Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығын бекіту туралы

Жаңа

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 8 желтоқсандағы № 1101 қаулысы

      Қазақстан Республикасының Экология кодексі 113-бабының 6-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

      1. Қоса беріліп отырған ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығы бекітілсін.

      2. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

      Қазақстан Республикасының
Премьер-Министрі
Ә. Смайылов

  Қазақстан Республикасы
Үкіметінің
2023 жылғы 8 желтоқсандағы
№ 1108 қаулысымен
бекітілген

Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" анықтамалығы

Мазмұны

      Мазмұны

      Схемалар/суреттер тізімі

      Кестелер тізімі

      Глоссарий

      Алғысөз

      Қолданылу саласы

      Қолданылу қағидаттары

      1. Жалпы ақпарат

      1.1. Саланың құрылымы және технологиялық деңгейі

      1.1.1. Технологиялық процестің түрлері бойынша объектілер

      1.1.2. Пайдалану мерзімі бойынша объектілер

      1.1.3. Географиялық тиістілігі бойынша объектілер

      1.1.4. Өндірістік қуаттар және шығарылатын өнім түрлері бойынша объектілер

      1.2. Минералды-шикізат базасы

      1.3. Саланың техникалық-экономикалық көрсеткіштері

      1.4. Энергетикалық, шикізат және су ресурстарын тұтыну

      1.5. Негізгі экологиялық проблемалар

      1.5.1 Ашық және жерасты игеру және өндіру, байыту кезіндегі негізгі экологиялық проблемалар

      1.5.2. Геологиялық барлау жұмыстарын жүргізу кезіндегі әсер

      1.5.3. Флора мен фаунаға әсері

      1.5.4. Жою және рекультивациялау кезіндегі әсер

      2. Ең үздік қолжетімді техникаларды анықтау әдіснамасы

      2.1. ЕҚТ детерминациясы, таңдау қағидаттары

      2.2. Техникаларды ЕҚТ-ға жатқызу өлшемшарттары

      2.3. ЕҚТ-ны ендірудің экономикалық аспектілері

      2.3.1 ЕҚТ-ны экономикалық бағалау тәсілдері

      2.3.2 ЕҚТ-ны экономикалық бағалау әдістері

      2.3.3. Қоршаған ортаға теріс әсер үшін төлемдер мен айыппұлдар

      2.3.4. Қондырғыдағы есептеу

      3. Қолданылатын процестер: қазіргі уақытта пайдаланылатын технологиялық, техникалық шешімдер

      3.1. Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) ашық өндіру

      3.1.1. ТҚҚ алу және оны қоймалау

      3.1.2. Карьер алаңын ашу

      3.1.3. Аршымалы жұмыстар

      3.1.4. Игеру жүйелері

      3.1.5. Бұрғылау-жару жұмыстары

      3.1.6. Кен өндіру

      3.1.7. Тасымалдау

      3.1.8. Кенді бастапқы ұнтақтау және ұсақтау

      3.1.9. Аршу жыныстарымен жұмыс істеу

      3.1.10. Карьерлік су ағызу

      3.2. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) жерасты өндіру

      3.2.1. Аршу жұмыстары

      3.2.2. Дайындық

      3.2.3. Игеру жүйелері

      3.2.4. Қазбаларды бекіту

      3.2.5. Кенді бөлшектеу және ұсақтау

      3.2.6. Кенді жеткізу және шығару

      3.2.7. Тасымалдау және көтеру

      3.2.8. Қазылған кеңістікті пайдалану

      3.2.9. Бос жыныстармен жұмыс істеу

      3.2.10. Шахталық су төккіш

      3.2.11. Кенішті желдету

      3.3. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндірудің аралас тәсілі

      3.4. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту

      3.4.1. Дайындық процестері: ұсақтау және елеу, ұсақтау және жіктеу

      3.4.2. Байытудың негізгі әдістері

      3.4.3. Байытудың аралас схемаларындағы химиялық процестер

      3.4.4. Көмекші процестер

      3.4.5. Түсті металл кендерін байытуға арналған аппараттар

      3.4.6. Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту технологиясы

      3.4.7. Қоймалау, тасымалдау

      3.4.8. Байыту фабрикаларының сарқынды сулары, оларды тазарту және пайдалану

      3.4.9. Қалдық қоймасы

      4. Эмиссиялар мен ресурстарды тұтынуды болдырмау және/немесе азайтуға арналған жалпы ең үздік қолжетімді техникалар

      4.1. Қоршаған ортаны қорғаудың кешенді тәсілін жүргізу

      4.2. Экологиялық менеджмент жүйесін енгізу

      4.3. Энергетикалық менеджмент жүйесін енгізу

      4.4. Эмиссиялар мониторингі

      4.4.1. Атмосфераға ластағыш заттар шығарындыларының мониторингі

      4.4.2. Су объектілеріне ластағыш заттардың төгінділерінің мониторингі      4.5. Қондырғылар мен техникаларға жоспарлы-алдын ала жөндеу жүргізу және техникалық қызмет көрсету

      4.6. Су ресурстарын басқару

      4.7. Қалдықтарды басқару

      4.8. Технологиялық қалдықтарды басқару

      4.9. Физикалық әсер ету деңгейінің төмендеуі

      4.10. Бұзылған жерлерді рекультивациялау

      5. Ең үздік қолжетімді техникаларды таңдау кезінде қаралатын техникалар

      5.1. Технологиялық процесте автоматтандырылған бақылау және басқару жүйелерін енгізу

      5.1.1. Тау-кен көлік жабдықтарын басқарудың автоматтандырылған жүйелері

      5.1.2. Технологиялық процесті автоматтандырылған басқару жүйелері (ТП АБЖ) (пештер, қазандықтар және т. б.)

      5.1.3. Байыту процестерін бақылау мен басқаруды автоматтандыру жүйесі

      5.2. Энергия және ресурс үнемдеу саласындағы ЕҚТ

      5.2.1. Әртүрлі қондырғылар (конвейер, желдету, сорғы және т. б.) айнымалы жиілікті жетекті қолдану

      5.2.2. Энергия тиімділігі жоғары электр қозғалтқыштарын қолдану

      5.2.3. Энергияны үнемдейтін жарықтандыру құрылғыларын қолдану

      5.2.4. Кәсіпорындардың электр желілерінде реактивті қуатты теңелтуші құрылғыларды, сондай-ақ көп қабатты сүзгілеу және реактивті қуатты теңелту үшін теңелтуші құрылғыларды қолдану

      5.2.5. Жоғары температуралы қондырғыда қазіргі заманғы жылу оқшаулағыш материалдарды қолдану

      5.2.6. Жылуды қалдықтар процесінің жылуы арқылы қалпына келтіру

      5.3. Өндірістік процестің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған ЕҚТ

      5.3.1. Кенді өндіру процесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету

      5.3.2. Түсті металл кендерін байыту процесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету

      5.4. Атмосфералық ауаға теріс әсерді төмендетуге бағытталға ЕТҚ

      5.4.1. Атмосфералық ауаға ұйымдастырылмаған эмиссиялардың алдын алуға бағытталға ЕҚТ

      5.4.2. Атмосфералық ауаға ұйымдастырылған эмиссиялардың алдын алуға бағытталған ЕҚТ

      5.5. Сарқынды сулардың төгінділерінің алдын алуға және азайтуға бағытталған ЕҚТ

      5.5.1. Тау-кен кәсіпорнының су балансын басқару

      5.5.2. Карьер және шахта суларының төгілуін азайту

      5.5.3. Жерүсті инфрақұрылымы аумағының жерүсті ағынын басқару

      5.5.4. Сарқынды суларды тазартудың қазіргі заманғы әдістерін қолдану

      5.6. Өндіру және байыту процестерінің қалдықтарының әсерін азайтуға бағытталған ЕҚТ

      5.6.1. Өндіру және байыту қалдықтарын шикізат ретінде немесе қайталама өндірісте және құрылыс материалдарында өнімге қоспа ретінде пайдалану

      5.6.2. Байыту қалдықтарын сусыздандыру үшін пресс-сүзгілерді пайдалану

      5.6.3. Байыту қалдықтарын сусыздандыру үшін керамикалық вакуумдық сүзгілерді пайдалану

      5.6.4. Қазылған кеңістікті толтыру үшін қалдықтарды пайдалану

      5.6.5. Тау-кен қазбаларын жою үшін қалдықтарды пайдалану

      5.6.6. Негізгі және ілеспе құнды компоненттерді алу мақсатында өндіру және байыту қалдықтарын қайта өңдеу (қайталама минералдық ресурстар, техногендік кен орындары)

      6. Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша тұжырымдар қамтылған қорытынды

      6.1. Жалпы ЕҚТ

      6.1.1. Экологиялық менеджмент жүйесі

      6.1.2. Энергия тұтынуды басқару

      6.1.3. Процестерді басқару

      6.1.4. Шығарындылар мониторингі

      6.1.5. Төгінділер мониторингі

      6.1.6 Су ресурстары басқару

      6.1.7. Шу

      6.1.8. Иіс

      6.2. Ластағыш заттардың эмиссиясын азайту.

      6.2.1. Ұйымдастырылмаған көздерден шығарындыларды азайту.

      6.2.2. Ұйымдастырылған көздерден шығарындыларды азайту

      6.3. Сарқынды сулардың төгінділерін азайту

      6.4. Қалдықтарды басқару

      6.5. Ремедиация бойынша талаптар

      7. Перспективалы техникалар

      7.1. Ашық және жерасты тәсілімен түсті кендерді өндіру саласындағы перспективалы техникалар

      7.1.1. Пилотсыз техника      7.1.2. Пилотсыз тартушы агрегат

      7.1.3. Баламалы энергия көздерімен жұмыс істейтін автосамосвалдар

      7.1.4. Бұрғылау жұмыстары мен зарядтау машиналарын басқарудың автоматтандырылған жүйесі

      7.1.5. Кенішілік экскаваторларға жоғары дәлдікпен шөмішті орналастыру жүйелерін қолдану

      7.1.6. Маркшейдерлік жұмыстарды жүргізу үшін пилотсыз ұшу аппараттарын қолдану

      7.1.7. Жерасты жағдайында өндіру процестерін автоматтандыру

      7.1.8. Тау-кен қазбаларын жоғары өнімді қазу

      7.1.9. Қорытпалар мен тозбайтын материалдарды пайдалану

      7.1.10. Оқпанның, көтергіш ыдыстардың, арқандардың қалпын автоматтандырылған аппараттық бақылау

      7.1.11. Интеллектуалды карьер

      7.1.12. Тау-кен массасын теміржолмен тасымалдауды басқаруды цифрландыру      7.2. Түсті кендерді байыту саласындағы перспективалы техникалар

      7.2.1. Цианидсіз сілтісіздендіру әдісі

      7.2.2. Жерасты сілтісіздендіру әдісі

      7.3. Шығарындылардың алдын алудың және (немесе) қысқартудың перспективалық әдістері

      7.3.1. Газ ағындарындағы бөлшектер мен азот оксидтерінің шығарындыларын азайту үшін керамикалық сүзгілерді пайдалану

      7.3.2. САТОХ технологиясы

      7.3.3. Мультиқұйынды гидросүзгілер (МҚГ)

      7.3.4. Байытылған түсті металл кендерінің қалдықтарын құрғақ сақтау үшін паста қоюландыру әдісін қолдану

      7.3.5. MEROS адсорбентті үрлейтін құрғақ газ тазарту жүйесі

      7.3.6 Полиэтилен мен полипропилен қалдықтарын пайдалану, содан кейін қалдық пен шлам қоймасының бетімен балқытылғанға дейін температуралық өңдеу

      7.3.7.      Қалдық қоймаларының беткі қабатына бор суспензиясын жағу арқылы тозаң тазарта отырып, бекіту, содан кейін оны күкірт қышқылының сұйылтылған ерітіндісімен өңдеу

      8. Қосымша түсініктемелер мен ұсынымдар

      Библиография

Схемалар/суреттер тізімі

1.1-сурет

Қазақстанның металлургия саласы өндірісінің құрылымы

1.2-сурет

Отандық алтын өндірудің үлесі

1.3-сурет

Түсті металлургия тау-кен өндіру кәсіпорындарының саны

1.4-сурет

Өңірлер мен компаниялар бөлінісінде 2020 жылы алтын өндіру көлемі

1.5-сурет

Ақшалай эквиаленттегі металлургия өнімін шығару көлемі, трлн.. тг

1.6-сурет

2021 жылғы қаңтар – желтоқсан айларына өңірлер бөлінісіндегі өндіріс көлемі, млрд. теңге

1.7-сурет

Металдардың әртүрлі түрлері бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар

1.8-сурет

ҚР тау-кен өнеркәсібі экспортының құрылымы

1.9-сурет

а-карьердің және б- жерасты кенішінің (шахтаның) қоршаған ортамен өзара іс-қимыл схемасы

1.10-сурет

Тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде атмосфераның ластануының негізгі көздері мен түрлері

1.11-сурет

Тығыз негізі жоқ қалдық қоймасының бөгет аймағындағы су ағындары
 

3.1-сурет

Тау-кен кәсіпорнының негізгі технологиялық процестерінің схемасы

3.2-сурет

Ашық тау-кен жұмыстарының технологиялық процесінің схемасы

3.3-сурет

Көлбеу траншея параметрлері

3.4-сурет

Ашық игеру жүйелері

3.5-сурет

Карьерлерінде қолданылатын бұрғылау станоктары

3.6-сурет

Кенді а-темір жол, б-автомобиль және в - конвейер көлігімен тасымалдау

3.7-сурет

Ұнтақтағыш жұмысының қағидатты схемасы

3.8-сурет

а – ашық циклде және б – жабық циклде бір сатылы ұсақтау схемалары

3.9-сурет

Аршымалы жыныстар үйіндісінің сыртқы көрінісі

3.10-сурет

Дәстүрлі су айналымы схемасы

3.11-сурет

КПВ-4А ұңғыма кешені

3.12-сурет

Тазарту жұмыстарының өндірістік сатыдағы жұмыс процестері кешенінің жіктелуі

3.13-сурет

Тау-кен қазбаларын аралас бекіту конструкциясы

3.14-сурет

Анкерлерімен қазбаларды арналған машиналардың сыртқы түрі

3.15-сурет

Кеніштерде қолданылатын бұрғылау станоктарының сыртқы түрі

3.16-сурет

Ысырма шығырларының сыртқы түрі

3.17-сурет

Көліктік-жеткізу тиеу машиналарының сыртқы түрі

3.18-сурет

Шахталық су төгінділерінің сорғы камерасы

3.19-сурет

ҚР кеніштері мен шахталарында қолданылатын жергілікті желдету желдеткіштерінің түрлері

3.20-сурет

Кенді өңдеудің технологиялық кезеңінің схемасы

3.21-сурет

Алтынды шаймалаудың қағидалық схемасы

3.22-сурет

Флотомашиналар

3.23-сурет

В14 № 1 байыту фабрикасындағы кендерді байыту схемасы

3.24-сурет

В14 № 2 байыту фабрикасындағы кендерді байыту схемасы

3.25-сурет

Тотыққан кендерді үймелі сілтісіздендіру әдісімен өңдеудің технологиялық схемасысхемасы

3.26- сурет

Тотыққан кендерді өңдеу жөніндегі зауытының шикізаты мен өнімінің балансы

3.27- сурет

Мысты алудың В14 байыту фабрикасындағы мыс концентратындағы құрамына тәуелділігі

3.28-сурет

Мыс-мырыш кендерін тікелей селективті флотациялау схемасы

3.29-сурет

Мыс-мырыш кендерін байытудың ұжымдық-селективті схемасы

3.30-сурет

Мырыш концентратын мыссыздандыру және темірсіздендіру схемасы

3.31-сурет

Мыс-никель концентраттарын ұжымдық іріктеудің технологиялық схемасы

3.32-сурет

Ферроцианидті қолданатын мыс-молибден кендерінің технологиялық фабрикасы және флотация режимі

3.33-сурет

Декстринді іріктеу және күйдіру кезінде мыс-молибден кендерін флотациялаудың технологиялық схемасы мен режимі

