғары төзімді полиуретанды панельдермен (елеуіштермен) жабдықталған.

      Классификацияның ерекше тиімділігі және сонымен бірге құрамында "плюс" материалдың айтарлықтай мөлшері бар жоғары азықтандыру өнімділігі діріл қозғалтқыштары тудыратын сызықтық діріл, палубаның 15-25 ° С көлбеу бұрышы және т.б. сияқты дизайн ерекшеліктерімен қамтамасыз етіледі. Экрандағы жұқа сыныптарды жуудың тиімділігін арттыру үшін экрандық палубаларға, мысалы, пульпа бөлгіштер мен қуат тарату жүйелеріне тікелей қосымша материалды целлюлоза жүйесін орнатуға болады. Целлюлоза бөлгіштері мен тарату жүйелері репрезентативті жемді бөлуді қамтамасыз етуге арналған, яғни әрбір беру нүктесі бірдей (массалық және көлемдік ағын, пульпа тығыздығы, гранулометрия және т.б. бойынша) материалды алады. Қатты заттар үшін өнімділігі сағатына 125-тен 180 тоннаға дейін. Сонымен қатар, бұл экран скринингте жиі қолданылатын эллиптикалық емес, материалдың түзу сызықты діріл қозғалысын жасайды.




      5.2-сурет. Stack Sizer елегі



      5.3-сурет. Елек схемасы

      Негізгі техникалық сипаттамалары:

      скринингтік бет түрі - полиуретанды тор;

      скринингтік беттің бос қимасының коэффициенті – 35,0 %;

      скринингтік бетінің саңылауларының өлшемі 38 мкм дейін;

      скринингтік беттің жұмыс аймағының ені - 5,3 м дейін;

      скрининг бетінің ауданы -1,5X5, S=7,5 м2;

      бастапқы беру үшін үлес өнімділігі — 150 т/сағ

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Бөлу тиімділігіне байланысты су мен электр энергиясын тұтынуды 2-4 есе азайту. Бұл ретте концентраттың 1 тоннасына электр энергиясының үлестік шығыны 8,38 кВт/сағ, шарлар 0,54 кг-ға төмендейді.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Қазіргі уақытта А зауытында барлығы 32 техника орнатылған. А кәсіпорнында бұл технология құрамында темірі 68,5 % болатын концентрат өндіруге мүмкіндік берді.

      Қос 2,5 HP Super G® діріл қозғалтқыштары (1,9 кВт, Super G қозғалтқыштары қызмет көрсетуді қажет етпейтін өмір бойы майланған мойынтіректерді ұсынады (екі жылдық кепілдік). Су скрининг бетіне саптамалар арқылы беріледі. Концентраттың тоннасына 0,2-ден 1 м3-ге дейін шығын.

      Кросс-медиа (кросс-медиа) әсерлері

      Жоқ.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Бұл әдіс А.

      Хромит кендерін байыту, атап айтқанда хромит шламын жіктеу бойынша кәсіпорындарда қолданудың болашағы зор. Тұнбадағы Cr 2 O 3 шығынын белгілі бір өлшем сыныбы бойынша жіктеуді қолдану арқылы 50 %-ға дейін азайтуға болады. Бұл түрдегі экрандардың тиімділігі 10 мм-ден 38 мкм-ге дейінгі диапазондағы ұсақтық үшін қолданылады.

      А субъектісі өңдеу зауытын -12 мм кенді өңдеу үшін тек екі ұнтақтау сатысын (үшеуінің орнына) пайдалану үшін өзгертуге ниетті. Магниттік сепарацияның төрт сатысы 3-ші кезеңдегі магниттік концентратты жақсы сүзумен бірге қолданылады.

      Орналастыру үшін үлкен аумақтарды қажет етпейді.

      Дерриктің полиуретанды экрандары берік, сымды экрандарға қарағанда 10-20 есе ұзағырақ қызмет етеді және бұл панельдердің бітелмейтін бірегей мүмкіндігі бұрын сүзгілеу мүмкін емес деп саналатын материалдарды сүзгілеуге мүмкіндік береді.

      Экономика

      Қазіргі уақытта нарықта жоғары жиілікті экранның "Stack Sizer" құны 250 000 доллардан 320 000 долларға дейін жетеді. Полиуретанды панельдерді ауыстыру 6 айдан 12 айға дейін созылады. Електерді ауыстыру құны 9 000 долларға дейін жетеді

      Бас диірменді қуаттандыру үшін "Карелский Окатыш" ААҚ-ның ұсақтау және өңдеу зауытында Деррик шығарған жұқа торларды ендіру кезінде 14 156,8 кВт/сағ (немесе 11,5 миллион рубль) энергияны үнемдеу алынды, ал ұнтақтау шарлары 1 076,8 тонна (14,32 миллион рубль) өсті. қосымша концентрат өндіруде 119 167,9 тонна.

      Пайдалану шығындары сым панельдерін пайдаланудан төмен.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Өнімділікті арттыру, өнім сапасын жақсарту, электр энергиясын тұтынуды азайту және қосымша концентрат өндіруді ұлғайту, пайдалану шығындарын азайту арқылы көрінетін әсер түріндегі экономикалық ынталандыру.

5.3.2.2. Шикі концентраттарды қайта ұнтақтауда тік диірмендерді қолдану

      Белгілерінің атауы

      Байыту аралық өнімдерін, шикі концентраттарды қайта ұнтақтауға арналған тік диірмендер.

      Техникалық сипаттама

      Диірмендегі жұмыс принципі: болат шарлар, керамикалық немесе табиғи малтатас немесе басқа материалдар түріндегі ұнтақтау ортасы оған орналастырылған екі бұрандалы спиральді спиральдың (немесе тиеу араластырғышының) көмегімен айналады. Типтік жабық ұнтақтау циклі жасалады. Ұсақталған материал сумен бірге жоғарыдан қозғалады. Шламның үздіксіз жоғары ағыны сыртқы рециркуляциялық сорғы арқылы қамтамасыз етіледі. Сорғы диірмен корпусының жоғарғы жағында бөлшектердің жіктелуін тудыратын алдын ала есептелген жоғары ағын жылдамдығын қамтамасыз ету үшін өлшемді. Ұсақ азық бөлшектері көтеріліп, үлкен азық бөлшектері ұнтақтау ортасына түсетін ұнтақтау қабатына түседі. Орта бұрандалы қалақтармен көтеріліп, қалақтардың және диірмен корпусының ішкі диаметрлерінің арасындағы сақиналы кеңістікке түседі. Болатты тегістеу ортасының тереңдігі 2-2,5 м. Диірмен корпусының төменгі бөлігінде ортаның жиналуын бұранда қалақтарының астындағы шағын аймақ болдырмайды.




      1-куаттану, 2 - су; 3 - өнім; 4 - құрастырмалы классификатор; 5 - сорғы; 6 – бұрандалы төсем; 7 - ұсақ бөлшектер; 8 – ірі бөлшектер; 9 - ұнтақтау ортасы; 10 – қаптама стерженьдерінің төменгі бекітпесі; 11 - қаптама стерженьдерінің жоғары бекітпесі; 12 - қаптама стерженьдерінің ортаңғы бекітпесі; 13 - қаптама стерженьдерінің; 14 - қаптама стерженьдерінің төменгі бекітпесі.

      5.4-сурет. Ұсақтау схемасы және тік диірменнің негізгі құрылғысы қуат;

      Целлюлоза корпустан дайындалған классификаторға немесе бөлгішке ағызылады. Алхоры - бұл дайын өнім немесе тиісті классификацияға арналған тағам. Дөрекі фракция диірмен арқылы рециркуляцияланады. Тегістеу үйкеліс пен қажалу есебінен жүзеге асырылады. Ұнтақтау тиімділігі ортаның ұнтақталатын бөлшектерге салыстырмалы жоғары қысымымен артады. Алдын ала жіктеу және азықтан ұсақ бөлшектерді жою артық ұнтақтауды азайтады және тиімділікті одан әрі арттырады. Төмен шу және төмен жылу өндірісі өндірістік емес энергия шығындарын азайтады. Диірмен корпусының ішкі беті тор түрінде жиналған қабырғалар жүйесі арқылы тозудан қорғалған; ол қоршаған ортаны да ұстайды. Ортаның өзі тозу беті ретінде әрекет етеді. Бастапқы тозу беттері шнекке болттармен бекітілген арнайы металл немесе резеңке тозу тақталары болып табылады. Бұл элементтердің кейбірі 6-12 айдан кейін ауыстыруды қажет етеді.

      5.1-кесте. Тік диірмендердің техникалық сипаттамалары

Р/с

Өлшем

Жалпы өлшемдері, мм

Салмағы, т

ұзындығы

ені

биіктігі

1

2

3

4

4

5

1

VTM-20

4115

1320

7060

11,25

2

VTM-30

4115

1320

7190

12,00

3

VTM-50

4130

1525

7470

16,60

4

VTM-75

4130

1525

7595

17,80

5

VTM-100

4210

1690

7910

25,40

6

VTM-150

4560

2320

8610

36,30

7

VTM-200

4560

2320

9770

40,00

8

VTM-250

4560

2320

9770

41,70

9

VTM-300

5000

3175

10160

68,00

10

VTM-350

5000

3175

10160

72,60

11

VTM-400

5600

3480

10340

101,60

12

VTM-500

5600

3480

10570

104,00

13

VTM-600

6520

3650

11685

127,00

14

VTM-800

6850

3860

12190

158,70

15

VTM-1000

7425

4270

12400

220,40

16

VTM-1250

7425

4270

13460

226,80

      Энергияны үнемдейтін ұнтақтау жабдығы ретінде әлемде мойындалған тік диірмендер 6 мм-ге дейінгі азықтарды өңдеуге және оны 20 микронға дейін және одан төмен ұнтақтауға қабілетті. Диірменнің стандартты өлшемдері 15 а.к. (11 кВт) 4500 а.к. дейін (3,3 МВт). Қозғалтқыш қуаты 3,3 МВт болатын тік диірмендер қозғалтқыш қуаты 4000 кВт және одан жоғары шарлы диірмен сияқты тапсырмаларды орындауға қабілетті.



      5.5-сурет. Vertimill диірменінің компоненттерінің сипаттамасы

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Әр түрлі кендерді өңдеу кезінде зауыттарды пайдаланған кезде энергияны үнемдеу дәстүрлі шар диірмендерімен салыстырғанда 35-40 %-ға артады. Дайын өнімнің жұқалығы неғұрлым аз болса, оның шар диірмендерімен салыстырғанда артықшылығы соғұрлым көп болады. Ұнтақтау процесінде жұмыс (ұнтақтау) ортасының сипаттамалары үлкен маңызға ие. Тік гравитациялық диірмендерде ұнтақтау аз энергияны қажет етеді, бұл ұнтақтау құралдарын аз тұтынуды білдіреді. Ұнтақтау процесі ұнтақтау ортасы мен төсем арасындағы өзара әсерлесуді қамтамасыз етпейтіндіктен, диірмен ішіндегі жұмыс ортасы аз тозуға ұшырайды және оның пішіні мен сипаттамаларын сақтайды. Диірмен пайдалану шығындарын азайтып қана қоймай, көміртегі шығарындыларын да азайтады. Диірменнің конструкциясы ұнтақтау тиімділігіне әсер етеді және техникалық қызмет көрсету көлемін айтарлықтай азайтуы мүмкін.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Тік диірмендерді қолдану электр қуатын тұтынуды 40 %-ға дейін қысқартуға, ұнтақтау шарлары мен төсемдерді тұтынуды 50 %-ға дейін азайтуға, техникалық қызмет көрсетуді азайтуға мүмкіндік береді. Диірмен пайдалану шығындарын азайтып қана қоймай, көміртегі шығарындыларын да азайтады.

      Кросс-медиа әсерлері

      Жоқ.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ресей және ТМД нарықтарында Vertimill технологиясы алғаш рет 2009 жылы Учалинский ГОК-та қолданылды, онда флотациялық қалдықтарды қайта байыту қондырғысында Vertimill-1500-WB диірмені орнатылды. Қазіргі уақытта Vertimill технологиясы бойынша жобалар MMC Norilsk Nickel (Ресей), "Полтава ГОК" ААҚ (Украина) және "Altai Polymetals" ЖШС (Қазақстан Республикасы) ең қуатты Vertimill диірмендерін пайдалана отырып жүзеге асырылуда.

      Бұл тік диірмендер қолданыстағы шар диірмендерінің орнына қара кендерді өңдейтін кәсіпорындарда қолданылады, бұл кәсіпорындардың экономикасына айтарлықтай әсер етеді.

      Экономика

      Anglo American компаниясында қайта ұнтақтау процесінің энергия тұтынуы бұрынғы технологиямен салыстырғанда 30 %-ға азайды. Жалпы операциялық шығындарды үнемдеу – жылына шамамен 5,5 миллион еуро. Metso Anglo American компаниясына 16 VTM-1500-WB Vertimills жеткізді. Vertimills жүйесіне ауысу ультра жұқа бөлшектердің азаюына, өндірістегі шу деңгейлерінің төмендеуіне, қажет перифериялық құрылғылардың азаюына және қозғалатын бөлшектердің әсерін азайту арқылы барлық ішкі қолданбалар үшін қауіпсіздіктің жеңілдетілген және жақсаруына әкелді.

      Metso VTM-3000-WB VERTIMILL бұрандалы конвейері бар VERTIMILL құны - 5 623 000 доллар.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Пайдалану шығындарын азайту, ұнтақтау тиімділігі мен өнім сапасын арттыру.

5.3.2.3. Жоғары сортты кенді кейіннен бөлу арқылы ұсақтау, тауарлық өнімнің өлшемдік сыныптары бойынша сұрыптау.

      Техникалық сипаттама

      Ұнтақтау және іріктеу қондырғылары – кендер мен тау жыныстарын ұсақтауға, ұсақталған өнімдерді сұрыптауға, оларды жууға (шикізаттың ластануы кезінде), дайын өнімді тасымалдауға және сақтауға арналған жабдықтар кешені. Бай кендер әдетте ұсақтау және елеу зауыттарына жіберіледі, онда олар экрандарда сұрыпталады. Кендердің ірі фракциялары (100 мм-ден астам) орташа өлшемдегі (30-80 мм) кесектерге ұсақталып, қайтадан сұрыпталады.

      Ұнтақтау және іріктеу кешенін ашық нұсқа ретінде, тікелей тау-кен орнында немесе тікелей үй-жайда өңдеу қондырғысында жобалауға болады. Өңдеу және сұрыптау дайын өнімге қажетті параметрлер бойынша жүзеге асырылады.




      5.6-сурет. Ұнтақтау-сұрыптау кешені

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Бай кеннің құрамында 50 %-дан астам темір бар, сондықтан түзілетін бос жыныстардың мөлшері азаяды.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Кешендердің өнімділігі сағатына 20-дан 800 тоннаға дейін. Жем мөлшері 1000-0 мм, қуат шығыны 2-ден 3,5 кВт-қа дейін ұсақталған кен. Су пайдаланылмайды. 160 мм-ден 10 мм-ге дейін жіктелуі.

      Кросс-медиа (кросс-медиа) әсерлері

      Шаң, шу, құрғақ қалдықтардың пайда болуы.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Жалпы қолданылады.

      Экономика

      Бұл техника жаңа емес. Ұсақтау және сұрыптау схемасы жобалау кезеңдерінде есептеледі. Құны, шығындары, экономикасы жобалау жұмыстары кезінде есептеледі және кәсіпорынның пайдалану параметрлеріне енгізіледі.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Техника жобалау сатысында белгіленеді.

5.3.2.4. Ауыр ортаны бөлу арқылы кенді өңдеу

      Техникалық сипаттама

      Ауыр медианы бөлу, басқаша ауыр медианы байыту деп аталады, ең қарапайым және ең көп қолданылатын гравитациялық бөлу процесі. Бұл кеннің (құмдардың) минералдық құрамдас бөліктерін тұрақты ауыр ортада үлес салмағы бойынша бөлуге негізделген әдіс, оның берілген тығыздығы ең жеңіл минералдың тығыздығынан үлкен және оның тығыздығынан аз. ең ауыр минерал.

      Ереже бойынша ауыр орталарды бөлу алдын ала өңдеу циклінде бос жынысты материалды негізгі процеске немесе ұнтақтау цикліне дейін бөлу үшін келесі процестерге күрделі және операциялық шығындарды азайту мақсатында қолданылады. Ауыр ортамен байыту әдісімен хром кендері, көмір, дөрекі таралған тотыққан темір кендері және басқа шикізаттар өңделеді.

      Сепаратордың негізгі құрамдас бөліктері жұмыс ваннасы бар корпус, элеватор дөңгелегі, тырма құрылғысы, элеватор дөңгелегінің айналу жетектері және тырма құрылғысы болып табылады. Бастапқы материал сепаратордың жұмыс ваннасына тиеу шұңқыры арқылы түседі. Суспензия бүйірден беріледі және корпустың түбіне немесе төменгі құбыр арқылы түседі. Суспензияның жеткізілуі оның ваннада үздіксіз айналымын қамтамасыз етеді. Сепаратордың өнімділігіне байланысты ағызу шұңқырының табалдырығынан асып түсетін суспензия қабатының биіктігі 30-80 мм. Сепаратор ваннасында қоректік материал қалқымалы (жеңіл) және батқан (ауыр) өнімдерге бөлінеді. Ваннада беті жабылған өнімнің қозғалысы суспензия ағынымен, ал түсіру тырма құрылғысы арқылы жүзеге асырылады. Батып кеткен өнім лифт дөңгелегі арқылы ваннаның түбінен түсіріледі.