5.1-сурет

Кәдімгі электр қозғалтқышын энергияны үнемдейтін қозғалтқышпен салыстыру

5.2-сурет

Өздігінен ұнтақтайтын диірмендер

5.3-сурет

Мультипитаторлы елек схемасы

5.4-сурет

Бисерлі тік диірмен

5.5-сурет

Бағаналы флотомашиналардың жалпы түрі

5.6-сурет

Иондық флокулянттардың жіктелуі

5.7-сурет

Вакуумдық сүзгі жұмыс аймағындағы ағындардың таралу схемасы

5.8-сурет

Керамикалық дискілі вакуумдық сүзгі

5.9-сурет

ҮШ алаңындағы меншікті электр кедергісінің картасы

5.10-сурет

ҮШ алаңы арқылы топырақтың электр кедергісін кесу

5.11-сурет

Дымқыл тозаң басу әдісімен ауа-су қоспасының қозғалысы

5.12-сурет

Қол перфераторларымен ұңғымалар мен шпурларды бұрғылау кезінде судың қозғалыс схемасы

5.13-сурет

Тозаң жинағыш қондырғының схемасы

5.14-сурет

Сөрелерді пайдалану кезінде баспанадағы ауа–тозаң қоспасының қозғалыс моделі

5.15-сурет

Кенжардағы тозаң ды азайту үшін қолданылатын тұман генераторы

5.16-сурет

Желдеткіш ағынының жүрісі бойынша қазба сағасының жанына түйіскен жерге орналастырылған ауа тазартқыш қондырғы

5.17-сурет

Кенжарға орналастырылған ауа тазартқыш қондырғы

5.18-сурет

Жел елегін пайдалану

5.19-сурет

Электр сүзгі құрылғысының схемасы (тек екі аймақ көрсетілген)

5.20-сурет

Жең сүзгісінің конструкциясы

5.21-сурет

Радиалды дымқыл скруббер

5.22-сурет

Сарқынды суларды тазарту әдістері

5.23-сурет

Құмды сүзгі схемасы

5.24-сурет

Коагуляция және флокуляция процестерінің схемасы

5.25-сурет

Толтырмалау жұмыстарында тұтқыр (А) және инертті материалдарды (Б) пайдалану диаграммасы (%)

5.26-сурет

Техногендік және табиғи-техногендік кен орындарының қайта өңдеу және кәдеге жарату жөніндегі автономды мобильді технологиялық кешен аппараттары тізбегінің схемасы

7.1-сурет

Пилотсыз технологияларды Ендірудің әлемдік тәжірибесі

7.2-сурет

CATOX қағидалық схемасы

7.3-сурет

Қалдық қоймасы

7.4-сурет

Қоюландырғыштардың түрлері




Кестелер тізімі

1.1-кесте

Түсті металдар кендерінің негізгі кен орындары (бағалы кен орындарын қоса алғанда) және КТА деректері бойынша оларды пайдаланатын кәсіпорындардың тізбесі

1.2-кесте

2021 жылы Қазақстан Республикасында заттай мәнде ТМК-да өнеркәсіп өнімін өндіру

1.3-кесте

Қазақстандағы түсті және бағалы кендердің қорлары

1.4-кесте

Қазақстан кәсіпорындарында электр энергиясын тұтыну

1.5-кесте

Қызметтің әртүрлі кезеңдеріндегі тау-кен кәсіпорнының қоршаған ортаға әсері

2.1-кесте

Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жүзеге асырылуының болжамды анықтамалық мәндері

2.2-кесте

Ластағыш заттың масса бірлігіне есептегенде технологияны енгізуге арналған болжамды анықтамалық шығындар

3.1-кесте

Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

3.2-кесте

Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері

3.3-кесте

Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА мәліметтері бойынша)

3.4-кесте

Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру жөніндегі карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

3.5-кесте

Аршу жұмыстарын жүргізу кезінде тозаң шығарындыларының көлемі

3.6-кесте

Н. В. Мельников бойынша игеру жүйелерінің жіктелуі

3.7-кесте

Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

3.8-кесте

Қазақстан Республикасында түсті металдар кендерін өндіру бойынша жұмыс істеп тұрған карьерлерде пайдаланылатын жарылғыш заттар (КТА деректері бойынша)

3.9-кесте

Бұрғылау жару жұмыстарын жүргізу кезінде тозаң шығарындыларының көлемі

3.10-кесте

Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

3.11-кесте

ҚР тау кен өндіру кәсіпорындарында кенді бастапқы ұсақтаудың жерасты ұсақтау кешендері

3.12-кесте

Түсті кендерді ашық өндіру кезіндегі қалдықтар (КТА деректері бойынша)

3.13-кесте

Түсті металдар кендерін өндіру кезінде негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері

3.14-кесте

Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

3.15-кесте

Кен орындарын ашу тәсілдерінің жіктелуі

3.16-кесте

Кен орындарын дайындау тәсілдері мен схемаларының жіктелуі

3.17-кесте

Кен орындарын жерасты игеру жүйелерінің бірыңғай жіктелуі

3.18-кесте

Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша кеніштер мен шахталарда қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

3.19-кесте

Қазақстан Республикасында түсті металдар кендерін өндіру бойынша жұмыс істеп тұрған кеніштерде пайдаланылатын жарылғыш заттар

3.20-кесте

Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА мәліметтері бойынша)

3.21-кесте

Кенді жеткізу тәсілдерінің жіктелуі

3.22-кесте

Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша кеніштер мен шахталарда қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

3.23-кесте

Тазарту кеңістігін сақтау жолдары

3.24-кесте

Түсті металдар кендерін жерасты өндіру кезіндегі өндіріс қалдықтары, оларды қолдану және орналастыру әдістері

3.25-кесте

Түсті метал кендерін өндіру кезінде негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері (КТА деректері бойынша)

3.26-кесте

Металлургиялық қайта балқыту үшін талап етілетін кен мен концентраттардағы металдардың құрамы

3.27-кесте

Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

3.28-кесте

Ұсақтау және елеу, ұнтақтау, жіктеу кезінде атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА мәліметтері бойынша)

3.29-кесте

Түсті металл кендерінің құрамына кіретін негізгі минералдар

3.30-кесте

Мырыш концентраттары мен өнімдеріне қойылатын техникалық талаптар

5.1-кесте

Тірек қабырғасының жыныстардың жарылу көрсеткіштеріне әсері

5.2-кесте

Теріс ауа температурасында сутығындамаға арналған тұздардың шығыны

5.3-кесте

ЦН-11, ЦН-15, ЦН-24 циклондарының параметрлері

5.4-кесте

Циклондағы газды тазарту тиімділігі

5.5-кесте

Электр сүзгілерін пайдаланумен байланысты тазалау тиімділігі және шығарындылар деңгейі

5.6-кесте

Әртүрлі қап сүзгі жүйелерін салыстыру

5.7-кесте

Салаларда тау-кен өнеркәсібі қалдықтарын пайдалану

6.1-кесте

Ұсақтау, жіктеу (елеу), тасымалдау, сақтауға байланысты процестерде тозаң шығарындыларының технологиялық көрсеткіштері

6.2-кесте

Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту кезінде, оның ішінде гидрометаллургия процестері кезінде тозаң шығарындыларының технологиялық көрсеткіштеріне

6.3-кесте

Жерүсті су объектілеріне түсетін түсті металдар кендерін өндіру кезінде (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру кезінде карьерлік және шахталық сарқынды суларды төгу кезіндегі төгінділердің технологиялық көрсеткіштері

7.1-кесте

Қалдық қоймаларында паста түріндегі қоюландырғыштарын пайдаланудың артықшылықтары

Глоссарий

      Осы глоссарий осы ең үздік қолжетімді техникалар бойынша "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" бойынша анықтамалықта (бұдан әрі – ЕҚТ бойынша анықтамалық) қамтылған ақпаратты түсінуді жеңілдетуге арналған. Осы глоссарийдегі терминдердің анықтамалары (тіпті олардың кейбіреулері Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінде келтірілген анықтамаларға сәйкес келуі мүмкін болса да) заңды анықтамалар болып табылмайды.

      Глоссарийде мынадай бөлімдер бар:

      терминдер мен олардың анықтамалары;

      аббревиатуралар мен олардың толық жазылуы;

      химиялық элементтер;

      химиялық формулалар;

      өлшем бірліктері.

Терминдер мен олардың анықтамалары

      Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта мынадай терминдер пайдаланылады:

агрегат

жаппай және сарқынды өндіріс жағдайында кешенді металлургиялық процесті жүргізуді қамтамасыз ететін конструктивті байланысты технологиялық қондырғылар мен құрылғылардың жиынтығы;

сарқынды сулар

адамдардың шаруашылық қызметі нәтижесінде немесе ластанған аумақта пайда болатын сулар;

аралық кемер

кемердің биіктігі бойынша дербес тиеу және тиеу құралдарымен әзірленетін және бүкіл кемерге ортақ көлікпен қызмет көрсетілетін бөлігі;

аршылым

кен орнын игеру кезінде алынатын және үйінділерге жіберілетін бос жыныстардың көлемі (әдетте, тау-кен металлургиялық қайта бөлуде пайдаланылмайды);

ашық игеру

ашық тау-кен қазбаларын қолдана отырып, пайдалы қазбалар кен орнын игеру;

ашылған қорлар

кен шоғырын немесе оның бір бөлігін ашу бойынша барлық жұмыстар жүргізілген, дренаждық қазбалар өткен және көлік жолдары, съездер мен траншеялар бар және жабын жыныстары жойылған қорлар ашылған деп есептеледі;

баланстан тыс қорлар

олардың аз құрамы, төмен қуаты, аз мөлшері, игеру және өңдеу жағдайларының күрделілігі салдарынан қазіргі уақытта пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімсіз қорлар;

баланстық қорлар

пайдаланылуы экономикалық тұрғыдан орынды және оларды жер қойнауында есептеу үшін белгілі бір талаптарды (нарттарды) қанағаттандыратын қорлар;

блок

берілген уақытта өздігінен уатылған немесе игерілген және өзінің ені, ұзындығы мен биіктігі бар кемердің бөлігі;

боксит

алюминий оксиді гидраттарынан, темір және кремний оксидтерінен тұратын құрамында алюминий тотығы бар кен, алюминий тотығын және құрамында алюминий тотығы бар отқа төзімді материалдар өндіруге арналған шикізат;

бір тонна шартты отын (т ш. т.)

29,3 ГДж-ға тең энергияның өлшем бірлігі; 1 тонна көмір жанған кезде бөлінетін энергия мөлшері ретінде анықталады;

дайындалған қорлар

қуаты 0,5 м − ге дейін, ал бүйірлерінен-1 м-ге дейін кемердің шатыры бойынша экскавациядан кейін тау жыныстарынан тазартылмаған, ашылған қорлар;

Доре қорытпасы

алтын кен орындарынан алынатын және кейіннен тазарту үшін аффинаждық зауыттарға жіберілетін алтын-күміс қорытпасы;

Ендірудің қозғаушы күші

технологияны іске асырудың себептері, мысалы, басқа заңнама, өнім сапасын жақсарту;

ең үздік қолжетімді техникалар

қызмет түрлері мен оларды жүзеге асыру әдістерін дамытудың ең тиімді және озық кезеңі, бұл олардың қоршаған ортаға теріс антропогендік әсерді болдырмауға немесе іс жүзінде мүмкін болмаса, азайтуға бағытталған технологиялық нормативтер мен өзге де экологиялық жағдайларды белгілеудің негізі ретінде қызмет ету үшін практикалық жарамдылығын көрсетеді;

жерасты игеру

жерасты тау-кен қазбаларын қолдана отырып, пайдалы қазбалар кен орнын игеру;

жұмыс алаңының ені

ойық, бұрғылау жабдығы, көлік жолдары, сондай-ақ қауіпсіздік бермалары және көкжиекті пысықтау үшін қажетті өзге де алаңдар орналастырылатын көлденең алаң түріндегі кемердің бөлігі;

жіктеу

бөлшектердің мөлшері бойынша біркелкі емес ұсақталған өнімді жіктеу құрылғысы арқылы белгілі бір мөлшердегі бөлшектердің екі немесе одан да көп фракцияларына бөлу;

ЖЭР тұтынудың меншікті шығыны

өндірістік (технологиялық) процестің энергетикалық сыйымдылығын анықтау үшін қолданылатын өлшем бірлігі;

карьер

ашық тау-кен жұмыстарымен пайдалы қазбаларды өндіруді жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорнының өндірістік бірлігі;

карьер борты

карьерді шектейтін бүйір беті беткейлер мен кертпелер жиынтығынан пайда болады;

карьер бортының жұмыс бұрышы

жұмыс жиектерінің барлық жоғарғы қырларын олардың жұмыс алаңдарымен және жақын көкжиекпен байланыстыратын сызықпен қалыптасады;

карьер бортының жұмыс істемейтін бұрышы (бортты өтеу бұрышы)

карьер бортының шекті бұрышы, оны соңғы күйге келтіргеннен кейін, яғни карьердің соңғы тереңдігінде, соңғы траншеяның төменгі жиегін барлық үстіңгі жиектермен және соңғы траншеяның табанымен байланыстыратын сызықпен жасалған бұрыш сияқты;

карьер кемері

карьердің бортының кезең түріндегі бөлігі, өздігінен соғу, тиеу және тасымалдау құралдарымен әзірленеді;

кәдеге жарату қазандығы

әртүрлі технологиялық қондырғылардың — дизельді немесе газ турбиналы қондырғылардың, барабанды күйдіру және кептіру пештерінің, айналмалы және туннельді технологиялық пештердің шығатын газдарының жылуын пайдаланатын (кәдеге жарататын) қазандық;

квершлаг

жер бетіне тікелей шығуы жоқ және кеңею қиылысында немесе кен орнының кеңею сызығына белгілі бір бұрышта орналасқан және пайдалы қазбаларды тасымалдау, желдету, адамдардың қозғалысы, су төгу, электр кабельдері мен байланыс желілерін төсеу үшін пайдаланылатын көлденең немесе көлбеу қазба;

кен

минералды немесе әртүрлі жинақталған пайдалы қазбалар (металдар), олар сапа мен мөлшер бойынша жеткілікті құндылыққа ие, оларды пайдамен өндіруге болады. Көптеген кендер-бұл "бос"деп аталатын металл минералдары мен қоршаушы жыныстардың қоспалары.

кен орнын ашу

жер бетінен кен орнына немесе оның бір бөлігіне қол жеткізуді ашатын және дайындық тау-кен қазбаларын жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін қазбаларды ұңғылау;

кен орнын дайындау

ашылғаннан кейін жүзеге асырылатын және тазарту жұмыстарын жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін қазбаларды ұңғылау;

кен орнын игеру

кен орнын ашу және дайындау және пайдалы қазбаны тазарту бойынша жұмыстардың жиынтығы;

кен орындарының қорлары немесе кен шоғырлары

тонна немесе м3 түрінде көрсетілген пайдалы қазбалардың мөлшері;

кен шоғырының немесе кен денесінің қуаты

ілулі және жатқан жақтар арасындағы қалыпты қашықтық (қалыпты қуат), ал көлденең қуат − бұл қалыпты қуаттың түсу бұрышының косинусына бөлінуінің дербес өсімшесіне тең болатын жақтар арасындағы көлденең қашықтық;

кешенді тәсіл

бірнеше табиғи ортаны ескеретін тәсіл. Бұл тәсілдің артықшылығы-кәсіпорынның қоршаған ортаға әсерін кешенді бағалау. Бұл осындай ортаның салдарын ескермей, әсерді бір ортадан екіншісіне жай ғана ауыстыру мүмкіндігін азайтады. Кешенді (компонентаралық) тәсіл әртүрлі органдардың (ауа, су, қалдықтарды кәдеге жарату және т.б.) іс-әрекетін байыпты өзара әрекеттесуді және үйлестіруді қажет етеді.

кешенді технологиялық аудит (КТА)

қоршаған ортаға теріс антропогендік әсердің алдын алуға және (немесе) азайтуға бағытталған, оның ішінде тиісті мәліметтер жинау және (немесе) қолжетімді ең үздік техниканы қолдану салаларына жататын объектілерге бару жолымен кәсіпорындарда қолданылатын техникаларды (технологияларды, әдістерді, әдістерді, процестерді, практиканы, тәсілдер мен шешімдерді) сараптамалық бағалау процесі;

кондициялар

шарттар, қорлар бағаланатын және мазмұны, минималды қуаты, минималды метро пайызы, кеннің минималды коэффициенті және басқалары болатын параметрлердің нақты мәндері;

көліксіз игеру жүйесі

көліктің қандай да бір түрі жоқ, ал аршылған жыныстардың орнын ауыстыруды қазу жабдығының өзі жүзеге асыратын және жабын жыныстарының қуаты аз болған кезде салыстырмалы түрде жұмсақ жатқан кен орындарын өңдеу кезінде қолданылатын жүйе;

көліктік игеру жүйесі

карьер өрісінің ішінде де, одан тыс жерлерде де аршылған жыныстарды жылжыту үшін көліктің бір немесе бірнеше түрін (дөңгелекті, рельсті, конвейерлі, скреперлі және т.б.) пайдаланатын жүйе;

кросс-медиа әсерлері

экологиялық жүктеменің қоршаған ортаның бір компонентінен екіншісіне ауысуы мүмкін. Технологияны енгізуден туындаған кез-келген жанама әсерлер мен жағымсыз әсерлер.

қабат

көршілес жылжымалы және желдету көкжиектерінің арасында орналасқан шахта алаңының бөлігі;

қазуға дайын қорлар

қазып алу техникалық пайдалану және қауіпсіздік қағидаларын бұзбай, сондай-ақ әрбір кемердің биіктігі мен ені бойынша ойықтың толықтығын қамтамасыз ету кезінде мүмкін болатын ашылғандар қатарындағы қорлар;

қазылған кеңістік

пайдалы қазбаларды тазарту жұмыстарымен қалпына келтіргеннен кейін пайда болатын кеңістік;

қалдықтарды кәдеге жарату

қалдықтарды қайта өңдеуден басқа өзге мақсаттарда, оның ішінде жылу немесе электр энергиясын алу, отынның әртүрлі түрлерін өндіру үшін қайталама энергетикалық ресурс ретінде, сондай-ақ жердегі немесе жер қойнауындағы немесе инженерлік кеңістіктердегі қазылған кеңістіктерді (бос орындарды) салу, толтыру (төсеу, құю) мақсаттары үшін немесе ландшафттарды құру немесе өзгерту кезінде инженерлік мақсаттар үшін қайталама материалдық ресурс ретінде пайдалану процесі;

қалдықтарды қайта өңдеу

қалдықтардан пайдалы компоненттерді, шикізатты және (немесе) олардың мақсатына қарамастан өнімді, материалдарды немесе заттарды өндіруде (дайындауда) одан әрі пайдалануға жарамды өзге де материалдарды алуға бағытталған механикалық, физикалық, химиялық және (немесе) биологиялық процестер;

қауіпті заттар

уыттылық, төзімділік және биоаккумулятивтілік сияқты бір немесе бірнеше қауіпті қасиеттері бар немесе адамдар немесе қоршаған орта үшін қауіпті деп жіктелген заттар немесе заттар тобы;

қол жеткізілген экологиялық пайда

технология (процесс немесе күрес), соның ішінде қол жеткізілген шығарындылар мәндері мен жұмыс тиімділігі арқылы қарастырылуы керек қоршаған ортаға негізгі әсер (лер);

қолданыстағы қондырғы

қолданыстағы объектіде (кәсіпорында) орналасқан және осы ЕҚТ анықтамалығы қолданысқа енгізілгенге дейін пайдалануға берілген эмиссиялардың стационарлық көзі. Осы ЕҚТ анықтамалығы қолданысқа енгізілгеннен кейін реконструкцияланатын және (немесе) жаңғыртылған қондырғылар қолданыстағы қондырғыға жатпайды.

қорларды алу коэффициенті

өндірілген пайдалы қазбалар мөлшерінің оның өндірілген кен орнындағы бастапқы белгіленген қорына немесе оның бір бөлігіне қатынасы;

қоршаған ортаға әсер

ұйымның экологиялық аспектілерінің толық немесе ішінара нәтижесі болып табылатын қоршаған ортадағы кез келген теріс немесе оң өзгеріс;

қоюлау

қатты бөлшектердің гравитациялық, центрифугалық немесе аралас өрісте тазартылған су қабатын алып тастау (ағызу) арқылы тұндыру алдарынан пульпадағы қатты компоненттің концентрациясын арттыру арқылы сусыздандыру процесі;

қуақаз

көлденең немесе көлбеу бұрышы әдетте 3° аспайтын, жер бетіне тікелей шығуы жоқ және көлбеу жатқан пайдалы қазбалар кен орнының кеңеюі бойынша немесе кез – келген бағытта-көлденең жатқан кезде жүргізілген қазба;

құнарсыздандыру

пайдалы қазбалардың құрамындағы пайдалы компоненттердің құрамын оны өндіру процесінде олардың массивтегі құрамымен салыстырғанда азайту;

ластағыш зат

олардың сапалық немесе сандық сипаттамаларына байланысты қоршаған ортаға түскен кезде табиғи ортаның табиғи тепе-теңдігін бұзатын, табиғи орта компоненттерінің сапасын нашарлататын, қоршаған ортаға зиян келтіретін немесе адам өміріне және (немесе) денсаулығына зиян келтіретін қатты, сұйық, газ тәрізді немесе бу тәрізді күйдегі кез келген заттар;

ластағыш заттарды төгу

сарқынды сулардағы ластағыш заттардың жерүсті және жерасты су объектілеріне, жер қойнауына немесе жер бетіне түсуі;

ластағыш заттардың шығарылуы

атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарылу көздерінен түсуі;

маркерлік ластағыш заттар

өндірістің немесе технологиялық процестің белгілі бір түрінің эмиссиялары үшін ең маңызды ластағыш заттар, олар осындай өндіріске немесе технологиялық процеске тән ластағыш заттар тобынан таңдалады және олардың көмегімен топқа кіретін барлық ластағыш заттардың эмиссияларының мәндерін бағалауға болады;

мониторинг

шығарындылардың, төгінділердің, тұтынудың, баламалы параметрлердің немесе техникалық шаралардың және т. б. белгілі бір химиялық немесе физикалық сипаттамаларының өзгеруін жүйелі түрде бақылау;

осмос

әлсіз ерітіндіден сұйықтықтың жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрацияланған ерітіндіге өтуі;

отын-энергетикалық ресурстар

техникалар мен технологияларды дамытудың қазіргі деңгейінде сақталған энергиясы шаруашылық қызметте пайдалануға болатын табиғи және өндірістік энергия тасымалдаушылардың жиынтығы;

өлшеу

санның мәнін анықтауға арналған операциялар жиынтығы;

өндірілген пайдалы қазбалардың сапасы

шикізаттағы пайдалы компоненттердің белгілі бір мазмұны немесе тұтынушының талаптарына сәйкес келетін оның басқа да тұтынушылық қасиеттері;

өрлеме

көмір немесе тау жыныстарын төмен орналасқан горизонттарға ауыстыруға, жабдықтарды, төсеу және басқа материалдарды бір горизонттан екіншісіне жеткізуге, адамдардың қозғалысына, желдетуге, құбырлар мен электр кабельдерін орналастыруға және барлау мақсатында қызмет ететін, шөгінділердің немесе сыйымды жыныстардың көтерілісі бойынша жүргізілетін, жер бетіне тікелей шығуы жоқ көлбеу немесе тік тау-кен қазбасы;

пайдалану деректері

мысалы шикізат, су және энергия сияқты шығарындылар/қалдықтар және тұтыну өнімділігі туралы деректер. Қауіпсіздік аспектілерін, жабдықтың жұмыс қабілеттілігін шектеуді, шығыс сапасын және т. б. қоса алғанда, басқару, қолдау және бақылау туралы кез келген басқа пайдалы ақпарат.

алюминий тотығы

борпылдақ ақ ұнтақ түріндегі алюминий оксиді Al2O3;

сақтандырғыш бермасы

әр көкжиекте немесе биіктікте белгілі бір қашықтық арқылы қалдырылатын, беткейлерден құлаған тау жыныстары жиналуы мүмкін кемер бөлігі, кейде ол көлік коммуникацияларын орналастыруға арналған алаңмен біріктіріледі;

сиректету

құрылыстар мен техникалық жүйелердің арналарындағы ауа немесе жану өнімдерінің қысымын төмендету, төмен қысымды аймаққа қоршаған ортаның түсуіне ықпал етеді;

спиральды траншея

ол жиектерді қисық сызықтар бойымен, ал траншеяның өзі спираль түрінде профиль бойымен байланыстырады;

су жинағыш

суды жинауға арналған тау-кен қазбасы немесе қазбалар тобы;

сүзу

суспензияны әртүрлі конструкциядағы сүзгілер арқылы сұйық және қатты фазаларға бөлу арқылы сусыздандыру процесі;

сынама алу

бақыланатын өнімнің өкілдік үлгісін қалыптастыру үшін заттың, материалдың немесе өнімнің бір бөлігі бөлінетін процесс. Сынау-бұл сынама алынған материалдың құрамы мен қасиеттерін зерделеу және зерттеу мақсатында сынамаларды іріктеу мен өңдеуге байланысты операциялардың жиынтығы.

сыртқы траншеялар

карьердің соңғы контурының артында орналасқан және жер бетінен таяз көкжиектерді ашады.

талдау

зерттеу, сондай-ақ заттың бір немесе бірнеше сипаттамаларын (құрамын, күйін, құрылымын) тұтастай немесе оның жеке ингредиенттерін анықтауға бағытталған оның әдісі мен процесі;

тау-кен өндірісі

функционалдық мақсатын орындау және белгілі бір уақыт ішінде сақтау мақсатында тау-кен жұмыстарын жүргізу нәтижесінде құрылған жер қойнауындағы немесе оның бетіндегі жасанды құрылыс;

теспе

диаметрі 75 мм-ге дейін және тереңдігі 5 м-ге дейін және жарылғыш зарядты орналастыруға арналған тау жыныстарындағы жасанды цилиндрлік депрессия, сонымен қатар суды қабатқа айдау және тау−кен динамикалық құбылыстарын болжау, барлау және т. б. үшін қолданылады;

техникалар

объектіні жобалауға, салуға, күтіп ұстауға, пайдалануға, басқаруға және пайдаланудан шығаруға қолданылатын технологиялар, сондай-ақ тәсілдер, әдістер, процестер, тәжірибелер, жолдар мен шешімдер;

траншея

ашық тау-кен қазбасы, трапеция тәрізді көлденең қимасы жабық емес контуры бар, ені мен тереңдігімен салыстырғанда ұзындығы едәуір, төменгі жағынан табанмен және бүйірлерінен көлбеу жазықтықтармен: ұзындығы бойынша – борттармен, ені бойынша – ұштарымен шектелген;

түтін газы

жану камерасынан шығатын және шығатын құбырға бағытталған және шығарылуы керек жану өнімдері мен ауаның қоспасы;

тікелей өлшеу

көзден шығарылатын қосылыстардың нақты сандық анықтамасы;

ұнтақтау

ұнтақтау процесі ұсақ түйіршікті өнімді шығарады (<1 мм), мұнда мөлшердің азаюына абразия мен соққылар арқылы қол жеткізіледі, ұсақ ұнтақтау үшін өзекшелер, шарлар және кенді галь қолданылады;

ұңғыма

жер бетінен кен орнына өткен және пайдалы қазбаларды немесе қосалқы мақсаттарды тасымалдауға арналған ашатын тау-кен қазбасы;

ұсақтау

кенді қатты беттерге төсеу немесе мәжбүрлі қозғалыстың қозғалмайтын бағытында беттерге әсер ету арқылы жүзеге асырылады;

ұсақтау камерасы

пайдалы қазбаларды ұнтақтауға арналған тау-кен қазбасы;

үйінді шлам

бокситтерді қайта өңдеу процесінде алынған, шлам алаңына жіберілетін шлам;

флотоконцентрат

пайдалы қазбаларды флотация әдісімен байыту арқылы алынған хим.концентрат;

сілтісіздендіру

қатты фазадан компоненттерді алу үшін еріткіштің кеуекті немесе ұсақталған материал арқылы өтуі. Мысалы, алюминий тотығы боксит пен қақтамды сілтілі концентрацияланған ерітінділермен сілтісіздендіру арқылы алуға болады.

сілтісіздендіру өнімі

құрамында құнды компонент немесе сілтісіздендіруден кейін тұнба қоқым бар, құрамында қоспалар мен серік металдар бар ерітінді;

тозаң

газ фазасында шашыраған кез келген пішіндегі, құрылымдағы немесе тығыздықтағы субмикроскопиялықтан макроскопиялыққа дейінгі қатты бөлшектер;

шахта

жерасты тау-кен жұмыстарымен пайдалы қазбаларды өндіруді жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорнының өндірістік бірлігі;

шахта оқпаны

жер бетіне тікелей шығатын және шахта алаңы, оның қанаты немесе блогы шегінде жерасты жұмыстарына қызмет көрсетуге арналған тік, сирек көлбеу қазба;

шихта

берілген химиялық құрамы мен қасиеттерінің түпкілікті өнімдерін алу үшін металлургиялық, химиялық және басқа агрегаттарда өңдеуге жататын бастапқы материалдардың белгілі бір пропорциядағы қоспасы. Атап айтқанда, металлургиядағы шихтаның құрамына байытылған кен, концентрат, ағын, шлактар, алынбалар, сондай-ақ тозаң кіруі мүмкін.

шығатын газ

процесс немесе жұмыс нәтижесінде пайда болатын газ/ауа үшін жалпы термин (пайдаланылған газдарды, түтін газдарын, пайдаланылған газдарды қараңыз);

ішкі траншеялар

карьер контурының ішінде орналасқан және карьердің терең көкжиектерін ашу үшін қолданылады, кейде сыртқы траншеялар ішкі траншеяларға ауысады;

экономика

шығындар туралы (инвестициялар мен операциялар) және кез-келген ықтимал үнемдеу, мысалы, шикізатты тұтынуды азайту, қалдықтарды жинау, сондай-ақ техниканың мүмкіндіктерімен байланысты ақпарат;

экскаваторлық енбе

өңдеу қазу машиналарының ілгерілеуімен байланысты тау массасының кемер немесе құлау жолағы, оның ені экскаватордың тиеу радиусымен анықталады;

энергия менеджменті

энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру саясатын, іс-шаралар жоспарларын, мониторинг рәсімдері мен әдістемелерін, энергия тұтынуды бағалауды және энергия тиімділігін арттыруға бағытталған басқа да әрекеттерді әзірлеуді және іске асыруды қамтитын басқару объектісінің энергетикалық ресурстарын ұтымды тұтынуды қамтамасыз етуге және энергия тиімділігін арттыруға бағытталған әкімшілік іс-қимылдар кешені;

энергия сыйымдылығы

өнімді дайындаудың негізгі және қосалқы технологиялық процестеріне, жұмыстарды орындауға, берілген технологиялық жүйе базасында қызметтер көрсетуге энергия және (немесе) отын тұтыну шамасы;

энергия тиімділігі

энергетикалық ресурстарды тиімді (ұтымды) пайдалану. Объектінің/лердің қызметін энергиямен қамтамасыз етудің бірдей деңгейін қамтамасыз ету үшін аз энергияны пайдалану.

      Аббревиатуралар және олардың толық жазылуы

Аббревиатуралар

Толық жазылуы

АБЖ

автоматтандырылған басқару жүйелері

АЗМ

араластырғыш-зарядтау машиналары

АМЖ

автоматтандырылған мониторинг жүйесі

АРЖ

автоматты реттеу жүйелері

АСДО

аммиактық селитраның дизель отынымен қоспасы

ББЗ

беттік белсенді заттар

БЖЖ

бұрғылау және жару жұмыстары

БӨА

бақылау-өлшеу аспаптары

ГБЖ

геологиялық барлау жұмыстары

ГСҚ

гидромониторлық-сорғы қондырғылары

ЕҚТ

ең үздік қолжетімді техника

ЕО

Еуропалық одақ

ЖАЖ

жоспарлы-алдын ала жөндеу

ЖЖМ

жанар-жағармай материалдары

ЖҚҰБ

жоғары қысымды ұсақтау біліктері

ЖМҚ

жоғары молекулалық қосылыстар

ЖӨҰД

жартылай өздігінен ұнтақтау диірмендері

ЖРЖ

жиілікті-реттелмелі жетек

ІЖҚ

ішкі жану қозғалтқыштары

КБКБ

Краснооктябрь боксит кен басқармасы

КТА

кешенді технологиялық аудит

КУЗ

күшті улы заттар

ҚР СЖРА ҰСБ

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің ұлттық статистика бюросы

ТҚҚ

құнарлы топырақ қабаты

ҚХИ

қоспалар химиясы институты

ЛМБ

Лондон металдар биржасы

МК

металлургия кешені

МҚГ

мудьти құйынды гидросүзгілер

НЖҚ

негізгі желдеткіш қондырғылар

ОЭР

отын-энергетикалық ресурстар.