      1 - ваннасы бар корпус; 2 – суспензия беру; 3 – бастапқы материал; 4 – лифт дөңгелегі жетекі; 5 - ысырма құрылғысы; 6 - элеватор дөңгелегі;7 - жеңіл өнім; 8 - ауыр өнім; 9.10 – суспензияны шығару

      5.7-сурет. Орташа ауыр доңғалақты айырғыш

      Ауыр ортада кендерді (құмдарды) байыту үшін қолданылатын аппараттар екі негізгі түрге бөлінеді: статикалық және динамикалық. Статикалық құрылғылар конусты, барабанды, науаны және құрамды, ал динамикалық құрылғыларды гидроциклондармен көрсетеді. Қазіргі уақытта статикалық аппараттар тек ескі кәсіпорындарда жұмыс істейді, ал қайта құру кезінде, әдетте, гидроциклондармен ауыстырылады.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Төмен пайдалану шығындары, аз шығарындылар

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Бұл процестің гравитациялық байытудың басқа әдістерімен салыстырғандағы ерекшелігі, ол тығыздығы бойынша бөлудің ең жоғары дәлдігімен сипатталады, бұл концентраттың минималды шығымдылығымен құнды құрамдастың жоғары алынуын алуға мүмкіндік береді.

      Кен суспензиямен бірге айдалмайтындықтан, бұл айдау қуатын, құрамдас бөліктердің тозуын, кеннің қажетсіз азаюын және шлам түзілуін айтарлықтай азайтады.

      Кросс-медиа (кросс-медиа) әсерлері

      Жоқ

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ауыр медианы бөлуге арналған екі негізгі қолданба:

      алдын ала байыту сатысында бағалы компоненттері төмен, әрі қарай өңдеуді ақтамаған және оларды үйіндіге жіберуге болатын қалдықтарды (қалдықтарды) қабылдау;

      құнды компоненттері жоғары өнімдерді бөлек схемалар бойынша өңдеу немесе тауарлық концентраттар алу үшін алу.

      Экономика

      Бұл техника жаңа емес. Схема мен технология жобалау кезеңдерінде есептеледі. Құны, шығындары, экономикасы жобалау жұмыстары кезінде есептеледі және кәсіпорынның пайдалану параметрлеріне енгізіледі.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Ең аз концентрат шығымымен бағалы компоненттерді алу.

5.3.2.5. Барабанды сепараторларда магниттік сепарация арқылы темір кендерін байыту

      Белгілерінің атауы

      Магниттік барабанды сепараторлар – магниттік сезімталдығы жоғары минералдарды магнитті емес гангадан бөлуге арналған барабан түріндегі өңдеу жабдығы.

      Техникалық сипаттама

      Кенді пайдалы қазбаларды магниттік сепарациялау – біркелкі емес тұрақты немесе айнымалы магнит өрісін пайдалануға негізделген өндірілген табиғи материалды байыту әдісі. Бұл әдіс әлсіз магнитті және күшті магнитті кендерге де қолданылады. Магниттік сепаратордың физикалық процесі былай жүреді: магниттік сезімталдықтың әртүрлі көрсеткіштері бар минералды түйірлерден тұратын механикалық қоспаға арнайы құрылғының – магниттік сепаратор деп аталатын магнит өрісі әсер етеді. Магниттік әсерге ең сезімтал дәндер жүйенің полюстеріне тартылады, содан кейін олар тасымалдау құрылғылары арқылы қабылдағыштарға беріледі. Қалған тартылмаған бөлшектер ағынмен бөлек қабылдағыштарға жылжытылады.

      Магниттік сепарация түрлерінің жіктелуі байыту процесі жүретін ортаның түріне (құрғақ және дымқыл магниттік сепарация), сонымен қатар өңделетін материалдың магниттік әсерге бейімділік дәрежесіне - әлсіз және күшті магниттік сепарацияға негізделген. осы негізде ерекшеленеді.

      Ылғалды байыту кезінде материалдың жұқалығы 6 мм-ден аспауы керек. Қазіргі уақытта дымқыл магниттік сепарация тәжірибесінде негізінен тұрақты магниттердің көп полюсті жүйесі бар ПБМ типті барабанды сепараторлар қолданылады. ПБМ типті сепараторлар жоғары магнитті кендерді байытуға, әртүрлі материалдарды кейінге қалдыруға және өндірістік жағдайларда ауыр суспензияларды регенерациялауға, сонымен қатар металл емес материалдарды байытуға арналған. Байыту су режимінде жүреді.



      5.8-сурет. ПБМ типті барабанды айырғыш [19]

      Сепараторлардың жұмыс істеу принципі

      Целлюлоза қорапқа түседі, ол жерден ауырлық күшімен ваннаға ағады, онда пульпа деңгейі ағызу табалдырығымен анықталады.

      Магнит өрісінің әсерінен ваннаның жұмыс кеңістігіндегі пульпаның магниттік бөлшектері барабанның бетіне тартылады және барабан айналған кезде магнит өрісі әлсіреген түсіру жағына тасымалданады, және шаю құрылғысынан судың әсерінен ағынды суға жуылады.

      Шаю суы магнитті өнімді барабан мен ваннаның шығару науасы арасындағы кеңістіктегі магнитті емес бөлшектерден жууға көмектеседі. Барабанның айналу бағыты бойынша полярлықтың кезектесуі барабанда ұсталған магниттік өнімнің флоккулалары жуу аймағына қарай қозғалғанда бірнеше рет айналады, бұл оларды магнитті емес бөлшектерден тазартуға көмектеседі.

      Магниттік емес бөлшектер ваннаның төменгі жағындағы ағызу саңылауы арқылы қалдық қуысына түседі, онда үлкен, ауыр фракция қуыстың түбіне шөгіп, саптама саңылаулары арқылы түсіріледі. Магниттік емес өнімнің (дренаждың) майда, жеңіл бөлігі сумен бірге ағызу табалдырығынан асып ағып, ваннадан су төгетін қалта арқылы төгіледі.

      Бөлу өнімдерінің қажетті сапасына сепараторға берілетін целлюлоза мөлшерін өзгерту, магниттік жүйенің орнын өзгерту, саңылаулардың диаметрі әртүрлі саптамаларды ауыстыру және жуу суының мөлшерін өзгерту арқылы қол жеткізіледі.

      Бөлшектерінің мөлшері 50 мм-ге дейінгі жоғары магнитті кендерді құрғақ байыту үшін үйінді қалдықтарын бөлу үшін тұрақты магниттері бар магниттік жүйесі бар бір, үш және төрт барабанды сепараторлар (PBS және PBSTS типті - орталықтан тепкішпен түсіру) және тұрақты токпен жұмыс істейтін электромагниттер (ЭБС типті) қолданылады.

      Кішкентай жоғары магнитті материалды құрғақ бөлу үшін PBSTS типті сепараторлар қолданылады. Құрғақ кенді байытуға арналған PBSTS-63/50 барабанды сепараторының мысалы төмендегі суретте көрсетілген.






      5.9-сурет. Кендерді құрғақ байытуға арналған PПБСЦ-63/50 барабанды айырғыш [20]

      Сепаратор барабанының (3) қабығы қалыңдығы 1,2–2 мм магнитті емес баспайтын болаттан жасалған, стационарлық магниттік жүйенің (4) тұрақты магниттері ЮНДК-24 қорытпасынан жасалған. Полюстердің полярлығы барабанның периметрі бойынша кезектесіп отырады. Полюстер 50 мм қадаммен орнатылады. Барабан бетіндегі магнит өрісінің кернеулігі: полюстердің ортасына қарсы - 115-125 кА/м, полюстер арасындағы саңылауға қарсы - 84-92 кА/м.

      Сепаратор келесідей жұмыс істейді: бункерден (1) шыққан бастапқы кен барабанның жоғарғы бөлігіне жетек (7) бар дірілдеткіш (2) көмегімен беріледі. Магниттік фракция барабанның бетіне тартылады және барабан бөлімі магниттік жүйеден шыққан сәтте магниттік өнімге арналған бункерге (5) түсіріледі. Магниттік емес фракция барабан арқылы тасымалданады және магнитті емес өнімге арналған бункерге түсіріледі. Барлық сепараторлар рамаға (6) орнатылған.

      Магниттік жүйенің полюстерінің шағын қадамымен барабанның жоғары жылдамдықты айналу режимі (300 мин-1) жиілігі 90 Гц болатын қозғалатын магнит өрісін жасайды. Бұл кезде магниттік бөлшектердің жіптері мен флоккулалары жойылады және өсінділерден бос кендәндері бөлінеді.

      Қазіргі уақытта PBSTS-63/100 және PBSTS-63/200 сепараторлары жасалды, конструкциясы бойынша PBSTS-63/50 сепараторына ұқсас, бірақ барабаны ұзағырақ.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Қуатты тұтынуды азайту,

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      пайдалы компонентті алудың жоғары дәрежесімен жоғары сапалы концентраттарды алу;

      экологиялық таза процесс;

      жоғары селективтілігі мен әмбебаптығы;

      төмен қуат тұтыну.

      Кросс-медиа әсерлері

      Жоқ.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ол негізінен қара кендерді байыту бойынша барлық кәсіпорындарға қолданылады. Сепараторды партиялық режимде де, үздіксіз режимде де – шағын қондырғылардың бөлігі ретінде басқаруға болады [21].