ӨБАБ

өздігінен бекітілетін анкерлі бекіткіш

ӨҰД

өздігінен ұнтақтайтын диірмендер

ПАФ

полиакриламид флокулянттары

ПӘК

пайдалы әсер коэффициенті

РҚӨҚ

реактивті қуатты өтеу құрылғылары

т ш.о

бір тонна шартты отын

ТЖМ

тиеу-жеткізу машинасы

ТПБАЖ

технологиялық процесті басқарудың автоматтандырылған жүйелері

ҰҚШ

ұзақ қашықтыққа шашыратқыш

ҰОҚ

ұшпа органикалық қосылыстар

ЦАТ

циклдік ағын технологиясы

ШБМ

шұқыл бұрғылау машиналары

ЭЕЖБЖ

электрлік емес жарылысты бастау жүйелері

ЭЖЗ

эмульсиялық жарылғыш заттар

ЭҚЖЖ

экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші

ЭМЖ

экологиялық менеджмент жүйесі

ЭМЖ

энергетикалық менеджмент жүйелері

ЭЫДҰ

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы

Химиялық элементтер

Таңбасы

Атауы

Таңбасы

Атауы

Ag

күміс

Mg

магний

Al

алюминий

Mn

марганец

As

мышьяк

Mo

молибден

Au

алтын

N

азот

B

бор

Na

натрий

Ba

барий

Nb

ниобий

Be

бериллий

Ni

никель

Bi

висмут

O

оттегі

C

көміртек

Os

осмий

Ca

кальций

P

фосфор

Cd

кадмий

Pb

қорғасын

Cl

хлор

Pd

палладий

Co

кобальт

Pt

платина

Cr

хром

Re

рений

Cs

цезий

Rh

родий

Cu

мыс

Ru

рутений

F

фтор

S

күкірт

Fe

темір

Sb

сүрме

Ga

галлий

Se

селен

Ge

германий

Si

кремний

H

сутегі

Sn

қалайы

He

гелий

Ta

тантал

Hg

сынап

Te

теллур

I

йод

Ti

титан

In

индий

Tl

таллий

Ir

иридий

V

ванадий

K

калий

W

вольфрам

Li

литий

Zn

мырыш

Химиялық формулалар

Химиялық формула

Атауы (сипаттамасы)

AI2O3

алюминий оксиді

CO

көміртегі монооксиді

CO2

көмірқышқыл диоксиді

CaO

кальций оксиді

FeO

темір оксиді

Fe2O3

темір оксиді үш валентті

NaOH

натрий гидроксиді

NaCl

натрий хлориді

Na2CO3

натрий карбонаты

Na2SO4

натрий сульфаты

NO2

азот қостотығы

NOx

NO2 түрінде көрсетілген азот оксиді (NO) мен азот диоксиді (NO2) қоспасы

SiO2

кремний диоксиді, кремний оксиді

SO2

күкірт диоксиді

SO3

күкірт үш тотығы

SOx

күкірт оксидтері-SO2 және SO3

Өлшем бірліктері

Өлшем бірлігінің таңбасы

Өлшем бірлігінің атауы

Өлшем атауы (өлшем таңбасы)

Түрлендіру және түсіндірмесі

бар

бар

қысым (Қ)

1.013 бар = 100 кПа = 1 атм

°C

цельсий градусы

температура (T), температура айырмашылығы (ТА)


г

грамм

салмақ


Ч

сағат

уақыт


K

Келвин

температура (T), температура айырмашылығы (ТА)

0 °C = 273.15 K

кг

килограмм

салмақ


кДж

килоджоуль

энергия


кПа

килопаскаль

қысым


кВт ч

киловатт-сағат

энергия

1 кВт ч = 3 600 кДж

л

литр

көлем


м

метр

ұзындық


м2

шаршы метр

аудан


м3

текше метр

көлем


мг

миллиграмм

салмақ

1 мг = 10 -3 г

мм

миллиметр

ұзындық

1 мм = 10 -3 м

мвт

мегаватт жылу қуаты

жылу қуаты, жылу энергиясы


Нм3

қалыпты текше метр

көлем

101.325 кПа болғанда, 273.15 K

Па

паскаль

қысым

1 Па = 1 Н/м2

част/млрд..
(ppb)

бір миллиардқа шаққандағы бөліктер

қоспалардың құрамы

1 бөл/млрд.. = 10-9

част/млн..
(ppm)

бір миллионға шаққандағы бөліктер

қоспалардың құрамы

1 бөл/млн.. = 10-6

об/мин

минутына айналым саны

айналу жылдамдығы, жиілік


Т

метрикалық тонна

салмақ

1 т= 1 000 кг немесе 106 г

т/сут

тәулігіне тонна

массалық шығын, массалық шығын


т/жыл

жылына тонна

массалық шығын, массалық шығын


об %

көлем бойынша пайыздық қатынас

қоспалардың құрамы


кг- %

салмақ бойынша пайыздық қатынас

қоспалардың құрамы


Вт

ватт

қуат

1 Вт = 1 Дж/с

      Алғысөз

      ЕҚТ бойынша анықтамалық мазмұнының қысқаша сипаттамасы: халықаралық аналогтармен өзара байланысы.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық Қазақстан Республикасының Экология кодексін (бұдан әрі – Экология кодексі) іске асыру мақсатында әзірленді.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу технологияны ЕҚТ ретінде айқындау, ЕҚТ бойынша анықтамалықтарды әзірлеу, өзектендіру және жариялау тәртібіне сәйкес, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 28 қазандағы № 775 қаулысымен бекітілген ең үздік қолжетімді техникалар бойынша анықтамалықтарды әзірлеу, қолдану, мониторингтеу және қайта қарау қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) сәйкес жүргізілді.

      ЕҚТ-ны қолдану салаларының тізбесі Экология кодексіне 3-қосымшаында бекітілген.

      Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықтың құрылымы мақсаттарды, негізгі қағидаттарды, әзірлеу тәртібін, ЕҚТ қолданылу саласын қамтитын Қағидалардың ережелеріне сәйкес келеді. ЕҚТ бойынша анықтамалық түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту кезінде қолданылатын, оның ішінде қоршаған ортаға эмиссияларды, су тұтынуды азайтуға, энергия тиімділігін арттыруға, ЕҚТ-ны қолдану салаларына жататын кәсіпорындарда ресурстарды үнемдеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін технологиялық процестердің, жабдықтардың, техникалық тәсілдердің, әдістердің сипаттамасын қамтиды. Сипатталған технологиялық процестердің, техникалық тәсілдердің, әдістердің ішінен ЕҚТ-ға жатқызылған шешімдер бөлінді, сондай-ақ ЕҚТ-ны қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштер белгіленді.

      ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу кезінде осы саладағы халықаралық тәжірибе ескерілді, оның ішінде экономиканың қалыптасқан құрылымының ерекшелігін және климаттық, сондай-ақ оларды қолданудың нақты салаларындағы ЕҚТ-ның техникалық және экономикалық қолжетімділігін шарттайтын Қазақстан Республикасының экологиялық жағдайларына негізделген бейімделу қажеттілігін ескере отырып, ЭЫДҰ, ЕО мүше мемлекеттерде, Ресей Федерациясында, басқа елдер мен ұйымдарда ресми түрде қолданылатын ұқсас және салыстырмалы анықтамалықтар қолданылды:

      1. Best Available Techniques (BAT) Reference Document for the Management of Waste from Extractive Industries in accordance with Directive 2006/21/EC Elena Garbarino, Glenn Orveillon, Hans G. M. Saveyn, Pascal Barthe, Peter Eder 2018 (Ең үздік қолжетімді әдістер (ЕҚТ) Қалдықтарды басқару бойынша анықтамалық құжат 2006/21/EC директивасына сәйкес Өндіруші салалар Елена Гарбарино, Гленн Ревейон, Ханс Г. М. Севен, Паскаль Барт, Питер Эдер 2018;

      2. ИТС 23-2017 "Түсті металл кендерін өндіру және байыту" ең үздік қолжетімді технологиялар бойынша ақпараттық-техникалық анықтамалық;

      3. ИТС 49-2017 "Түсті металл кендерін өндіру" ең үздік қолжетімді технологиялар бойынша ақпараттық-техникалық анықтамалық;

      4. Reference Document on Best Available Techniques for Energy Efficiency, 2009. Энергия тиімділігін қамтамасыз етудің ең үздік қолжетімді технологиялары бойынша анықтамалық құжат. – М.: Эколайн, 2012 ж.;

      5. Ең үздік қолжетімді технологиялар. Өнеркәсіптік ластанудың алдын алу және бақылау. 4 - кезең: ЕҚТ негізінде экологиялық рұқсат алу шарттарын орындау үшін ЕҚТ анықтау және экологиялық тиімділік деңгейлерін белгілеу жөніндегі нұсқаулық/ЭЫДҰ қоршаған орта дирекциясының қоршаған орта, денсаулық және қауіпсіздік басқармасы. Ағылшын тілінен аударма. Мәскеу, 2020.

      Технологиялық процеске ЕҚТ-ның біреуін немесе бірнешеуінің жиынтығын қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштерді "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" ЕҚТ бойынша анықтамалығын әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы айқындады.

      Түсті және бағалы металдар кендерін өндіру және байыту жөніндегі өнеркәсіптік кәсіпорындарынан атмосфераға шығарылатын эмиссиялардың ағымдағы мөлшері жылына шамамен 20 мың тоннаны құрайды. ЕО-ның салыстырмалы анықтамалық құжаттарында белгіленген эмиссиялар деңгейлеріне сәйкес келмеген жағдайда сала кәсіпорындарының ЕҚТ қағидаттарына көшуге дайындығы шамамен 70 %-ды құрайды.

      ЕҚТ қағидаттарына көшкен кезде қоршаған ортаға эмиссиялар шамамен 70 – 90 %-ға немесе түсті және бағалы металдарды байыту фабрикаларында жылына шамамен 1 400 тонна тозаң шығарындыларының азаюын құрайды.

      Инвестицияның болжамды көлемі – 130,6 млрд. теңге. ЕҚТ ендіру нақты кәсіпорынның экономикасын және кәсіпорынның ЕҚТ қағидаттарына көшуге дайындығын, ЕҚТ өндіруші елді таңдауды, ЕҚТ-ның қуаттылық көрсеткіштерін, габариттерін және ЕҚТ оқшаулау дәрежесін ескере отырып, ЕҚТ таңдауға жеке көзқарасты көздейді.

      Өндірістік қуаттарды қазіргі заманғы және тиімді техниканы қолдана отырып жаңғырту ЭЫДҰ елдерінің эмиссияларына сәйкес келетін тиісті деңгейлерге дейін ресурс үнемдеуге және қоршаған ортаны сауықтыруға ықпал ететін болады.

      Деректерді жинау туралы ақпарат

      ЕҚТ бойынша анықтамалықта ЕҚТ жөніндегі бюроның (бұдан әрі – ЕҚТ бюросы) функцияларын жүзеге асыратын қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның ведомстволық бағынысты ұйымы жүргізген КТА және сауалнама нәтижелері бойынша алынған 2015 – 2019 жылдары Қазақстан Республикасында түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіруді және байытуды жүзеге асыратын кәсіпорындардың техникалық-экономикалық көрсеткіштері, ауаға ластағыш заттардың шығарындылары және су ортасына төгінділері бойынша нақты деректер пайдаланылды.

      КТА-ға арналған объектілердің тізбесін "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы бекітті.

      Сондай-ақ, ЕҚТ бойынша анықтамалықта ҚР СЖРА ҰСБ, түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіруді және байытуды жүзеге асыратын компаниялардың деректері пайдаланылды.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындарда қолданылатын технологиялық процестер, жабдықтар, қоршаған ортаның ластану көздері, қоршаған ортаның ластануын төмендетуге және энергия тиімділігі мен ресурс үнемдеуді арттыруға бағытталған технологиялық, техникалық және ұйымдастырушылық іс-шаралар туралы ақпарат ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу барысында Қағидаларға сәйкес жиналды.

      ЕҚТ бойынша басқа анықтамалармен өзара байланыс

      ЕҚТ бойынша анықтамалық Экология кодексінің талаптарына сәйкес әзірленетін ЕҚТ анықтамалықтарының бірі болып табылады.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық мынадай анықтамалықтармен байланысты:


Р/с

ЕҚТ бойынша анықтамалықтың атауы

Байланысты процестер

1

2

3

1

Шаруашылық және (немесе) өзге де қызметті жүзеге асыру кезіндегі энергетикалық тиімділік

Энергетикалық тиімділік

2

Темір кендерін (қара металдардың өзге де кендерін қоса алғанда) өндіру және байыту

Кендерді өндіру және дайындау процестері

3

Көмірді өндіру және байыту

Кендерді өндіру және дайындау процестері

4

Алюминий өндірісі

Кендерді өндіру және дайындау процестері

5

Қалдықтарды залалсыздандыру

Қалдықтарды басқару

6

Елді мекендердің орталықтандырылған су бұру жүйелерінің сарқынды суларын тазарту

Сарқынды суларды тазарту процестері

7

Атмосфералық ауаға және су объектілеріне ластағыш заттардың эмиссияларын мониторингтеу

Эмиссиялар мониторингі

Қолданылу саласы

      Экология кодексінің 3-қосымшасына сәйкес осы ЕҚТ бойынша анықтамалық мынадай қызмет түрлеріне қолданылады:

      түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту.

      Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықтың қолданылу саласын, сондай-ақ технологиялық процестерді, жабдықтарды, техникалық тәсілдер мен әдістерді осы ЕҚТ бойынша анықтамалықтың қолданылу саласы үшін ЕҚТ ретінде "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу жөніндегі техникалық жұмыс тобы айқындады.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық эмиссия көлеміне немесе қоршаған ортаның ластану деңгейіне әсер етуі мүмкін негізгі қызмет түрлерімен байланысты мынадай процестерге қолданылады:

      тау-кен өндірудің (дайындық жұмыстары – қазбаларды ұңғылау және бекіту, тазарту қазбалары және көмекші процестер-тасымалдау және кендердің сапасын басқару, желдету, су ағызу және т.б.) және байытудың (дайындық-ұсақтау, ұнтақтау, ауа және су орталарында жіктеу, түсті металдар кендері (бағалы металдарды қоса алғанда) үшін байытудың негізгі процестері – гравитациялық, флотациялық байыту, шаймалаумен аралас процестер, көмекші-кендерді қоюлату, сүзу және кептіру) өндірістік процестері;

      қалдықтардың эмиссиялары мен түзілуінің алдын алу және азайту әдістері;

      аршымалы жыныстармен жұмыс істеу әдістері, карьерлік және сарқынды суларды ағызу, кеніштік желдету;

      шикізатты, өнімді, бос жынысты және байыту қалдықтарын сақтау және тасымалдау;

      жерді қалпына келтіру әдістері.

      Бастапқы өндіріспен тікелей байланысты емес өндіріс процестері осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта қарастырылмайды.

      ЕҚТ бойынша анықтамалық мыналарға қолданылмайды:

      түсті металдар өндірісі (металлургия);

      өнеркәсіптік қауіпсіздікті немесе еңбекті қорғауды қамтамасыз ету;

      өндірісті үздіксіз пайдалану үшін қажетті көмекші процестер;

      жоспарлы-алдын алу және жөндеу жұмыстарына байланысты штаттан тыс пайдалану режимдері.

      Еңбекті қорғау мәселелері ішінара және осы ЕҚТ бойынша анықтамалықты қолданылу саласына енгізілген қызмет түрлеріне әсер ететін жағдайларда ғана қаралады.

      Көмекші технологиялық процестердің қалдықтарын басқару жүйесі ЕҚТ бойынша тиісті анықтамалықтарда қаралады.

Қолданылу қағидаттары

      Құжаттың мәртебесі

      ЕҚТ бойынша анықтамалық объект/объектілер операторларын, уәкілетті мемлекеттік органдарды және жұртшылықты объект/объектілер операторларының "жасыл" экономика қағидаттарына және ЕҚТ көшуін ынталандыру мақсатында ең үздік қолжетімді техникалар жөніндегі анықтамалықты қолданылу саласына жататын ЕҚТ мен кез келген перспективалы техникалар туралы хабардар етуге арналған.

      ЕҚТ-ны анықтау салалар (ЕҚТ қолданылу салалары) үшін бірқатар халықаралық қабылданған өлшемдер негізінде жүзеге асырылады, олар:

      аз қалдықты технологиялық процестерді қолдану;

      өндірістің жоғары ресурстық және энергетикалық тиімділігі;

      суды ұтымды пайдалану, су айналымы циклдарын құру;

      ластанудың алдын алу, аса қауіпті заттарды пайдаланудан бас тарту (немесе қолдануды барынша азайту);

      заттар мен энергияны қайта пайдалануды ұйымдастыру (мүмкіндігінше);

      экономикалық орындылығы (ЕҚТ қолданылу салаларына тән инвестициялық циклдарды ескере отырып).

      Қолдануға міндетті ережелер

      ЕҚТ бойынша анықтамалықтың "6. Ең үздік қолжетімді техникалар бойынша тұжырымдарды қамтитын қорытынды" деп аталатын бөлімінің ережелері ЕҚТ бойынша қорытындыларды әзірлеу кезінде қолдануға міндетті болып табылады.

      ЕҚТ бойынша қорытындының бір немесе бірнеше ережесінің жиынтығын қолдану қажеттілігін объектілердің операторлары технологиялық көрсеткіштер сақталған жағдайда, кәсіпорындағы экологиялық аспектілерді басқару мақсаттарына сүйене отырып өз бетінше айқындайды. Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықта берілген ЕҚТ саны мен тізбесі енгізуге міндетті емес.

      ЕҚТ бойынша қорытынды негізінде объектілердің операторлары ЕҚТ бойынша қорытындыларда бекітілген технологиялық көрсеткіштер деңгейіне қол жеткізуге бағытталған экологиялық тиімділікті арттыру бағдарламасын әзірлейді.

      Ұсынымдық ережелер

      Ұсынымдық ережелер сипаттамалық сипатқа ие және ЕҚТ-ны қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштерді белгілеу процесін талдауға және ЕҚТ бойынша анықтамалықты қайта қарау кезінде талдауға ұсынылады.

      1-бөлім: түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту, саланың құрылымы, түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту бойынша пайдаланылатын өнеркәсіптік процестер және технологиялар туралы жалпы ақпарат берілген.

      2-бөлім: ЕҚТ-ға жатқызу әдістемесі, ЕҚТ-ны сәйкестендіру тәсілдері, экономикалық құрамдастары сипатталған.

      3-бөлім: түсті металдар кендерін өндіру мен байытудың негізгі кезеңдері сипатталған, ағымдағы шығарындылар, шикізатты тұтыну мен сипаты, суды тұтыну, энергияны пайдалану және қалдықтардың түзілуі тұрғысынан түсті металдар кендерін өндіру және байыту жөніндегі қондырғылардың экологиялық сипаттамалары туралы деректер мен ақпарат ұсынылған.

      4-бөлім: олардың қоршаған ортаға теріс әсерін азайту үшін технологиялық процестерді жүзеге асыруда қолданылатын және қоршаған ортаға теріс әсер ететін объектіні қайта құруды талап етпейтін әдістер сипатталған.

      5-бөлім: ЕҚТ-ны анықтау мақсатында қарастыру үшін ұсынылатын қолданыстағы техникалардың сипаттамасы ұсынылған.

      7-бөлім: жаңа және перспективалы техникалар туралы ақпарат ұсынылған.

      8-бөлім: ЕҚТ бойынша анықтамалықты қайта қарау шеңберінде болашақ жұмыс үшін қорытынды ережелер мен ұсынымдар берілген.

      9 бөлім: библиография.     

1. Жалпы ақпарат

      ЕҚТ бойынша анықтамалықтың осы бөлімінде Қазақстан Республикасының тау-кен өндіру және тау-кен байыту саласының сипаттамасын қоса алғанда, нақты қолданылу саласы туралы жалпы ақпарат, сондай-ақ эмиссиялардың ағымдағы деңгейлерін, сондай-ақ энергетикалық, су және шикізат ресурстарын тұтынуды қоса алғанда, осы ЕҚТ бойынша анықтамалықты қолданылу саласына тән негізгі экологиялық проблемалардың сипаттамасы қамтылады.

1.1. Саланың құрылымы және технологиялық деңгейі

      Қазақстан Республикасында тау-кен металлургия саласы экономиканың маңызды және стратегиялық салаларының бірі болып табылады, өйткені ол ел экономикасының әртүрлі секторларында қажетті өнімдерді одан әрі өндіру үшін шикізат жеткізуге бағытталған.

Қазақстанның металлургия саласы өндірісінің құрылымы


      1.1-сурет. Қазақстанның металлургия саласы өндірісінің құрылымы


      Қазақстанның түсті металлургиясы өнеркәсіптің ең көне және жетекші саласы болып табылады, оның дамуы пайдалы қазбалардың орасан зор ресурстарына негізделеді және мыс кенін, қорғасын-мырыш, полиметалл, алюминий кендерін және бағалы металдар кендерін өндіру мен өңдеуге негізделеді, Қазақстан Республикасының бүкіл өнеркәсіптік кешенін қалыптастыруға зор әсер етеді.

      Түсті металлургиядағы Қазақстанның негізгі ірі металлургиялық кәсіпорындары: "Қазақмыс" корпорациясы" ЖШС, "КАЗЦИНК" ЖШС, "Қазақстан алюминийі" АҚ, "Қазақстан электролиз зауыты" АҚ, "Өскемен титан-магний комбинаты"АҚ болып табылады.

      Шетелдік сарапшылардың бағалауы бойынша, Қазақстан түсті металдардың халықаралық нарығында мықты орын алады. Қазақстанның түсті металдары жоғары сапалы. Мәселен, Өскемен мырышы, Балқаш және Жезқазған мысы ЛМБ эталон ретінде тіркелген. Өндіріс деңгейі бойынша Қазақстан әлемдегі ірі тазартылған мыс өндірушілер мен экспорттаушылардың қатарына кіреді.

      Қазақстанның түсті металлургиясының негізгі салалары мыс, қорғасын-мырыш, сондай-ақ алюминий және титан-магний болып табылады. Бұл салалардың әрқайсысы үлкен мемлекетаралық маңызға ие және кеніштер мен карьерлерден, байыту фабрикаларынан және металлургия зауыттарынан тұрады, олар бірге ірі комбинаттарды құрайды. Қазақстанда түсті металдар өндірісін ұйымдастырудың бұл нысаны олардың кендерінің ерекшелігімен, таза металдың 1-ден 5 – 6 % - ға дейінгі төмен құрамымен, ал шашыраңқы металдардың 1 %-дан кем болуымен байланысты. Сондықтан түсті металдардың кендері бірнеше рет байытылады, содан кейін ғана жоғары металл концентраттары түзіледі. Сонымен қатар, әдетте кенде бірнеше пайдалы элементтер бар және олардың әрқайсысы шикізатты кешенді өңдеу принципі бойынша әртүрлі цехтарда бөлек алынады.

      Қазақстанда мыс және полиметалл кендерінің, никельдің, вольфрамның, молибденнің және басқа да сирек кездесетін және сирек кездесетін металдардың әлемдік қорларының едәуір бөлігі орналасқан.

      Түсті кіші топ ретінде бағалы металдар агрессивті ортада жоғары химиялық төзімділікпен, баяу балқығыштықпен, созымдылықпен және тұтқырлықпен сипатталады.

      Алтын мен күміс кеннің шоғырлану тәсілі бойынша ерекшеленеді: күміс негізгі металдың жанама өнімі ретінде өндіріледі, сондықтан бұл бөлімде егжей-тегжейлі айтылмайды. Алтын бос алтын түрінде немесе түсті металл сульфидтерімен байланысқан алтын түрінде болады.

      Түсті металл кендері алтын, күміс, кадмий, индий, селен, теллур, рений, таллий, галлий, сирек кездесетін топырақтар, күкірт, барит, флюорит, кварц және басқа минералдар мен элементтер бар кешенді шикізат болып табылады. Кендердегі түсті металдардың негізгі массасы (80-85 %) сульфидті минералдармен ұсынылған. Бағалы металдар мен қоспалар кендерде негізінен изоморфты қоспалар және минералдарға негізгі және ілеспе пайдалы компоненттердің жұқа қосындылары түрінде болады.

      Дүниежүзілік Алтын Кеңесінің (WGC) мәліметтері бойынша, әлемдік алтын өндірісі 2021 жылы 3580,7 тоннаны құрап, 2019 жылғы деңгейге дейін аздап өсті. Өндірілетін алтынның қазақстандық көлемінің үлесі әлемдік өндірістің 2 % -ын құрайды.


     



      Қазақстан геология комитетінің деректеріне сәйкес, мыстың болжамды ресурстары 195,3 млн.. тоннаны; полиметалдар – 193,6 млн.. тоннаны; темір кендері – 12,7 млрд. тоннаны; хром кендері – 396 млн.. тоннаны; бокситтер, титан-цирконий шөгінділері және сирек металдар – 227 млн.. тоннаны құрайды. Әлемдік сазбалшық (алюминий оксиді) нарығында жеткізуші елдер арасында International Metallurgical Research Group үлесі 46,36 % Аустралияны, үлесі 20,02 % Бразилияны, үлесі 4,47 % Ирландияны, сондай-ақ: боксит қорларының көлеміне елдердің әлемдік рейтингінде 12-орынды иеленген Қазақстанды, Үндістанды, Индонезияны, Германияны, Испанияны, АҚШ-ты бөліп көрсетеді.

      Геология комитетінің деректері бойынша Қазақстанның барланған алтын кен орындарының баланстық қорлары 2,3 мың тоннадан астам алтынды құрайды, оның 75 %-ы пайдаланылуда. Расталған және өнеркәсіптік қорлардың саны бойынша Қазақстан әлемде 17-ші орында. Соңғы алты жылда Қазақстанда алтын өндіру көлемі 2016 жылғы 58,7 тоннадан 2021 жылы 77,6 тоннаға дейін өсті. World Gold Council мәліметтері бойынша әлемде алтын өндіру 2019 жылы шамамен 3581 тоннаны құрады, өндіру бойынша әлемде бірінші орынды Қытай алады, ол әлемдік өндірістің 9,3 %-ын (332 т) құрайды.

      Соңғы жылдары ГБЖ жеткіліксіз көлемі жағдайында өтелетін қорларды толтырмау, олардың санының жалпы азаюы және сапасының нашарлау үрдістері байқалды және өсуде. Алтын, қорғасын, мырыш бойынша қорларды толықтыру коэффициенті шамалы. Кен орнын анықтау сәтінен бастап игеру сатысына дейін барлау үшін талап етілетін уақытты ескере отырып, 10-15 жылдан кейін Қазақстан мыс, қорғасын және басқа да металдардың тапшылығын сезіне бастайды.

1.1.1.      Технологиялық процестің түрлері бойынша объектілер

      Кен орындарының шоғырлану жағдайларына және кен шоғырларының қуаттылығына байланысты оларды игеру ашық (карьерлер), жерасты (шахталар) немесе аралас ашық-жерасты тәсілдерімен жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта қара және түсті металл кендерінің шамамен 70 %-ы ашық әдіспен өндіріледі. Пайдалы қазбаларды өндіру тәсілін таңдау - ашық немесе жерасты - пайдалы қазбалардың пайда болуының тау-кен-геологиялық жағдайларымен айқындалады және техникалық-экономикалық есептеулермен негізделеді. Егер кен орны қазіргі рельефтің бетіне жетсе немесе таяз болса, онда ашық игеру жүргізіледі.

      Жерасты тәсілімен 3 – 4 км тереңдікке дейінгі кен орындары игеріледі. Пайдалы қазбалардың үлкен тереңдікте шоғырлануы, жер бетінің күрделі рельефі, ерекше климаттық жағдайлар – жерасты игеру әдісін таңдауда шешуші болып табылатын негізгі факторлар. Аралас әдіс, әдетте, шөгінділердің салыстырмалы түрде аз қалыңдығымен жабылған қуатты тік терең жатқан кен орындарын игеруде қолданылады.

      КТА мәліметтері бойынша қазіргі уақытта Қазақстан кәсіпорындарында түсті металл кендерін өндірудің екі әдісі қолданылады. Түсті кен орындарын (бағалы кен орындарын қоса алғанда) негізгі өндіру ашық игеру тәсілдерімен – карьерлермен жүргізіледі. Түсті кен өндіру карьерлері нарықтық бағаның төмендеуін ескере отырып, кендердің салыстырмалы түрде төмен құнына ие болу үшін айтарлықтай өлшемдер мен өнімділікпен сипатталады. Түсті кендерді өндірудің жерасты әдісінің үлесі төмен, өйткені ол жеткілікті инвестициялық қызығушылық тудырмайды, өйткені оның құны, сирек жағдайларды қоспағанда, ашық әдіспен өндірілген кен құнынан 2 – 4 есе артық. Кейбір кен орындарында аралас өндіру әдісі қолданылады.

      "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС-де мыс және кешенді кендерді өндіру келесідей жүзеге асырылады:

      Жезқазған ("Шығыс-Жезқазған", "Оңтүстік-Жезқазған" және "Батыс" кеніштері), Шығыс Сары-Оба және Батыс Сары-Оба ("Жыланды" кеніші), Жаманайбат ("Жомарт" кеніші), "Жезқазғантүстімет" ӨБ кеніштері; Нұрқазған ("Нұрқазған" кеніші"), Абыз ("Абыз "кеніші) "Қарағандытүстімет "ӨБ; Саяқ және Тастау ("Саяқ" кеніші), Шатыркөл ("Шатыркөл" кеніші) "Балқаштүстімет" ӨБ кен орындарында жерасты тәсілімен;

      Жезқазған ("Солтүстік Жезқазған" кеніші) "Жезқазғантүстімет" ӨБ, Құсмұрын ("Құсмұрын" кеніші), Ақбастау ("Ақбастау" кеніші) "Қарағандытүстімет" ӨБ, Қоңырат ("Қоңырат" кеніші) "Балқаштүстімет" ӨБ кен орындарында ашық тәсілмен.

      KAZ Minerals тобының құрамына: ашық үлгідегі Павлодар облысындағы Бозшакөл және Шығыс Қазақстан облысындағы Ақтоғай кеніштері, Шығыс Қазақстандағы үш жерасты кеніші-Орел, Артемьев және Ертіс кеніштері кіреді.

      "Жәйрем тау-кен байыту комбинаты" АҚ "Батыс" және "Қиыр батыс" учаскелерімен және Шығыс учаскесімен ұсынылған "Жәйрем" кен орнында барий-полиметалл және полиметалл кендерін ашық тәсілмен өндіру және байыту процестерін жүзеге асырады (кендердің терең шоғырлануын ескере отырып, өндіру жұмыстары жүргізілмеген). Жәйрем ТБК "КАЗЦИНК" ЖШС еншілес кәсіпорны болып табылады.

      "Алтай" тау-кен байыту кешені – Малеев жерасты кеніші және Риддер тау-кен байыту кешені – Риддер-Сокольный кеніші, Тишин кеніші және Долинный кеніші "КАЗЦИНК" ЖШС құрамына жерасты тәсілімен полиметалл кендерін өндіруді жүзеге асыратын дербес бөлімшелер ретінде кіреді.

      Polymetal International PLC "Бақыршық тау-кен өндіру кәсіпорны" ЖШС, "Варваринское" АҚ және "Комаровское тау-кен кәсіпорны" ЖШС кәсіпорындарымен үш кен орнында ашық әдіспен игеруде.