      Экономика

      Евразруданың барлық зауыттарында жаңа магниттік сепаратор жүйелерін әзірлеу және ендіру бойынша қабылданған шаралар темірді бастапқы концентратқа алуды 0,9 %-ға арттыруға, сонымен қатар бастапқы концентраттардың сапасын 0,6 %-ға жақсартуға және соңғы қалдықтармен темірдің жоғалуын 0,6 %-ға азайтуға мүмкіндік берді. Жаңа магниттік жүйелері бар сепараторларды ендіруден бекітілген экономикалық тиімділік 163 000 мың рубльді құрады.

5.3.2.6. Магниттік айыру алдында магнитті қақтандыруды қолдану

      Белгілерінің атауы

      Магниттік қоқыс сепараторлары (МД) өңдеу зауыттарында бос тау жыныстары шламдарымен және ұсақ нашар толтырғыштармен қалдық қоймаларына ағызылатын гидроциклон разрядтарын тазарту және фильтрация алдында магнетит концентраттарын қоюлату үшін қолданылады.

      Техникалық сипаттама

      Шламды бөлгіш (Slugcatcher) – әртүрлі тау жыныстарының пульпасын жуу, декантациялау, жіктеу және қоюландыру арқылы лайдан шламды кетіруге арналған құрылғы.

      Жемдегі қатты құрамы 12-28 % бөлшектердің өлшемі 1-0 мм жоғары магнитті кендерді қабықсыздандыру, қоюландыру және жіктеу үшін арналған.




      5.10-сурет. МД-9АК магниттік шлам бөлгіш [22]

      Магнитті қоқыс бөлгіш – орталық жетекі бар қоюлатқыш, ол цилиндрлік құмырадан, білікке орнатылған тырма жақтауынан, қабылдау резервуарынан, сақиналы су төгетін шұңқырдан және шығару саңылауынан тұрады. Ластану сепараторларының ерекшелігі - бастапқы целлюлоза үшін магниттеу құрылғыларының болуы. Магниттеу құрылғылары ретінде негізінен бөлшектер өтетін көлденең магнит өрісін жасайтын тұрақты магниттердің жазық тұйық магниттік жүйелері қолданылады.

      Целлюлоза түріндегі бастапқы материал қоректендіргіш шұңқырға тиеу цистернасына және магниттеу аппараты арқылы құмыраға түседі. Магнит өрісі арқылы өткенде магнетит бөлшектері бірігіп, флоккулалар түзеді. Олардың шөгу жылдамдығы жеңіл тұнба бөлшектеріне қарағанда жоғары. Сондықтан магнетит флоккулалары ластануды бөлгіштің түбіне тезірек орналасады және разряд саңылауы арқылы жойылады. Айналмалы тырма қаңқасы тығызырақ конденсацияланған өнімді (құмдар) алуға және тұнбаны араластыруға ықпал етеді. Су шламмен бірге сақиналы ағызу құбырының шеттері арқылы асып ағады және қоқыс сепараторынан қалдық қоймаға жіберіледі.

      Ластану сепараторларының магниттеу құрылғылары үшін магнит өрісінің индукциясы шамамен 0,05 Т.

      Қоқыс бөлгіштерде айналмалы тырма жақтауына орнатылған қосымша магниттеу құрылғылары болуы мүмкін. Сондай-ақ судың жоғары ағынын жасайтын және конденсацияланған өнімді сифонмен түсіретін қоқыс бөлгіштердің конструкциялары қолданылады. Судың қарсы ағыны қалдық қоймаларына көбірек шламды шығаруға мүмкіндік береді.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Қалдықтармен бағалы темір минералдарының жоғалуын азайту. Төмен меншікті қуатты тұтыну.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Қабықсыздандыру кезінде конденсацияланған өнімдегі темірдің массалық үлесін бастапқы өніммен салыстырғанда 0,3-тен 10 %-ға дейін арттыру қамтамасыз етіледі. Дренаждың (шламның) шығуы ондағы магнетиттік темірдің массалық үлесі 2-3 % дейін 20 % дейін. Қалыңдатқыш айна алаңының 1 м2 үлес өнімділігі 1-5 т/(сағ⋅м2) құрайды, бұл кәдімгі қоюлатқыштарға қарағанда әлдеқайда жоғары. Тағамдағы қаттылық мөлшері 10-40 %, қоюландырылған өнімде - 30-60 %, қара өрікте - 0,3-10 %.

      Магнетиттік пульпаларды қақтан тазарту үшін магнитті гидроциклон әзірленді, ол әдеттегі гидроциклоннан гидроциклонға пульпаның кірісінде және су төгетін құбырға ағызу кірісінде магниттелетін құрылғылардың болуымен түбегейлі ерекшеленеді. Магниттік гидроциклондар өнеркәсіптік қолдануды алған жоқ.

      Артықшылықтары:

      жоғары спецификалық (шөгу ауданы бойынша) өнімділік;

      төмен меншікті қуат тұтыну;

      төмен меншікті ауырлық.

      Кросс-медиа әсерлері

      Жоқ

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ол негізінен қара кендерді байыту бойынша барлық кәсіпорындарға қолданылады.

      Экономика

      Бағасы 500 доллардан 15 000 долларға дейін өзгеруі мүмкін.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Шығарылатын қалдықтардың мөлшерін азайту.

5.3.2.7. Сүзу алдында қоюландырғыштарды қолдану

      Белгілерінің атауы

      Процесс қатты қоюландырылған суспензияның концентрациясын жоғарылату мақсатында қатты және тұндырылған судың (дренаждың) берілген мөлшерімен жүзеге асырылады.

      Техникалық сипаттама

      Қоюландырғыш - ауырлық күші, орталықтан тепкіш күш, магнит өрісі әсерінен пульпаларды (суспензияларды) қатты және сұйық фазаларға бөлуге арналған машина немесе аппарат. Нәтижесінде соңғы өнімде шамамен 60 % қатты заттар бар, оның дренаждағы мөлшері шамамен 0,1 г/л.

      Көптеген қазіргі заманғы шахталардың технологиялық схемаларына екі өнімді қоюлату қадамы, тығыздалған, ылғалдылығы аз қатты материал және өндірістік циклге қайтарылатын ағынды су кіреді.

      Сұйық өнімдерді қоюлау негізінен диаметрі 2,5–30 м болатын бір және көп деңгейлі цилиндрлік (радиалды) аппараттарда жүргізіледі. Гидросепараторлар (орталықтан басқарылатын шағын қоюлатқыштар) құрамында тез тұнбалы қатты фазасы бар пульпаларды қоюлату үшін қолданылады. Егер қалыңдату таза толып кетуді қажет етпесе, гидроциклондар қолданылады. Олар қоюландырғыштардың алдына орнатылған кезде, соңғылары гидроциклондардан дренаж арқылы қоректенеді; аппараттан шығатын конденсацияланған өнімдер біріктіріледі.



      5.11-сурет. Қысымдылығы жоғары қоюландырғыш [23]

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Айналмалы сумен жабдықтауды пайдалану. Табиғи көздерден суды тұтынуды үнемдеу. Қалдықтар мен химиялық реагенттерді пайдалануды азайту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Концентраттың сапасын арттыру, энергия шығындарын 3 %-ға дейін төмендету

      Кросс-медиа әсерлері

      Жоқ

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Қалыңдатқышты орнатуға арналған өндірістік алаңдар болған кезде және технологиялық мақсатқа сай болған жағдайда қолданылады.

      Экономика

      Ол жобалық-сметалық құжаттамаға сәйкес есептеледі. Тиімді, бірақ жеке көзқарасты қажет етеді.

      Күрделі шығындар азайып, операциялық шығындар 20 %-ға дейін азаяды.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Суды тұтынуды үнемдеу, қалдықтарды азайту.

5.3.2.8. Құрамында хром бар кендерді гравитациялық байыту үшін бұрандалы сепараторларды қолдану

      Белгілерінің атауы

      Құрамында хром бар кендерді гравитациялық байыту үшін бұрандалы сепараторларды қолдану

      Техникалық сипаттама

      Бұрандалы сепаратор – таяз тереңдіктің көлбеу еркін ағынында материалды бөлу принципі бойынша жұмыс істейтін құрылғы.



      5.12-сурет. Айырғыштың сыртқы түрі

      Бұрандалы сепараторларда тік осі бар спираль түрінде жасалған қозғалмайтын көлбеу тегіс науа бар. Целлюлоза науаның жоғарғы бөлігіне жүктеледі және ағыстың көлденең қимасы бойынша жұқа, әртүрлі тереңдікте ауырлық күшінің әсерінен төмен ағады. Ағында қозғалған кезде шекемтастарға әсер ететін әдеттегі гравитациялық және гидродинамикалық күштерден басқа центрден тепкіш күштер дамиды. Ауыр минералдар траншеяның ішкі жиегінде, ал жеңіл минералдар сыртқы жағында шоғырланған. Көлденең қимадағы бұрандалы сепараторлардың шұңқыры шеңбердің 1/4 бөлігін немесе ұзартылған эллипсті құрайды. Шұңқырдың соңында ағынды әртүрлі өнімдері бар екі бөлікке бөлетін бөлгіш пышақтар бар. Бұрандалы сепаратордың сыртқы түрі 5.13-суретте көрсетілген.




      5.13-сурет. Бұрандалы айырғыштар кешені

      Шекемтастар мөлшері 0,1 - 1,5 мм болатын материал бұрандалы сепараторларда ең тиімді байытылған. 0,1-0,074 мм бөлшектердің мөлшерімен астық байыту әлдеқайда нашар жүреді. Бұрандалы сепаратор, материал сулы ортада тығыздығы бойынша бөлінген көптеген құрылғылар сияқты, түйіршік өлшемі бойынша жіктеу еніне сезімтал және дизайнда қарастырылған тар жіктелген материалда әлдеқайда жақсы жұмыс істейді.

      Ағынның бұрандалы науа бойымен қозғалу ерекшелігі - минералды түйір бұрандалы науа бойымен қозғала отырып, бір мезгілде әртүрлі шамадағы және бағыттағы күштердің әрекетін бастан кешіреді. Олардың нәтижесі дәннің траекториясымен және оның ағынның көлденең қимасындағы орнымен анықталады.

      Тікелей көлбеу ағындардағы дәндердің мінез-құлқынан айырмашылығы, бұрандалы ағында дәндер бір-біріне қатысты тек қана науа бойымен ғана емес, сонымен қатар көлденең бағытта да қозғалады. Нәтижесінде ағыс бойымен жоғары жылдамдықпен қозғалатын жеңіл шекемтастар ағынның төменгі қабатының шекемтастарын басып озып қана қоймайды, сонымен қатар үлкен орталықтан тепкіш күш пен көлденең циркуляцияның әсерінен ағынның сыртқы жиегіне ығысады. шұңқырдағы өнімдердің жанкүйері.

      Бұрандалы сепаратордың шұңқыры бойындағы дәндердің орташа бойлық жылдамдығы судың жылдамдығынан аз ерекшеленеді. Бұрандалы торлар үшін тығыздық коэффициентіне қарағанда өлшем факторы маңыздырақ. Барлық минералдардың кішігірім топтары үлкендерге қарағанда суағарда ұзақ сақталады.

      Сепаратордың негізгі конструктивтік параметрі аппараттың өлшемдерін, оның салмағын және өнімділігін анықтайтын бұрандалы шұңқырдың диаметрі болып табылады. Сепаратордың диаметрін таңдау қатты заттардың сыйымдылығына, бөлінген минералдардың өлшеміне және тығыздығына байланысты.

      Сепаратордың диаметрінің ұлғаюымен ондағы тиімді бөлінген дәндердің мөлшері ұлғаяды. Шағын өлшемді сепараторлар ұсақ дәндерді тиімді ажыратады.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Экологиялық артықшылықтар энергияны үнемдеу, жоғары өнімділік және суды аз тұтыну арқылы қол жеткізіледі.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Құрылғының қарапайымдылығы мен жұмысының қарапайымдылығына байланысты бұрандалы сепараторлар қазіргі уақытта пайдалы қазбаларды өңдеу тәжірибесінде кеңінен қолданылады, соның ішінде:

      қозғалатын бөліктері жоқ және жетек құрылғыларын қажет етпейді;

      байыту процесін көзбен байқауға болады;

      оңай реттеледі, жоғары білікті кадрларды қажет етпейді;

      байыту өнімдерін түсіру үздіксіз жүргізіледі;

      жүктеме ауытқуларына сезімтал емес;

      пульпа тығыздығының кең ауқымында жұмыс істей алады;

      алып жатқан аумақтың 1 шаршы метріне жоғары меншікті өнімділікке ие;

      пайдалану шығындары төмен.

      Кросс-медиа әсерлері

      Байқалмады

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Бұрандалы сепараторлар құрамында ильменит, циркон, рутил, касситерит, алтын және басқа пайдалы минералдары бар ұсақ шекемтасты құмдарды байыту үшін, сондай-ақ сирек және асыл металдың, темір кендерінің, фосфориттердің, хромиттердің және т.б.

      Экономика

      Бұл техника жаңа емес. Схема мен технология жобалау кезеңдерінде есептеледі. Құны, шығындары, экономикасы жобалау жұмыстары кезінде есептеледі және кәсіпорынның пайдалану параметрлеріне енгізіледі.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Жоғары өнімділік, суды үнемдеу және энергияны үнемдеу.

5.3.3. Шекемтастау процесіне арналған ЕҚТ 5.3.3.1. Сақина тәрізді шекемтастарды материалды салқындатқышты пайдалану

      Сипаттамалар

      Кесек материалдарды өнеркәсіптік пештерде термиялық өңдеуден кейін суытуға арналған құрылғы.

      Техникалық сипаттама

      Сақина салқындатқыш қуырғыштан келетін ыстық шекемтастарды салқындату үшін арналған және темір кенінің концентратынан шекемтастар өндіруге арналған жабдықтар кешеніндегі соңғы технологиялық машина болып табылады.

      Сақина салқындатқышы сақина түріндегі конвейер торы болып табылады. Тығыздау формаларының алуан түріне су өткізбейтін, құмды тығыздағыштар, ыстыққа төзімді резеңке және лабиринт тығыздағыштар кіреді, олар сенімді әсер береді, энергияны үнемдеуге, шығарындыларды азайтуға және қалдықтарды жылуды қалпына келтіруге және қайта өңдеуге ықпал етеді.

      Салқындатқыштың тиеу бөлігінде белгілі бір биіктіктегі шекемтастардың біркелкі қабатын қалыптастыру үшін тегістеу қабырғасы орнатылады. Салқындатқышта жылдамдықты реттейтін қадамсыз жетегі бар, соның арқасында шекемтастар қабатының биіктігі автоматты түрде реттеледі. Салқындатқыш көлденең жазықтықта 2,7 айн/мин жылдамдықпен айналады және құрылымдық жағынан үш аймаққа бөлінеді: шекемтастар салқындатылатын жұмыс аймағы (шеңбердің 303°); тиеу аймағы – доғасы 25°, түсіру аймағы – 32° доғасы. Шекемтастар суық ауаны төменнен жоғары үрлеу арқылы салқындатылады.




      5.14-сурет. Шекемтастарды сақиналы салқындатқыш

      Паллет өрісінің ойықтары арқылы белгілі бір көлемдегі ауаны үрлеу арқылы шекемтастарды салқындату конструкциясы салқындатқыштың қозғалатын элементтерінің синхронды қозғалысы мен іргелестігін, олардың өзара әрекеттесуін, сонымен қатар одан әрі тасымалдау үшін шекемтастардың қажетті температурасын қамтамасыз етеді.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Эмиссияның алдын алу және энергияны максималды қалпына келтіру.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Шекемтастарды қуыру кезінде пайдаланылған газдарды пайдалану (рекуперация) газ шығынын 27–32 % төмендетеді [24].

      Полтава ГОК [25] (Украина) темір кенінің шекемтастарына арналған 400 тонналық кейін салқындатқыштардың үш конструкциясы орнатылды. сақиналы салқындатқыш төрт аймаққа бөлінген сақина түріндегі конвейер торы болып табылады. Ол шекемтастарды 120 ºС температураға дейін салқындатады.

      Кросс-медиа әсерлері

      Күрделі шығындар. Қосымша энергия ресурстарының қажеттілігі.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Жалпы қолданылады.

      Экономика

      Белдік салқындатқышпен салыстырғанда, сақиналы салқындатқыш аз орын алады, инвестицияны үнемдейді және жабдықты пайдаланудың жоғары жылдамдығына ие.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Экологиялық заңнама талаптары.

      Еңбек өнімділігін арттыру және отын-энергетикалық ресурстарды пайдалануды азайту, материалдық ресурстарды үнемдеу.

5.3.3.2. Шекемтастарды қуыру технологиясы мен жылу схемасын жетілдіру (кептіру және қуыру процестерін қарқындату, тиімді қыздырғыштарды пайдалану)

      Техникалық сипаттама

      Азот оксидтерінің түзілуін басу үшін бірнеше бастапқы шаралар (жану процестерінің модификациялары) бар. Осы шаралардың барлығы азот оксидтерінің түзілуін азайту үшін немесе бұрыннан түзілген азот оксидтерін олар шығарылғанға дейін түрлендіретіндей қондырғылардың жұмыс және жобалық параметрлерін өзгертуге бағытталған.

      NOx термиялық өндірісі температураға байланысты экспоненциалды түрде артады және оттегі концентрациясына әлсіз тәуелділікке ие. Сондықтан термиялық NOx азайту үшін жану процесін модификациялау жалынның ең жоғары температурасын төмендетуде ең тиімді болып табылады. Бұған ауа мен отынның араласу жылдамдығын шектеу арқылы қол жеткізуге болады, сонымен қатар жанармай немесе ауа бүркуін қамтуы мүмкін. Қондырғы отын мен термиялық NOx-ті бақылайды, бұл жалынның жоғары температура аймақтарында оттегінің қолжетімділігін азайтады.