      "АҚ Алтыналмас" АҚ алтын кен орындарын өндіруді жүргізеді және Ақтоғай өндірістік жобасы: Пустынное және Долинное карьерлерін және Ақбақай өндірістік жобасы - Ақбақай, Бескемпір шахталарын және Карьерное карьерін қамтиды.

      "Алтынтау Көкшетау" АҚ "КАЗЦИНК" ЖШС компаниясының алтын өндіруші бөлімшесі болып табылады, онда өндіру ашық тәсілмен жүргізіледі.

      "Қазақалтын ТМК" АҚ жер қойнауын пайдалану келісімшартына сәйкес кен орындарын үш кенішпен игереді: аралас тәсілмен "Ақсу" және "Жолымбет" кеніштері және жерасты тәсілімен "Бестөбе" кеніші.

      "Алел" ҚИК" АҚ Суздаль кен орнында құрамында алтын бар кендерді жерасты тәсілімен өндіру бойынша қызметті жүзеге асырады.

      Неғұрлым терең көкжиектерге көшкен сайын тау-кен жұмыстарын өндірудің тау-кен техникалық шарттары күрт күрделене түседі, жабдықтың өнімділігі төмендейді, өндірілген кеннің өзіндік құны арта түседі.

1.1.2.      Пайдалану мерзімі бойынша объектілер

      1.1-кесте. Түсті металдар кендерінің (бағалы кендерді қоса алғанда) негізгі кен орындары және КТА деректері бойынша оларды пайдаланатын кәсіпорындардың тізбесі


Р/с №

Кәсіпорын, құрылымдық бөлімше/кен орны

Аумақтық орналасуы

Игеру тәсілі

Жобалық қуаттылығы, т/жыл

Өнім

Кен орнындағы минералдардың орташа құрамы, %, г/т

Жылдық өндіріс көлемі, т/жыл (макс.)

Пайдалану басталған жыл

Өндіру 2019 жыл


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

1


"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС



1.1

Солтүстік Жезқазған кеніші / Жезқазған және Жыланды кен орны

Ұлытау облысы

Ашық

1 024 973

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,97 %

1 019 900

1960

905 900

1.2

Құсмұрын кеніші / Құсмұрын

Шығыс Қазақстан облысы

Ашық

482 400

Мыс-сульфидті кен

мыс - 2,93 %

738 360

2006

738 360

1.3

Ақбастау Кеніші / Ақбастау

Шығыс Қазақстан облысы

Ашық

1 400 000

Мыс-сульфидті кен

мыс - 3,37 %, мырыш - 1,77 %, қорғасын - 0,12 %,
алтын - 0,6 г/т, күміс - 15,1 г/т.

2 299 700

2007

949 300

1.4

Қоңырат кеніші / Қоңырат

Қарағанды облысы

Ашық

1 676 880

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,36 %

1 735 700

1934

1 321 900

1.5

Шығыс Жезқазған кеніші / Жезқазған

Ұлытау облысы

Жерасты

5 150 878

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,86 %

7 085 200

1964 г –№55 шахта,
1967 г - №57 шахта,
1996 г – Анненск шахтасы

5 688 600

1.6

Оңтүстік Жезқазған кеніші / Жезқазған

Ұлытау облысы

Жерасты

5 298 323

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,74 %

16 604 100

1965

5 264 800

1.7

Батыс кеніші / Жезқазған

Ұлытау облысы

Жерасты

4 590 405

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,73 %

4 403 000

2005

4 403 000

1.8

Жыланды кеніші / Жыланды

Ұлытау облысы

Жерасты

2 000 082

Мыс-сульфидті кен

мыс - 1 %

1 690 000

1998 г – "Итауыз" шахтасы,
2008 г – Шығыс Сары-Оба шахтасы,
2008 г – Қарашошақ шахтасы,
2010 г – Қыпшақбай шахтасы

1 060 700

1.9

Жомарт кеніші / Жезқазған

Ұлытау облысы

Жерасты

3 934 700

Мыс-сульфидті кен

мыс - 1,21 %

4 287 100

2006

3 929 000

1.10

Нұрқазған Кеніші / Нұрқазған

Қарағанды облысы

Жерасты

4 060 300

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,96 %

4 612 400

2009

4 283 900

1.11

Абыз кеніші / Абыз

Қарағанды облысы

Жерасты

600 000

Мыс-колчеданды кен

мыс - 0,69 %

273 500

2004 г -ашық, 2012 г -жерасты

205 900

1.12

Саяқ кеніші / Саяқ "Саяқ-3, Тастау" учаскесі, "Саяқ-1" учаскесі

Қарағанды облысы

Жерасты

1 700 00

Мыс-сульфидті кен

мыс - 1,02 %

1 938 000

1998

1 772 400

1.13

Шатыркөл кеніші / Шатыркөл

Жамбыл облысы

Жерасты

650 000

Мыс-сульфидті кен

мыс - 3,59 %, молибден және уран - 0,1-0,2 %, алтын 1 г/т, күміс 20 г/т.

670 400

2000

611 500

2


KAZ Minerals



2.1

Ақтоғай карьері/

Шығыс Қазақстан облысы

Ашық

25 000 000

Мыс - оксидті және мыс-сульфидті кендер

мыс - 0,35 %


2015

25 200 000

2.2

Бозшакөл карьері/

Павлодар облысы

Ашық

30 000 000

Мыс-сульфидті кен

мыс - 0,36 %, алтын - 0,14 г/т, күміс - 1,00 г/т, молибден - 0,007 %


2016

29 500 000

3


"КАЗЦИНК" ЖШС



3.1

Жәйрем ТБК –/Жәйрем

Ұлытау облысы

Аралас

5 000 000

Барит-полиметалл кендері



1964


3.2

Алтай ТБК– Малеев кеніші/ Малеевское

Шығыс Қазақстан облысы

Жерасты

2 000 000

Полиметалл кендері

мырыш – 7,72 %, қорғасын – 1,24 %, мыс – 2,38 %, күміс – 76,97 г/т, алтын – 0,52 г/т

2 351 000

2000


3.3

Риддер ТБК- Тишин кеніші/ Тишинское

Шығыс Қазақстан облысы

Жерасты

1 400 000

Полиметалл кендері

мырыш – 6,54 %, қорғасын– 1,06 %, мыс – 0,60 %, күміс – 12,76 г/т, алтын – 0,79 г/т


1965


3.4

Риддер ТБК -Долинный кеніші/ Долинное

Шығыс Қазақстан облысы

Жерасты

300 000

Полиметалл кендері

мырыш – 5,3 %, мыс және қорғасын – 1 %.


2015


3.5

Риддер ТБК –Риддер-Сокольный/ Риддер-Сокольное кеніші

Шығыс Қазақстан облысы

Жерасты

2 600 000

Полиметалл кендері

мырыш – 1,12 %, қорғасын – 0,50 %, мыс – 0,59 %, күміс –13,84 г/т, алтын –1,67 г/т


1789


4

Polymeta lInternational PLC

4.1

"Варваринское" АҚ / Варваринское, Комаровское және Элеваторное

Қостанай облысы

Ашық

3 600 000

Алтын мыс кендері

алтын –2,8 г/т

4 667 000

2006

3 943 000

4.2

"Бақыршық тау-кен өндіру кәсіпорны" ЖШС / Бақыршық және Большевик

Шығыс Қазақстан облысы

Ашық

2 200 000

Алтын мыс кендері

алтын –5,4 г/т

2 034 200

1956

2 000 000

5

"АК Алтыналмас" АҚ

5.1

Ақбақай жобасы Ақбақай, Бескемпір шахталары және Карьерное карьері

Жамбыл облысы

Аралас

1 200 000

Құрамында алтын бар кендер

алтын –5,65 г/т

917 736

2011

806 000

5.2

Ақтоғай жобасы: Пустынное және Долинное карьерлері

Қарағанды облысы

Ашық

2 500 000

Құрамында алтын бар кендер

алтын –3,22 г/т

4 483 00

2014

4 483 00

6

"Алтынтау Көкшетау" АҚ

6.1

Васильев кен орны

Ақмола облысы

Ашық

8 000 000

Алтын мыс кендері

алтын –2,68 г/т

8 514 800

1979


7

"Казахалтын ТКМК" АҚ

7.1

Бестобе кеніші / Бестөбе

Ақмола облысы

Жерасты

420 000

Құрамында алтын бар кендер

алтын –4,36 г/т


1932

322 000

7.2

Ақсу кеніші/ Ақсу және Кварциттік таулар

Ақмола облысы

Аралас

500 000

Құрамында алтын бар кендер

алтын –карьерлік кенде 1,15 г/т, жжерасты кенінде 3,35 г/т


1932

668 000

7.3

Жолымбет кеніші/ Жолымбет

Ақмола облысы

Аралас

500 000

Құрамында алтын бар кендер

алтын –карьерлік кенде 1,60 г/т, жерасты кенінде 3,78 г/т


1932

564 000

8

"АЛЕЛ"" ҚИК" АҚ

8.1

Суздаль кен орны

Абай облысы

Жерасты

550 000

Құрамында алтын бар кендер

сульфидтер: 2—4 % кен, алтынның орташа құрамы —8 г/т

550 000

1985



1.1.3. Географиялық тиістілігі бойынша объектілер

      Түсті металл кендерін өндіру және байыту кәсіпорындарын орналастырудың маңызды факторы әдетте шикізат көзіне – кенге жақындығы болып табылады. Байыту фабрикаларын орналастыру ең алдымен шикізат көздері мен арзан электр энергиясының, сондай-ақ қолда бар өндірістік қуаттардың, инфрақұрылымның және білікті еңбек ресурстарының жанында жүзеге асырылады.

      Түсті металдар тобына мыс, мырыш, алюминий, қалайы, қорғасын, мышьяк, сурьма, сынап және т.б. кен орындары кіреді.

      Қазақстанда басқа түсті металдардың кендерін өндірумен ЭҚЖЖ мынадай кодтарымен тіркелген компаниялар айналысады (жақшада кәсіпорындардың саны көрсетілген):

      07298 – бағалы металдар мен сирек металдар кендерін өндіру (208)

      07291 – құрамында алюминий бар шикізатты өндіру және байыту (15)

      07292 – мыс кенін өндіру және байыту (60)

      07294 – никель-кобальт кендерін өндіру және байыту (5)

      07296 – қалайы кенін өндіру және байыту (1)

      07293 – қорғасын-мырыш кенін өндіру және байыту (21)

      07295 – титан-магний шикізатын (кенді) өндіру және байыту (6)

      07299 – түсті металдардың өзге де кендерін өндіру (132)




      1.3-сурет. Түсті металлургия тау-кен кәсіпорындарының саны

      Қазақстан Республикасында мыс өндіру жөніндегі негізгі шикізат базалары елдің орталық және солтүстік-шығыс бөліктерінде орналасқан.

      Қорғасын мен мырыш әдетте табиғатта бірге кездеседі және әртүрлі геологиялық және өнеркәсіптік типтегі кен орындарында күрделі қорғасын-мырыш кендерімен ұсынылған. Олар негізінен елдің шығыс, оңтүстік, орталық және батыс аймақтарында шоғырланған.

      Рудный Алтай – қорғасын, титан, магний және басқа да химиялық элементтерді өндіруге маманданған түсті металлургияның қалыптасқан ауданы. Алтайдың полиметалл кендері көп компонентті, сондықтан оларды өңдеу технологиясын тереңдету проблемасын тудырады. Қорғасын концентраттарында 50 % қорғасын және 15 % мырыш, ал мырышта 45 % мырыш және 5 % темір бар.

      Прибалхашье – 1937 жылы барланған Қоңырад кен орны негізінде дамыған мыс өнеркәсібінің маңызды ауданы. Мұнда ТМД-дағы ең ірі Балқаш мыс балқыту зауыты жұмыс істейді. Балқаш мыс зауытының шикізат базасын нығайту үшін Саяқ, Бозшакөл, Шатыркөл, Ақтоғай мыс кен орындары игерілді.

      Жезқазған ауданы – мыс өнеркәсібінің ірі орталығы, онда сапасы жағынан бірегей ТМД-ның барланған мыс қорларының едәуір бөлігі шоғырланған.

      Оңтүстік Қазақстан – полиметалл кендерін өндірудің және қорғасын балқытудың ірі ауданы.

      Қарағанды ауданы − соғыстан кейін игеріле бастаған полиметалл кендерін өндіретін салыстырмалы түрде жаңа аудан. Мұнда орналасқан Қарағайлы тау-кен байыту комбинаты Шығыс және Оңтүстік Қазақстанның металлургиялық кәсіпорындарына қорғасын, мырыш және басқа да концентраттарды жеткізеді.

      Павлодар ауданы Торғай боксит кеніштері мен ұсынылған.

      Асыл металдар күміс, алтын және платина тобының басқа металдарымен (осмий, палладий, иридий, родий) ұсынылған. Алтын мен күмісті өнеркәсіптік өндіру Солтүстік, Оңтүстік, Орталық және Солтүстік-Шығыс Қазақстанда жүргізіледі.

      "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС – 2014 жылдың қазан айында "Қазақмыс" тобын қайта құру нәтижесінде пайда болған екі компанияның бірі. "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС қызметінің негізгі түрлері мыс кенін өндіру және қайта өңдеу, сондай-ақ Қарағанды, Ұлытау және Жамбыл облыстарының кен орындарында алтын мен күмісті ілеспе алу болып табылады.

      KAZ Minerals Тобының Павлодар және Абай облыстарында активтері бар.

      "Ақтөбе Мыс компаниясы" ЖШС мыс және мыс-мырыш кендерін өндіруге және өңдеуге маманданған. Компанияның өндірістік объектілері Қазақстан Республикасы Ақтөбе облысының Хромтау ауданында орналасқан.

      "Казцинк" ЖШС Шығыс Қазақстан, Ақмола және Ұлытау облыстарында орналасқан кен орындарында мырыш, қорғасын, мыс және бағалы металдар өндіруді жүргізеді.

      "АК Алтыналмас" АҚ – толық геологиялық, тау-кен өндіру және алтын өңдеу циклінің компаниясы. Құрамында алтын бар кенді өндіру Қазақстанның 4 өңіріндегі 5 кен орнында жүргізіледі: Жамбыл, Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Ақмола облыстары. Пайдалы қазбалар "Ақбақай", "Долинное", "Пустинное" байыту фабрикаларында және "Алтыналмас Technology" бағалы металдарды өндіру зауытында өңделеді.

      "Майкаинзолото" АҚ - 1932 жылы құрылған, құрамында алтыны бар колчедан-полиметалл кендерін өндіру және қайта өңдеу жөніндегі Орталық Қазақстанның жетекші кәсіпорындарының бірі. Кәсіпорын Павлодар Ертіс өңірінде орналасқан "В" және Алпыс Майқайың кен орындарының барланған қорлары негізінде табысты жұмыс істейді.

      RG Gold – Қазақстандағы алтын қоры бойынша ірі және үшінші ірі кен орындарының бірінде қызметін жүзеге асыратын қазақстандық алтын өндіруші компания. Кен орны Ақмола облысы, Бурабай ауданында орналасқан, ауданы 67,7 шаршы км.

      "ШалқияЦинк ЛТД" ақ негізгі қызметі Қызылорда облысының Жаңақорған ауданында орналасқан Шалқия кен орнында құрамында мырыш пен қорғасын бар полиметалл кенін барлау болып табылады.

      "Nova Цинк" ЖШС Қарағанды облысының Шет ауданында Қарағанды қаласынан 230 км және Балқаш қаласынан 130 км қашықтықта орналасқан. Кәсіпорын Орал тау-кен металлургиялық компаниясының металлургиялық кешеніне кіреді және Ақжал мырыш-қорғасын кен орнын игеруді жүзеге асырады.

      "Алел" ҚИК" АҚ Көкентау ауылдық округіндегі аз қоныстанған дала ауданында Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км жерде орналасқан Суздаль алтын кен орнын игеруде.

1.1.4. Өндірістік қуаттар және шығарылатын өнім түрлері бойынша объектілер

      "Kazakh Invest "ҰК" АҚ және ҚР АӘК бнс деректеріне сәйкес 2021 жылы тау-кен өндіру саласында заттай мәнде төмендегі кестеде көрсетілген негізгі өнеркәсіптік өнімнің мынадай саны өндірілді.

      1.2-кесте. 2021 жылы Қазақстан Республикасында заттай мәнде ТМК-да өнеркәсіп өнімін өндіру

Р/с

Көрсеткіш

Көлем

1

2

3

1

Мыс кендері, мың тонна

123 554,1

2

Тазартылған өңделмеген, қоспаланбаған мыс, мың тонна

401,8

3

Мыс-мырыш кендері, мың тонна

5 903,6

4

Қорғасын-мырыш кендері, мың тонна

8 290

5

Тазартылған өңделмеген қорғасын, мың тонна

111,3

6

Өңделмеген мырыш, мың тонна

300,8

7

Марганец кендері, мың тонна

1 247,8

8

Құрамында алтыны бар кендер, мың тонна

32 563,5

9

Өңделмеген немесе жартылай өңделген алтын, тонна

114,8

10

Тазартылған алтын, тонна

64,9

11

Доре қорытпасындағы алтын, тонна

35

12

Өңделмеген немесе жартылай өңделген күміс, тонна

1 004,8

13

Тазартылған күміс, тонна

982,5

      2021 жылы Қазақстан Республикасында 123,5 млн.. тонна мыс кендері өндірілді, 2020 жылға қарағанда 2,8 %-ға артық өндірудің ең көп көлемі үш өңірге тиесілі: Шығыс Қазақстан облысында – 55,9 млн.. тонна, (өндірілген мыс кендерінің жалпы көлемінің 45,3 %), Қарағанды облысында – 36,0 млн.. тонна (29,2 %) және Павлодар облысы – 30,3 млн.. тонна (24,5 %). Ақмола облысында республикада өндірілген мыс кендерінің жалпы көлемінің 1 %-ы өндірілді - 1,28 млн.. тонна.

      2020 жылы "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС компаниясының үлесіне Қазақстанда өндірілген мыс кенінің 24,4 % - ы тиесілі болды. 2020 жылғы жұмыс нәтижелері бойынша "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС кен өндіру бойынша 100,76 % өндірістік жоспарды орындады. Барлығы 29 миллион 356 мың тонна кен өндірілді (2019 жылы – 30 миллион 696 мың тонна). Жыл қорытындысы бойынша өндірілген кендегі мыстың орташа мөлшері 1,0 %, жоспар бойынша 0,94 % құрады. 2020 жылы "Қазақмыс" байыту фабрикалары 31,3 миллион тонна кен өңдеді. 2020 жылы "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС өндірілді:

      катодты мыс – 258,360 мың тонна, жоспарлы көрсеткіштердің  745  тоннаға артуы, өткен жылдың ұқсас кезеңінде –  245,924  мың тонна, 12,436 мың тоннаға ұлғайды (+5,06 %);

      құймалардағы алтын 5 950 кг, 2019 жылдың ұқсас кезеңінде 4  428  кг, 1 522 кг-ға (+34,4 %) ұлғайды;

      құймалар мен түйіршіктердегі күміс 262 184 кг, 2019 жылдың ұқсас кезеңінде - 223 469 кг, 38 714 кг (+17,32 %) ұлғайды.

      2020 жылы Шығыс өңірде KAZ Minerals үш шахтасында шамамен 2,7 млн.. тонна мыс кені өндіріліп, қайта өңделді және 47 мың тонна мыс өндірілді. Жол бойында кенді өңдеу кезінде 49,7 мың тонна мырыш, 13,5 мың унция алтын және 1 746 мың унция күміс алынды. KAZ Minerals бизнесінің негізін өсу жобалары деп аталатын мыс-молибден кендері бойынша екі ірі жоба құрайды. Бұл 2020 жылы 122 және 131 мың тонна мыс өндірілген және өндірілген Бозшакөл және Ақтоғай кен орындары. 2020 жылы мыс өндірісінің жалпы көлемі 306 мың тоннаны құрады, ілеспе өнім ретінде 196 мың унция алтын, 3,374 миллион унция күміс және концентратта 50 мың тонна мырыш өндірілді.

      Қорғасын мен мырыш өндіру "Казцинк" ЖШС, "Nova мырыш" ЖШС, "ШалқияЦинк ЛТД" АҚ, KAZ Minerals кеніштері мен карьерлерінде өндірілетін полиметалл және кешенді қорғасын-мырыш, мыс-мырыш кендерінің кен орындарын игеру кезінде жүргізіледі. 2021 жылы республика бойынша өндіру көлемі 8 290 мың тонна қорғасын-мырыш кендерін құрады, бұл өткен жылдың көрсеткіштерінен 6,3 %-ға артық. Өндірудің ең үлкен көлемі шамамен 72,8 % екі өңірге тиесілі: Шығыс Қазақстан облысы – 4 408 мың тонна, (өндірілген кендердің жалпы көлемінің 53,2 %), Қарағанды облысы – 1 628 мың тонна  (19,6  %). Мыс-мырыш кендерін өндіру Шығыс Қазақстан облысында  5  903,6 мың тоннаны, 2 600 мың тоннаны құрады.

      Еліміздегі алюминий кендерін өндірудің жалғыз орталығы Қостанай облысы болып табылады. Қостанай облысындағы Торғай боксит кен басқармасында (ТБКБ) және бокситтерді өндірумен және байытумен айналысатын саланың ірі кәсіпорны ҚБКБ – "Қазақстан алюминийі" АҚ. Бұл Қазақстанда алюминий өндіруге арналған шикізат – сазбалшық шығаратын жалғыз компания. 2021 жылы боксит өндіру көлемі 4,058 млн.. тоннаны құрады [1].

      2021 жылы Қазақстанда құрамында алтын бар кендерді өндіру 32,5 млн.. тоннаны құрады. Алтын өндіретін негізгі өңірлер орталық және Шығыс Қазақстан болып табылады. Алтынның негізгі өндірушілері: "Казцинк" ЖШС, "Алтыналмас АК" АҚ, "Қазақмыс корпорациясы" ЖШС, Kaz Minerals PLC және Polymetal International PLC. Өндіріс көлемінің шамамен 35-40 %-ы "Казцинк" ЖШС және KAZ Minerals PLC әзірлейтін колчедан кен орындарына тиесілі, онда алтын полиметалл шикізатының құрамдас бөлігі ретінде өндіріледі.




      1.4-сурет. Өңірлер мен компаниялар бөлінісінде 2020 жылы алтын өндіру көлемі


      2021 жылы Polymetal International PLC екі кен орнында "Бақыршық тау-кен өндіру кәсіпорны" ЖШС және "Варваринское" АҚ кәсіпорындары тиісінше 2,17 және 3,62 млн.. тонна құрамында алтын бар кен өндірді және жалпы 557 мың унция алтын алды.

      2020 жылы "АК Алтыналмас" АҚ компаниялар тобы (еншілес кәсіпорындарды қоса алғанда) 414 мың унциядан астам алтын немесе 14,5 млн.. тонна кен өндіру кезінде 12,9 тонна шығарды. Топқа кіретін "Қазақалтын" ТМК АҚ 2020 жылдың қорытындысы бойынша 3,934 тонна алтын өндірді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 15,6 % - ға артық.

      Суздаль кен орнында Кен өндіру жерасты тәсілімен жүргізіледі, кен орны көліктік еңістермен, едендік стрек әдісімен ашылады. "Алел" ФИК" АҚ кенішінің өндіріс көлемі 2019 жылдың қорытындысы бойынша 75,8 мың унция тазартылған алтынды құрады.

1.2. Минералды-шикізат базасы

      Қазақстанның түсті металлургиясының артықшылығы - өзінің минералды-шикізат базасының болуы. Қазақстандық кендердің құрылымы, физикалық, химиялық және басқа сипаттамалары өндіру, байыту және металлургиялық өңдеу кезінде әр кен орны үшін жеке технологияны қажет етеді.

      1.3-кесте. Қазақстандағы түсті және бағалы кендердің қорлары*

Р/с

Минерал

Баланстық қорлар, мың тонна

Әлемдік рейтинг, қорлар

Кеніштегі металдың мөлшері бойынша әлемдегі орны

Әлемдік рейтинг, өндіріс

Әлемдік көлемдегі үлесі

1

2

3

4

5

6

7

1

Бокситтер

365 400

10

н/д

8

1,7 %

2

Қорғасын

17 200

5

41

11

0,7 %

3

Мырыш

39 800

5

40

8

2,5 %

4

Мыс

39 300

12

63

11

2,6 %

5

Титан

24 100

10

15

19

0,4 %

6

Вольфрам

2 100

2

25

-

-

7

Алтын

2,2

15

2

21

1,7 %

8

Күміс

53,2

4

31

10

3,6 %

9

Қалайы

69,3

10

23

-

-

      *дереккөздер: қазақстандық тау-кен-өнеркәсіп порталы (http://www.mining.kz); АҚШ геологиялық қызметі USGS 2018, "Kazakh Invest "ҰК" АҚ, 2021 жылға арналған деректер.

      Мыс

      Қазақстанда мыс кенінің орасан зор қоры бар. Қазақстан Республикасының аумағында 100-ден астам мыс кен орны барланған, олардың жартысынан астамы пайдалануда. Мыс қорымен қамтамасыз ету шамамен 30 жылға жетеді. Кендердің негізгі өнеркәсіптік түрлері – мыс құмтастары (71 %) және мыс порфирлі (24 %). Ең ірілерінің қатарына Қазақстанда өндірілетін мыс кені көлемінің шамамен 70 %-ды құрайтын Жезқазған мыс құмтас кен орны және Ақтоғай және Айдарлы мыс-порфирлі типті кен орындары жатады. Шикізаттың осы түрінің баланстық қорларының негізгі бөлігі Шығыс Қазақстан облысына-47 %, Қарағанды және Ұлытау облыстарына – 27 %, Павлодар облысына – 13 %, Алматы облысына – 6 %, Ақтөбе облысына – 4 %, Жамбыл облысына – 2 %, Қостанай облысына – 1 %, Түркістан облысына – 1 % тиесілі.

      Мырыш

      Мемлекеттік баланс бойынша 87 кен орны бойынша қорлар ескерілді. Саланың ресурстармен қамтамасыз етілуі шамамен 25 жылды құрайды. Шалқия кен орны (Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы) Қазақстандағы ең ірі белгілі мырыш кен орны болып табылады және әлемдегі бесінші ірі мырыш кен орны болып табылады. Қорлар 4,07 млн.. тоннаға бағаланады.

      Қорғасын

      Қазақстан қорғасынының расталған қорлары шамамен 17 млн.. тоннаға бағаланады, бұл көрсеткіш бойынша республика әлемде 5-ші орында тұр. Мемлекеттік теңгерімде 82 кен орны бойынша қорлар ескерілді. Ең көп кен орны Қарағанды облысына тиесілі – 61 %. Сондай-ақ, кен орындары Шығыс Қазақстан (21 %), Қызылорда (13 %), Алматы (3 %), Жамбыл (1 %), Павлодар (1 %) облыстарында орналасқан. Негізгі кен орындары – Риддер-Сокольное және Тишинское. Қазіргі тұтыну деңгейінде саланың ресурстармен қамтамасыз етілуі 25 жылға бағаланады.

      Алюминий

      Қазақстанда 20-дан астам боксит кен орны барланды, бұл ретте 10-ы игерілуде. Республика қорларының негізгі бөлігі (шамамен 90 %) Қостанай облысының аумағындағы Торғай боксит провинциясындағы кен орындарында шоғырланған. Онда үш боксит аймақтары ерекшеленеді: батыс, шығыс және орталық Торғай, оларда қорларының сәйкесінше 86,9 %, 5,3 % және 7,8 % қамтылған.

      Торғай боксит кеніші (ТБКБ) Шығыс Торғай тобының бокситтерін (Арқалық, Солтүстік, төменгі-Ашут, Жоғарғы-Ашут, Үштөбе кен орындары) игерді. Қазіргі уақытта барлық қорлардың өндірілуіне байланысты ТБК-дағы барлық жұмыстар тоқтатылды.

      ҚБКБ – Батыс Торғай тобының бокситтері (Белинское, Аятское, Краснооктябрьское, Увалинское және Красногорское кен орындары).

      Карьерлердің кен денелеріндегі сазбалшық бокситтерінің ең көп саны  89,0  %, ең азы 47,1 % құрайды.

      Алтын

      Қазіргі уақытта Қазақстанда еліміздің барлық өңірлерінде 199 өнеркәсіптік алтын кен орны барланды, оның ішінде 127 жергілікті кен орны,  40  кешенді,  32  бос кен орны бар. Алтынның баланстық қоры 2,2 мың тоннаны құрайды (75 % – пайдалануда, 21 % – барлауда, 3 % – лицензияланбаған), оның 85 % - ы елдің шығыс, солтүстік және орталық өңірлерінде орналасқан. Қалған 15 %-ы оңтүстік және батыс Қазақстан облыстарына бөлінген.

      Алтын өндіру саласының шикізат базасының негізін құрайтын алтын кен орындарының жетекші геологиялық-өнеркәсіптік түрлері нақты алтын кені (баланстық қорлардың 60 % және алтын өндірудің 67 %) және кешенді (тиісінше 36 % және 32 %) болып табылады. Алтын кен орындарының ішіндегі ең ірілері-Васильковское (барланған қорлар – 360 тонна алтын) және Бақыршық (277 тонна).

      Күміс

      Қазақстанның күміс қоры 100-ден астам кен орнында барланған, бұл ретте негізгі үлесі (шамамен 60 %) полиметалл (мыс-қорғасын-мырыш) кен орындарына тиесілі. Бұл кен орындарының кендеріндегі күмістің мөлшері  40- тан 100 г/т-ға дейінгі шамасында. Республиканың күміс қорының шамамен 25 %-ы мыс құмтас кен орындарында шоғырланған (Жезқазған және т.б.), мұнда күміс мөлшері 10-20 г/т құрайды.

      Қалайы

      Қалайы Қазақстан кен орындарында қорлары шектеулі сирек кездесетін және вольфрамм-молибден кендерінің ілеспе құрамдас бөлігі болып табылады. 1995 жылға дейін концентраттағы қалайы өндірісін Белогорск КБК жүзеге асырды.

      Қазіргі уақытта Қазақстанда "Tin One Mining" АҚ Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданында Орталық Азиядағы ірі Сырымбет қалайы кен орнында орналасқан "Tin One Mining" тау-кен металлургия комбинаты құрылысының жобасын әзірлейді және іске асырады, ол полиметалл болып табылады және негізгі қалайы металынан басқа, құрамында вольфрам, мыс, флюорит және одан да көп 70 түрлі минералдар. Өңірдегі қалайы кен орындары Қазақстандағы жалпы расталған қорлардың шамамен 65 %-ды құрайды. Сырымбетте олар 153 мың тоннаға бағаланады.

      Кадмий

      Кадмий полиметалл және қорғасын-мырыш кендерінің кен орындарында ілеспе компонент болып табылады. Оны шығару "КАЗЦИНК" ЖШС құрамына кіретін Өскемен қорғасын зауытында жүзеге асырылады. Бұл металл мырыш шикізатын өңдеудің жанама өнімі болып табылады. 2005 жылдан бастап ҚР АӘК БНС кадмий шығару жөніндегі деректерді ашпайды. Өндірілген кадмийдің барлық дерлік көлемі экспортталады.

      Титан

      Қазақстанда титан қоры аз 7 циркон-рутил-ильменит шөгінділері барланды. Титанның минералды-шикізат базасының негізін ильменит-циркон шөгінділері құрайды. Кен орындары негізінен Батыс Қазақстанда (Шоқаш, Ащысай, Сабындыкөл және т.б.), Шығыс Қазақстанда (Бектімір, Қараөткел) және Солтүстік Қазақстанда (Обуховское және т. б.) орналасқан. Ескерілген титанның баланстық қорлары (50 млн.. т) Бектімір, Қараөткел, Шоқаш, Обухов, Үстірт, Құмкөл, Жарсор, болжамды кен орындарында шоғырланған. Әлемде өндірілетін барлық титанның 11 %-ды "Өскемен титан-магний комбинаты" АҚ шығарады. Титан өнімдерінің 100 % жоғары дамыған елдерге экспортталады. Аэроғарыш саласындағы кәсіпорын өнімдерінің үлесі 18 % - дан асады. Бүгінгі таңда кәсіпорын губка тәрізді титанды, титан құймалары мен қорытпаларын шығарады.