      Ауа разряды оттегінің төмен болуына байланысты жану реакцияларының жылдамдығын шектеу арқылы ауамен толтырылған жалынға қарағанда байытудың бастапқы сатысында төмен температураны жасайды. Соның салдарынан ауаны орналастыру термиялық NOx шығарындыларын азайтудың тиімді құралы болып табылады. Ауа разряды отынның NOx мөлшерін азайту үшін де кеңінен қолданылады, отынмен байыту сатысына жеткізілетін стехиометриялық ауаның шамамен 60 % отын азотын NO емес, молекулалық N2 түзу үшін реакцияға мәжбүрлеу үшін оңтайлы деңгей екені көрсетілген.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      LKAB зауытының деректері бойынша (Швеция, 2009) екіншілік ауа температурасының төмендеуі NOx-ке айтарлықтай әсер етеді. Екінші реттік ауа температурасы 450 °С кезінде төмендеу 65 %-ды, ал екінші реттік ауа температурасы 50 °С болғанда 77 %-ды құрады.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Жоғары ауа қатынасында (n ≈ 5-6) және жану ауасының жоғары температурасында (900–1300 °C) жұмыс істейтін түзу торлы шекемтастау қондырғыларындағы тәжірибелік жану пеші NOx шығарындылары бойынша осы зерттеулерде маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, жанудың әртүрлі конфигурациялары, соның ішінде жану алдындағы камера, екінші ауа, мұнай-су қоспалары және газ тәрізді отындар сыналды. Газ тәріздес отынды пайдалануды қоспағанда, осы конфигурациялардың барлығы ағымдағы анықтамалық нұсқамен салыстырғанда NOx шығарындыларының айтарлықтай төмендеуін көрсетті. Алдын ала жану камерасы және екінші ауа температурасы 450 °C болғанда NOx шығарындыларын шамамен 65 %-ға азайтуға болады. NOx шығарындыларын екіншілік ауа температурасының төмендеуімен, бірақ жоғары энергия шығындарымен азайтуға болады.

      Кросс-медиа әсерлері

      Өндіріс мәдениетін арттыру.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Азот шығарындыларының алдын алу бойынша негізгі шаралар әдетте қолданылады.

      Экономика

      NOx газды тазартудың белгілі әдістерімен салыстырғанда төмен құны.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Экологиялық заңнама талаптары.

5.3.4. Карьерлер мен шахталардағы бұрғылау жұмыстары кезіндегі шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      Жоғары дәлдіктегі бұрғылау параметрлерін бақылау жүйесін пайдалана отырып, бұрғылау қондырғыларын нақты уақыт режимінде орналастыру

      Техникалық сипаттама

      Бұрғылау жұмыстарының кешеніне мыналар кіреді: тау жыныстарының сипаттамаларын ескере отырып, бұрғылау және жару жұмыстарының оңтайлы параметрлерін есептеу және жобалау; бұрғылау қондырғыларын орналастыру; ұңғымаларды бұрғылау. Жарылыс саңылауларын бұрғылау жақын шетелде шығарылған станоктармен де, Atlas Copco-дан әкелінген жоғары технологиялық бұрғылау қондырғыларымен де жүзеге асырылады: DML; ДМ-45.

      Атмосфераға шаң шығару қаупін жоюдың нақты жолдарының бірі бұрғылау қондырғыларын дәл бақылау және орналастыру жүйелерін пайдалану болып табылады. Қазіргі уақытта жарылыс саңылауларының орналасуының дәлдігін жақсарту және жарылғыш заттарды тиімді пайдалану үшін карьердегі бұрғылау қондырғыларының спутниктік (GPS/Glonass) орналасуын қолдану белгілі. Ағымдағы бұрғылау тереңдігі, бұрғылау жылдамдығы, гидравликалық жүйедегі қысым туралы ақпаратты пайдалана отырып, жерсеріктік позициялау жүйелері ұңғымалардың әртүрлі нүктелерінде тау-кен массасын бұрғылаудың энергия сыйымдылығы туралы ақпаратты алуға мүмкіндік береді. Бұрғылау қондырғысының борттық компьютері қажетті ақпаратты диспетчерлік орталықтан радиоарна арқылы алады. Спутниктік позициялау жүйесі арқылы жеке ұңғымалардан бұрғылаудың энергия сыйымдылығы туралы ақпарат өңделеді және ұңғымаларда жарылғыш заттарды есептеу және төсеу кезінде жұмысты жеңілдету үшін бұрғылау қиындықтарының ортақ үш өлшемді картасына жинақталады. Мұндай картадағы бұрғылау қиындығы әртүрлі түстермен көрсетіледі, нақты бірліктермен өлшенбейді, бірақ салыстырмалы энергетикалық көрсеткішті көрсетеді.

      Бұрғылаудан кейін ұңғымалардың нақты координаттары нақты уақыт режимінде ұңғымалардағы зарядтардың параметрлерін есептеуде және олардың коммутация схемаларын жобалауда одан әрі пайдалану үшін тау-кен жоспарлау және жарылыс модельдеу жүйелеріне беріледі.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Бұрғылау қондырғыларының жұмысын дәл анықтау және бақылау жүйелерін пайдалану, сайып келгенде, мыналарды қамтамасыз етеді:

      атмосфераға N2O3 азот оксиді, NO2 азот диоксиді және бейорганикалық шаң шығарындыларын азайту, оның ішінде қоршаған орта үшін аса қауіпті ұсақ;

      келесі ұңғыманың бұрғылау алаңында машинаны тезірек орнату есебінен жарылғыш заттардың, дизельдік отынның және бұрғылау құралдарының артық жұмсалуын азайту және ұңғымалардың арасында жылжу уақытын қысқарту, ұңғымаларды қайта бұрғылау санын азайту; карьер үшін бұрғылаудың жобалық көлемін жүзеге асыру үшін бұрғылау қондырғыларының паркін қысқарту

      бұрғылаудың 1 метріне қашаулар мен штангалардың шығынын азайту арқылы қалдықтардың түзілу көлемін азайту.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Ұңғымаларды бұрғылау бұрғылау жұмыстарын тиімді басқара отырып, жарылған тау-кен массасын дайындаудың бастапқы кезеңі болып табылатынын ескере отырып, кейіннен келесі нәтижелерге қол жеткізіледі – жаппай жарылыс кезіндегі қауіпсіздік; тиеу-тасымалдау жабдықтарының жұмысына одан әрі әсер ететін тау-кен массасының нәтижелі гранулометриялық құрамында көрсетілген дайындалған тау-кен массасының сапасы; қоршаған ортаға теріс әсерді азайту.

      Бұл жүйе мыналардан тұрады:

      бұрғылау қондырғысының кабинасында орнатылған интеллектуалды панель, ол бұрғылау жұмыстарына арналған жобаны көрсетуге қызмет етеді (5.15-сурет);

      навигациялық қабылдау аппаратурасы;

      итеру сенсорлары;

      айналу жылдамдығын анықтау сенсоры;

      ұңғыманың көлбеу сенсорлары;

      бұрғылау тереңдігін анықтауға арналған датчиктердің жинақтары;

      бұрғылау визуализациясының бағдарламалық құралы.



      5.15-сурет. Бұрғылау машинасы кабинасында орнатылған жабдық және бағдарлама интерфейсі

      Орнатылған жоғары дәлдіктегі позициялау жүйесі бұрғылау қондырғысының операторына жоспарланған ұңғыманың орнын дәлдікпен (қателік 10 см-ге дейін) анықтауға, бұрғылау жобасына толық сәйкес бұрғылауға мүмкіндік береді. Ұңғыма сағаларының нақты координаталарын, ұңғымалардың көлбеу бұрышын, сондай-ақ жобалық горизонт деңгейіндегі ұңғымалардың орнын анықтау мүмкіндігін ескере отырып, 3D модельдеу режимінде бұрғылау-жару инженері түбі бойынша нақты қарсылық сызығы, жарылыс зарядының массасы шарттарға сүйене отырып, қалай есептелетініне байланысты кертпе түбі бойындағы ұңғылар арасындағы ең аз қашықтық: жобалық шешімдерді қатаң сақтау; қауіпсіз жару (жыныс бөліктерінің шашырауын азайту және т.б.); массивтің жоғары сапалы ұсақталуы; қоршаған ортаға зиянды әсерді азайту.

      Кросс-медиа әсерлері

      Күрделі шығындар. Қосымша энергия ресурстарының қажеттілігі.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Ұсынылған әдістер (конструктивті және техникалық шешімдер) жалпыға бірдей қолданылады және оларды жеке де, біріктіріп те қолдануға болады.

      Экономика

      Қазіргі уақытта тау-кен бұрғылау қондырғыларын дәл орналастыру және басқару жүйелері негізінен келесі компаниялардың өнімдерімен ұсынылған: ProVision® Drill by Modular Mining Systems, Inc. (АҚШ), COBUS® Blast Maker (Қырғызстан), mineAPS® Drill by Wenco Mining Systems (Канада).

      Спутниктік навигация технологияларына негізделген тау-кен-көлік кешенін басқарудың автоматтандырылған жүйелерін кеңінен қолдану олардың жоғары тиімділігіне байланысты, жабдықтың өнімділігін 15-25 %-ға арттыру арқылы қол жеткізіледі, бұл ретте инвестицияның қайтарымы бірнеше айдан 1-ге дейін және жарты жыл.

      Modular Mining Systems, Inc. компаниясының әлемдік тәжірибесі. бұрғылау-жару жұмыстарын жобалау және жарылыстарды имитациялау үшін Қазіргі заманғы компьютерлік жүйелерді қолданумен ұштастыра отырып, бұрғылау қондырғылары паркін нақты орналастыру және басқару жүйелерімен жабдықтау бұрғылау және жару жұмыстарының экономикалық тиімділігін айтарлықтай арттырады және бұрғылау және жару жұмыстарына қаржылық шығындар деңгейін төмендетеді. жару 15 %-ға. 0,2–0,4 %-ға габаритті емес шығуды азайтады, 1 погондық метрден тау-кен массасының меншікті өнімділігін арттырады. ұңғымалар.

      Ендірудің қозғаушы күші

      экологиялық заңнама талаптары.

      Бұрғылау қондырғысын пайдаланудың өнімділігі мен тиімділігін арттыру, бұрғылау және бұрғылау процестерін оңтайландыру, материалдық ресурстарды үнемдеу.

5.3.4.2. Техникалық суды және шаңды байланыстыру үшін әртүрлі белсенді агенттерді қолдану арқылы шаң түзілуін азайту әдістерін ендіру

      Техникалық сипаттама

      Механикалық бұрғылау станоктарының жұмысы кезінде шаңды бақылаудың кең тараған әдістері: ылғалды әдіс – ауа-су қоспасымен шаңды басу; ауа-эмульсиялық қоспалармен (беттік белсенді заттар) және құрғақ әдіспен шаңды басу - құрғақ шаңды жинау. Жұмыс жағдайлары мен қолданылатын жабдыққа байланысты бұл әдістер әртүрлі тәсілдермен қолданылуы мүмкін. Бірақ осы бөлімде сипатталған шаңды азайтудың жалпы принциптері әртүрлі бұрғылау қондырғыларын пайдалануды қоса, карьердегі бұрғылаудың барлық қолданбаларына қолданылады.

      Роликті бұрғылау қондырғыларын пайдалану кезінде шаңның бөлінуін азайтудың негізгі бағыты қазіргі уақытта шаңды басу және шаң жинау қондырғыларының ылғалды әдістерін қолдану болып табылады, өйткені бұрғылаудың технологиялық процесінде шаңды басуға арналған суды пайдалану ең тиімді және қолжетімді әдіс болып табылады. ауаның ластануын азайту үшін.

      Құрғақ бұрғылау кезінде шаңды азайту суды пайдаланбай жүреді. Шаңды ұстау үшін ұңғыма сағасындағы бұрғылау қондырғысында орналасқан жабдық қолданылады. Мұндай жабдық әртүрлі климаттық жағдайларда жұмыс істей алады және ол төмен температурада тиімді. Шаң жинайтын жабдықтың конструкциясы әртүрлі болуы мүмкін және ол бұрғылау қондырғысының өлшеміне байланысты.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Бағаналардағы ауа-су қоспасы сығылған ауа ағынына су беру және оны кішкене тамшыларға шашу арқылы қалыптасады. Шұңқыр кеңістігінде қоспа шаң бөлшектерімен соқтығысатын тамшылардың шлейфін жасайды (5.16-сурет). Құйынның пайда болуы шаң бөлшектерінің су тамшыларымен соқтығысу ықтималдығын арттырады. Бұрғылау өнімдері сақина арқылы қозғалған кезде шаңның сулануы және коагуляциясы жалғасады. Шлам ұңғымадан 1,1–1,5 м қашықтықта машинада орнатылған желдеткішпен жасалған ауа ағыны арқылы ұңғыма сағасынан шығарылады. Сумен суланған бөлшектер ағыннан түсіп, ұңғыма сағасынан біршама қашықтықта орындық бетіне шөгеді. Су беруді бұрғылау қондырғысының операторы кабинадан басқарады, ал кейбір кабиналарда судың оңтайлы шығынын анықтау үшін шығын өлшегіш орнатылады. Судың ылғалдану қасиетін жақсарту үшін судың беттік керілуін төмендететін, оның сулану қабілетін және дисперсиясын жақсартатын беттік-белсенді қоспаларды қолдануға болады. Өлшемдер бұл шаң концентрациясын 96 %-ға төмендететінін көрсетті.



      5.16-сурет. Шаңды ылғалдандыра басу әдісі кезіндегі ауа-су қоспасының қозғалысы.

      Шаңды тиімді азайту үшін оператор сумен жабдықтауды бақылауы керек. Бұл әдіспен су шығыны аз – әдетте 0,4÷7,6 л/мин, бірақ ол қашау түріне, тау-кен-геологиялық жағдайларға және бұрғыланатын тау жыныстарының ылғалдылық деңгейіне байланысты. Мысалы, тәжірибелік өлшеулер көрсеткендей, су шығыны 0,8-ден 2,4 л/мин-ға дейін ұлғайған кезде шаң мөлшері айтарлықтай төмендейді. Бірақ бұл нақты жағдайда ағын жылдамдығы 3,8 л/мин жеткеннен кейін жаңа мәселелер туындады: қашау ұшы бітеліп қалды және дымқыл сынған материал ұңғымадан үрлеуге тым ауыр болғандықтан бұрғы қашау қиын болды. және қашау мен ұңғыманың қабырғалары арасындағы кеңістікті бітей бастады. Осылайша, тым көп су беру қосымша проблемаларды тудырады, мойынтіректердің тозуының жоғарылауына байланысты конус қашауының (50 % дейін) қызмет ету мерзімінің төмендеуі байқалады. Берілетін судың шығыны бұрғылау құралының түріне және жойылатын материалдың қасиеттеріне байланысты.

      Ылғалды бұрғылау әдісін өлшеу және бақылау нәтижелері бойынша оны қолдану бойынша келесі ұсыныстар әзірленді:

      максималды су ағынына жақындау үшін оператор көзбен байқалатын шаң шығарындысы болмайынша су беруді біртіндеп арттыруы керек;

      сумен қамтамасыз етудің жоғарылауы шаң құрамының айтарлықтай төмендеуіне әкелмейді, бірақ, ең алдымен, операциялық проблемаларды тудыруы мүмкін - қашау ұшының жылдам бұзылуы (трикон қашауын пайдалану кезінде), бұрғылау құралының мүмкін "кептелуі". Ал суды аз беру шаңды басу тиімділігін төмендетеді;

      су беруді бірте-бірте және уақытты кешіктірумен (ауа-су қоспасын ұңғыма сағасына көтеру үшін қажетті кезеңге) арттыру маңызды;

      бұрғылау кезінде оның берілуі шаңды азайту үшін оңтайлы болуы үшін және қашау, бұрғылау штангасы және ұңғыма арасындағы кеңістіктің бітелуіне жол бермеу үшін судың ағынын үздіксіз бақылау керек;

      қолданылатын суды сүзгіден өткізу керек, сонда судағы кір ылғалды шаңды басатын жүйені бітеп тастамайды;

      ауа температурасы 0 ° C-тан төмен болғанда, жүйені бұрғылау кезінде қыздыру керек, ал (ұзақ) үзілістер кезінде суды төгу керек. Көптеген бұрғылау қондырғыларында қозғалтқыш пен гидравликалық жүйеге жақын су ыдысының болуы жұмыс кезінде қатып қалуды болдырмау үшін жеткілікті - өте төмен ауа температурасын қоспағанда. Бұрғылау орындалмаған кезде суды төгу керек.

      Бұрғылау саңылаулары мен ұңғымаларды сумен шайып тастау (ылғалды бұрғылау деп аталады) жерасты жағдайында бұрғылау жұмыстарында шаңды басудың негізгі құралы болып табылады. Ылғалды шаңды басу кезінде ұңғыдан сынған жыныстарды шығару үшін су қолданылады. Бұрғылау кезінде ұңғымаларды және ұңғымаларды шаюдың екі әдісі қолданылады: осьтік және бүйірлік су беру. Отандық шахталарда негізінен осьтік әдіс қолданылады. Осьтік әдіс Оңтүстік Африка, Австралия, Канада және т.б. шахталарда кеңінен қолданылады. 5.17-суретте судың перфоратордың осі бойымен орналасқан арнайы су құбыры арқылы берілуі және одан кейін бұрғылау штангасының ұңғысына түсуі көрсетілген. Бұрғы басындағы саңылау арқылы шығып, су саңылау түбін шайып, ұңғыма арнасы арқылы шығып, қираған жынысты алып кетеді. Перфораторлардың су қысымы перфоратордың жұмысына жұмсалатын ауаның қысымына тең немесе сығылған ауа қысымынан 0,5-1 атм төмен болуы керек. Бұрғылау кезінде су шығыны тұрақты болуы керек және: қолмен балғамен бұрғылау үшін кемінде 3 л/мин. Бұл әдістің тиімділігі бұрғылау түріне және ұңғыманың орналасуына байланысты 86-97 % құрайды. Сондай-ақ зерттеулер көрсеткендей, ұңғымаға су тамшылары тұманын айдау және көбік айдау да шаң концентрациясын 91-96 % төмендетеді. Бірақ сумен дәстүрлі ылғалды бұрғылаумен салыстырғанда шаң концентрациясының шамалы салыстырмалы төмендеуі бұл әдістерді қолданудың қымбаттауын ақтамайды.




      5.17-сурет. Ұңғымаларды ылғалды бұрғылау кезінде қол перфораторларымен тесу кезіндегі су қозғалысының схемасы

      Құрғақ шаңды жинау әдетте бірнеше кезеңде қамтамасыз етіледі: үлкен бұрғылау ұсақтарын ұстау; дөрекі және ұсақ шаң (10 микроннан аз).

      Роликті-конусты және соқпалы-айналмалы бұрғылау станоктарын пайдалану кезінде ұңғыма сағасынан (пана) шаңды ауа соратын қондырғыдан тұратын бірнеше ондаған бір, екі, үш және төрт сатылы шаң жинағыш қондырғылар әзірленді. шаң жинағыш аппарат, желдеткіш және ауа өткізгіш жүйесі. Тазалаудың соңғы сатысында шаң жинау принципі бойынша олар гравитациялық, инерциялық, сіңіргіш және кеуекті шаң ұстағыштары бар қондырғыларға бөлінеді. Шаң жинағыш қондырғыларға құрғақ және дымқыл шаң жинағыштар кіруі мүмкін. 5.18-суретте әртүрлі диаметрлі ұңғымаларды бұрғылауда қолданылатын құрғақ шаң жинаудың типтік жүйесі көрсетілген. Ұңғыманы сығылған ауамен үрлегенде (сынған тау жыныстарын жою үшін) шаң ауаға түседі, ол қуыс бұрғылау құбырлары арқылы бұрғылау қашасына беріледі.

      Қалыпты жұмыс кезінде қираған жыныс пен шаң баспанаға түседі, бұл бұрғылау құбырларының жынысқа кіру нүктесін жабады. Ал шаңды ауа баспанадан шығарылып, сорылып, шаң жинағышқа жіберіледі. Желдету жүйесіне желдеткіш пен мата сүзгісі кіреді, онда тіндердің регенерациясы әдетте тұрақты аралықта сығылған ауамен импульстік үрлеу арқылы жүзеге асырылады. Бұл жағдайда ұсталған шаң шаң жинағыш бункерге шығарылады. Дұрыс пайдаланылған жағдайда шаңды азайту 95 %-ға дейін жетуі мүмкін.



      5.18-сурет. Шаң ұстау қондырғысының схемасы

      Шаңның шығарылуын болдырмау үшін ауаны тұтынудың оңтайлы арақатынасын қамтамасыз ету қажет - желдету жүйесімен сорылатын және сығымдалған, қираған жынысты жою үшін жеткізіледі. Әдетте, шығарылған ауаның ағынының берілген сығылған ауаға қатынасы 3:1-ге дейін. Бірақ сүзгілер қалыпты шаң деңгейінде жұмыс істегенде, ең көп тараған қатынас 2:1 болып табылады. Шаң концентрациясының ең көп төмендеуі ағын жылдамдығының қатынасын 2:1-ден 3:1-ге дейін арттыру арқылы алынатындығы, ал 4:1-ге дейін жоғарылағанда шаң концентрациясы одан да төмен болатыны анықталды.

      Кросс-медиа әсерлері

      Қосымша су ресурстары қажет.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Жалпы қолданылады.

      Экономика

      Әрбір нақты жағдайда қолданылатын әдіске байланысты.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Экологиялық заңнама талаптары.

      Қоршаған ортаға теріс әсерді азайту.

5.3.4.3. Бұрғылау жабдығын тиімді шаңды басу және шаңды жинау құралдарымен жабдықтау

      Техникалық сипаттама

      Ірі және орташа беттік ұңғымаларды шынжыр табанды бұрғылау қондырғыларымен бұрғылау кезінде ауа шаңын баспанадағы ауа қозғалысына әсер ететін көлденең сөрелердің көмегімен тиімді азайтуға болады. Мұндай сөрелерді пайдалану кем дегенде 1,2-ден 1,2 м-ге кемінде баспана өлшемі бар кез келген үлкен бұрғылау қондырғысында шаңды азайтуға болады. Қоршаудың периметрі бойынша баспанаға ені 15 см сөрелер орнатылады. Олар бұрғылау қондырғысының жұмысы кезінде баспанадан шаңды кетіруді азайтуға арналған.

      Қол жеткізілген экологиялық пайда

      Бұрғылау жабдығын тиімді шаңды басу және шаңды жинау құралдарымен жабдықтау атмосфераға бейорганикалық шаңның, оның ішінде қоршаған орта үшін ең қауіпті болып табылатын ұсақ дисперсті шаңның шығарындыларын азайтуға мүмкіндік береді.

      Қоршаған орта өнімділігі және өнімділік деректері

      Кәдімгі қоршауды бұрғылау және пайдалану кезінде сол жақтағы 5.19-суретте көрсетілгендей ауа оның ішінде қозғалады және ол сорғыш ауаның қозғалысымен және сорғыштың әсерімен анықталады. Қондырғыш ауа бұрғылау платформасының төменгі бетіне бұрғылау құбыры бойымен қозғалыс бағытын сақтай отырып, ұңғыма саңылауынан қоршаудың ортаңғы бөлігі арқылы (сөрелер деңгейінде) қозғалады (жоғары). Бұрғылау платформасының төменгі бетінде Коанда эффектісіне байланысты (ағынды сұйықтық немесе газ ағыны олар кездескен бетке "жабысып" қалуға бейім). Ластанған ауа ағыны ұңғымадан шығып, бұрғылау платформасының платформасына дейін көтеріледі, бұрғылау платформасының платформасының төменгі жағымен желдеткіш сияқты екі жаққа ауытқиды, ал оның жиектеріне жеткенде ұңғыманың қабырғалары бойымен төмен қарай жылжиды. қоршау. Бұл қозғалыстың барлығы жоғары жылдамдықта жүреді. Панаханадан шаңды оның кертпелі беткеймен жанасу орнында жою онымен ауа ағыны соқтығысқанда, содан кейін қоршау мен жер арасындағы саңылау арқылы баспанадан ағып кеткен кезде болады.




      5.19-сурет. Сөрелерді пайдалану кезінде жабылған ауа-шаң қоспасының қозғалысының үлгісі

      Қоршаудың периметрі бойынша орнатылған ені 15 см сөре ауа қозғалысының (жоғарыда сипатталған) сипатын бұзады. Ол ластанған ауа ағыны жермен соқтығысып қалмас үшін ауа ағынын баспананың ортасына қарай бағыттайды (5.20-сурет, оң жақта). Ластанған ауаның қозғалыс бағытының мұндай өзгеруі оның баспана астынан сыртқа шығуын азайтады.






      5.20-сурет. Шаң ағынын болдырмайтын коршалған сөре

      5.20-суретте сынау кезінде бұрғылау қондырғысына орнатылған сөрелер көрсетілген. Сөрелер ені 15 см конвейер таспасының жолақтарынан жасалған және 5 см металл бұрыштарға болттармен бекітілген. Бұл бұрыштар баспананың периметрі бойынша қоршауларға бекітілді. Интерьерді толығымен тығыздау үшін ішкі бөлікке сырттан кіруге арналған саңылауды жабу үшін есік (резеңке бөлігі) қосылды (есік көрсетілмеген). Сөрелер қоршаудың үстіңгі жағы мен жердің арасында шамамен ортасында (тігінен) орнатылды. Бұрғылау қондырғысын пайдалану кезінде өндірістік жағдайларда жүргізілген өлшеулер бұл әдісті қолданғанда шаң концентрациясы 66–81 % төмендейтінін көрсетті.

      Кросс-медиа әсерлері

      Қалған шаңды (шаң жинағыштан) түсіру жабдықтың жалпы шаң құрамының 40 % дейін береді.

      Қолдануға қатысты техникалық пайым

      Жалпы қолданылады.

      Экономика

      Қоршау сөрелерін жасау және орнату үшін еңбек шығындары.

      Ендірудің қозғаушы күші

      Экологиялық заңнама талаптары. Бейорганикалық шаңның шығарындыларын азайту.

5.3.5. Карьерлерде және шахталарда жару кезінде шығарындыларды азайтуға және (немесе) болдырмауға бағытталған ЕҚТ

      Сипаттамалар

      Жарылыс жұмыстары кезінде шығарындыларды болдырмау үшін әдістер, әдістер немесе олардың комбинациясы.

      Учаскедегі (карьердегі) жаппай жарылыс атмосфераға шаң мен газдың көп мөлшерін шығарудың қуатты мерзімді көзі болып табылады. Атмосфераға зиянды қоспалар шаң және газ бұлттары түрінде таралады. Зиянды газдардың бір бөлігі (шамамен үштен бірі) жарылған тау-кен массасында қалады, содан кейін атмосфераға таралып, жарылысқан блоктың аумағын және оған жақын аумақтарды ластайды. Бөлінген шаң-тозаң-газ бұлтынан құлап, шеттерге, учаске (карьер) маңындағы аумақтарға және жақын ауылдарға қонып, болашақта шаң-тозаңның көзі болады.

      Техникалық сипаттама

      Карьерлерде және шахталарда жару жұмыстары кезінде шаң мен газдың түзілу қарқындылығы көптеген факторларға байланысты, олардың негізгілеріне тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттері мен олардың құрамындағы су, қолданылатын жар