      Вольфрам және молибден

      Қазақстанның вольфрам қорлары 12 кен орнында шоғырланған, олар  2  млн.. тонна деңгейінде бағаланады. Молибден қоры 30-дан астам кен орындарында шоғырланған, шамамен 1 млн. тонна деңгейінде бағаланады.

      Қазақстанда молибден өндіру республиканың орталық және солтүстік-шығыс өңірлеріндегі кешенді мыс-молибден және вольфрам - Молибден кендерінен өндіріледі.

      Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында Қарағанды облысындағы Жоғарғы Қайрақты және Солтүстік Қатпар кен орындарының вольфрам-молибден кендерін барлау және өндіру жөніндегі жоба іске асырылуда. Жоба операторы "Солтүстік Қатпар" ЖШС, "Тау-Кен Самұрық"ҰТК" АҚ еншілес компаниясы болып табылады. Негізгі элемент: вольфрам; ілеспе өнеркәсіптік элементтер: молибден, мыс, висмут. 2011 жылдың деректері бойынша Жоғарғы Қайрақты кен орнының вольфрам кенінің қоры 1 216,3 мың тоннаны, молибденнің қоры – 39,6 мың тоннаны құрайды.

      Indicated+Inferred санатындағы JORC стандарттары бойынша Солтүстік Катпар кен орнының ресурстар көлемі 71,4 млн.. тонна вольфрам кенін (142 мың тонна вольфрам триоксиді, 80 мың тонна мыс, 23,6 мың тонна молибден,  13,7  мың тонна бериллий кенінде) құрайды. Вольфрам триоксидінің орташа мөлшері 0,231 % құрайды.

      Солтүстік Қатпар кен орны бойынша жыл сайын 5,1 мың тонна аммоний паравольфраматын өндірумен жылына 3 млн.. тонна кен өндіру күтіледі. Жоғарғы Қайрақты бойынша бұл көрсеткіштер жылына 7 млн.. тоннаны және тиісінше  6  мың тонна аммоний паравольфраматын құрайды.

      Қазақстанда түсті металлургияның минералдық-шикізат базасын кеңейтуде жаңа ашылулар үшін айтарлықтай перспективалар бар. Қазақстанда минералдық шикізат қоры шын мәнінде үлкен, бірақ нысаналы металдың аздығына, кендердің қаттылығына, сондай-ақ аумақтық, көліктік және басқа да шектеулерге байланысты әрқашан бәсекеге қабілетті емес екенін атап өту қажет. Қазақстанда түсті және сирек металдар өндірісінің қолданыстағы технологиялары экологияның, экономиканың және минералдық шикізатты кешенді пайдаланудың қазіргі заманғы талаптарына толық сәйкес келмейді.

1.3. Саланың техникалық-экономикалық көрсеткіштері

      ТМК өндірістік көрсеткіштері

      "QazIndustry" қазақстандық индустрия және экспорт орталығы" АҚ деректері бойынша 2021 жылы металл кендерін өндіру саласындағы өндіріс көлемі 12 айда 3,3 трлн. теңгеге жетті, осыған ұқсас кезеңде бір жыл бұрынғы 2,2  трлн.. теңгеге қарсы. Қайта өңдеу сегментінде металлургия өнеркәсібі шығарылымының көлемі ақшалай баламада өткен жылы 5,7 трлн. теңгеге қарағанда 7,7 трлн. теңгені құрады (сурет 1.5).

     



      1.5-сурет. Ақшалай эквиваленттегі металлургия өнімін шығару көлемі, трлн. тг


      Металл кендерін өндіру құрылымында шығарудың 70,4 %-ы түсті металл кендерін өндірумен, 29,6 %-ы темір кенін өндірумен қамтамасыз етілген. Металлургия өнеркәсібінің құрылымында 62,2 % негізгі асыл және түсті металдар өндірісіне, 37,6 % – қара металлургияға (және тағы 0,2 % – металл құюға) тиесілі болды.

      Металл кендерін өндіру тау-кен өнеркәсібі мен карьерлерді қазу саласындағы өндірістің 18,4 %-ға және республика бойынша барлық өнеркәсіптік өндірістің 8,8 %-ға қамтамасыз етті.

      Өз кезегінде, өңдеу өнеркәсібіндегі металлургияның салмағы 45,7 %, өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлемінде – 20,7 % құрады.

      Осылайша, Қазақстан Республикасының тау-кен металлургия кешені 2021 жылғы 12 айдың қорытындысы бойынша ел бойынша өнеркәсіптік өндірістің жиынтық көлемінің шамамен 30 %-ға немесе құндық мәнде 11 трлн.. теңгені қамтамасыз етті.

     




      1.6-сурет. 2021 жылғы қаңтар – желтоқсан айларына өңірлер бөлінісіндегі өндіріс көлемі, млрд. теңге

      Жер қойнауын пайдалануға инвестициялар

      ҚР СЖРА ҰСБ деректері бойынша жер қойнауын пайдалану коми тетінің деректеріне сілтеме жасай отырып, 2019 жылы минералды-шикізат кешенін жер қойнауын пайдалануға (КСШ, уранға инвестицияларды есепке алмағанда) 2 292,1 млрд.. теңге инвестицияланды, бұл 2018 жылғы деңгейден 22,8 %-ға жоғары.

      Металдардың әртүрлі түрлері бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар төмендегі суретте келтірілген.

     



      1.7-сурет. Металдардың әртүрлі түрлері бойынша жер қойнауын пайдалануға инвестициялар


      Жоғарыдағы суреттен қара металдармен салыстырғанда түсті және бағалы металдардың кендерін өндіруге инвестициялар басым болып табылатындығын көруге болады, мұнда инвестициялардың негізгі көлемі 60 %-дан астам бағытталған.

      Негізгі капиталға инвестициялар

      2019 жылдың қорытындысы бойынша тау-кен металлургия кешенінің негізгі капиталына салынған инвестициялар көлемі 1060 млрд. теңгені құрады, бұл 2018 жылмен салыстырғанда 31,3 %-ға артық.

      Мәселен, металл кендерін өндіруге салынған инвестициялар көлемі 629,9 млрд.. теңгені құрады, бұл 2018 жылмен салыстырғанда 35,8 %-ға артық. Бұл ретте өндіруші кәсіпорындардың меншікті қаражатынан инвестициялар үлесі 90 % - дан 98,7 % - ға дейін ұлғайды.

      Металлургия өнеркәсібіне салынған инвестициялар көлемі 309,7 млрд. теңгені құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 27,5 %-ға артық.

      Сондай-ақ, машиналар мен жабдықтардан басқа, дайын металл бұйымдарын өндіруге салынған инвестициялар көлемі 21,3 млрд. теңгеге жеткенін атап өткен жөн, бұл 2018 жылы 35,6 %-ға артық.

      Экспорт

      Тау-кен металлургия кешені Қазақстан Республикасының негізгі экспорттық секторларының бірі болып табылады-оның ел экспортының жалпы көлеміндегі үлесі шамамен 20 %-ды. құрайды. Жоғарыда айтылғандай, экспорт құрылымында шикізат басым, атап айтқанда өндірілген кендер мен кен концентраттары шамамен 80 % құрайды. Қазақстандық металдардың негізгі тұтынушылары Ресей, Қытай және Түркия нарықтары болып табылады.

      Еліміздің тау-кен металлургия кешенінің экспорты бойынша бастапқы деректер ҚР СЖРА ҰСБ және Мемлекеттік кірістер комитетінің, Қазақстан Республикасының сыртқы сауда жөніндегі талдау порталының және Республикалық тау-кен өндіру және тау-кен металлургия кәсіпорындарының қауымдастығының (ТМКҚ) сайтынан алынды.

      2019 жылы ТМКА өнімі экспортының құны 9 249,4 млн.. АҚШ долларын құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3 %-ға өсті.

      2019 жылы ТМКА өнімі экспортының құны 9 249,4 млн.. АҚШ долларын құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3 %-ға өсті.

      Жеке тауарлар бойынша айтарлықтай өсім болды. Осылайша, өңделмеген мырыш, тазартылған мыс және өңделмеген мыс қорытпалары, бағалы металдар кендері мен концентраттары, күйдірілген пиритті қоса алғанда, темір кендері мен концентраттары экспортының құндық көлемі ұлғайды. 2019 жылы ТМК өнімі экспортының үлесі Қазақстан экспортының жалпы құнының 18 % -ды құрады.

      Өндірілетін мыс концентратының негізгі мөлшері тазартылған мыс шығару үшін пайдаланылады, республикада шығарылған мыс концентратының бір бөлігі экспортталады.

      2019 жылы металлургия өнеркәсібінің экспорт құрылымында тазартылған мыс – 24,7 %, ферроқорытпалар – 19,2 %, химиялық радиоактивті элементтер және радиоактивті изотоптар – 12,1 %, түсті металдар кендері мен концентраттары – 10,0 %, бағалы металдар кендері мен концентраттары – 2,8 % басым.

      2021 жылы Қазақстанның түрлі-түсті кендер экспортынан түскен жалпы табысы 2 2,5 млрд. астам құрады, біздің елден өнімнің негізгі импорттаушылары 68,8 % үлесі бар Қытай, 26,0 % Ресей және 3,8 % көлемі бар Өзбекстан болып табылады.


     



1.4. Энергетикалық, шикізат және су ресурстарын тұтыну

      Энергетикалық ресурстарды тұтыну

      Тау-кен кәсіпорнының отынды пайдаланумен байланысты негізгі өндірістік процестері-аршу және өндіру жұмыстары.

      Тау-кен өнеркәсібіндегі энергияны едәуір тұтыну, атап айтқанда, көлік құралдарына, ГБЖ және бұрғылау, тау жыныстарын қазу, минералды шикізатты алу, ұнтақтау, ұсақтау, байыту, су төгу және желдету сияқты технологиялық процестерге тән.

      Технологиялық және экономикалық қажеттіліктер үшін ресурстардың мынадай түрлері қолданылады:

      электр энергиясы;

      жылу энергиясы (ыстық су және бу);

      қазандық-пеш отыны (тас көмір, табиғи газ);

      мотор отыны (дизель отыны және бензин);

      керосин КС-1 (бензин түріндегі реактивті отын);

      су (техникалық, шаруашылық-ауыз су);

      сығылған ауа;

      ауаны бөлу өнімдері (оттегі және азот).

      Кәсіпорында қазандық-пеш отыны ретінде мынадай ЖЭР түрлері пайдаланылады:

      тас көмір (Екібастұз және Шұбаркөл);

      табиғи газ.

      Қазандық-пеш отыны жылу және электр энергиясын өндіру үшін, сондай-ақ кәсіпорынның технологиялық қажеттіліктері үшін қолданылады.

      Кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелерін қазандық-пеш отынымен жабдықтау үшінші тарап көздерінен жүзеге асырылады.

      Энергияны тұтыну кеннің ерекшеліктеріне және қажетті технологиялық процеске байланысты. Егер кен қатты болса, онда оны бөлу, ұнтақтау және ұнтақтау жұмсақ кенді өңдеуге қарағанда әлдеқайда көп энергияны қажет етеді.

      Ірі технологиялық қондырғылар мен өндірістердің энергетикалық тиімділігінің көрсеткіші шығарылатын өнім бірлігіне шаққандағы энергетикалық ресурстардың үлестік шығыны болып табылады. Шығарылатын өнім бірлігіне шаққандағы энергетикалық ресурстардың үлестік шығынын айқындау үшін өнім өндірудің жылдық көлемі және энергетикалық ресурстарды тұтыну қажет.

      Тау кен өндірісінде қолданылатын электр жабдықтарын мынадай топтарға бөлуге болады:

      электр энергиясын беруге және таратуға арналған құрылғылар: электр беру желілері, трансформаторлар, кабельдер;

      электр жабдықтары: Электр қозғалтқыштары, жарықтандырғыштар және қол құралдары;

      басқару, бақылау, байланыс және автоматтандыруға арналған жабдық.

      Кен өндіру және тасымалдау процесінде электр энергиясы мынадай объектілерге жұмсалады:

      электрогидравликалық жұмыс машиналары (мысалы. бұрғылау қондырғылары, қазбалардың шатыры мен қабырғаларын бекіту, бетонмен торкреттеуге арналған машиналар);

      тасымалдаушылар;

      кенді көтергіштер;

      сығылған ауа өндірісі,

      желдету.

      Сонымен қатар, тиеу және тасымалдау жабдықтары, кеніш учаскелерін жылыту отынды пайдаланады.

      Байыту процестеріндегі энергияны тұтыну, ең алдымен, өңделетін кеннің көлемімен, пайдаланылатын байыту процестерімен және оған қажетті жабдықтармен анықталады. Әдетте, ең қуатты электр қозғалтқыштары кенді ұнтақтау кезінде қолданылады, әсіресе егер кен флотация әдісімен байытылған болса.

      Сондай-ақ, кенді ұсақтау, скрининг және флотация энергияны қажет ететін кезеңдер болып табылады, бірақ жұмыста қолданылатын жеке электр қозғалтқыштары мен сорғылары қуаттылығы жағынан аз. Флотация кезінде көп энергия пайдаланылады, әсіресе егер схема күрделі болса және көптеген машиналар мен жабдықтар болса. 1.4-кестеде Қазақстан кеніштерінде энергия тұтынудың мысалдары келтірілген.

      Кеніштегі энергияны тұтыну кеннің тоннасына 12 – 25 кВтсағ құрайды, кеннің тоннасына 30 – 50 кВтсағ байыту арқылы (КТБ деректері). Қалған электр энергиясын тұтыну бір тонна кенге 2-ден 4 кВт / сағ құрайды.

      КТБ жүргізу нәтижесінде алынған Қазақстан кәсіпорындары бойынша негізгі деректер төмендегі кестеде келтірілген.

      1.4-кесте. Қазақстан кәсіпорындарында электр энергиясын тұтыну

Р/с №

Кеніш / кәсіпорын

Жалпы энергия шығыны, МВт-сағ / жыл (2020 ж.)

Кен тоннасына энергия шығыны, кВт-сағ/т (2019 - 2020ж.)


1

2

3

4

1

Ашық өндіру

1.1

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС СЖР

10 094,114

11,14

1.2

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Құсмұрын

2 214,902

4,81

1.3

"Kaz Minerals" ЖШС Ақтоғай кеніші

207 566,534

3,24 – 10,54

1.4

"Kaz Minerals" ЖШС Бозшакөл кеніші



1.5

"Полиметал" АҚ Варваринское

25 122,038

5,38 – 59,39

1.6

"Полиметал" АҚ Бақыршық

19 197,890


1.7

"Алтынтау Көкшетау "Васильковское" АҚ

6 874,000

0,81 – 0,94

1.8

Ақсу кеніші "Қазақалтын ТМК" АҚ

393,900

0,08 – 1,21

1.9

Жолымбет кеніші "Қазақалтын ТМК" АҚ

51,130

0,13 – 0,22

2

Жерасты өндіру

2.1

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС ЖЖР

96 723,294

18,77

2.2

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Оңтүстік

69 527,436

13,34

2.3

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Батыс кеніші

83 624,287

18,49

2.4

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Жыланды кеніші

12 309,788

7,28

2.5

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Жомарт кеніші

65 013,703

17,00

2.6

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Нұрқазған кеніші

53 342,796

12,85

2.7

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Абыз кеніші

4 242,390

15,51

2.8

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Саяқ кеніші

7 467,879

4,16

2.9

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Шатыркөл кеніші

9 142,312

13,64

2.10

"Казцинк" ЖШС Малеев кеніші

16 773,590

7,13 – 8,51

2.11

"Казцинк" ЖШС Риддер-Сокольный кеніші

12 323,0


2.12

"Қазақалтын ТМК" АҚ Бестөбе кеніші

12 055,600

34,90 – 51,61

2.13

Ақсу кеніші "Қазақалтын ТМК" АҚ

10 567,900

39,43 – 60,44

2.14

"Қазақалтын ТМК" АҚ Жолымбет кеніші

6 542,700

26,07 – 50,33

2.15

"ФИК Алел" АҚ

104 648,085

-

3

Аралас өндіру

3.1

"Казцинк" ЖШС Үшқатын кеніші

6 670,460

5,56 – 8,34

3.2

Ақбақай кеніші "АҚ Алтыналмас" АҚ

21 590,595

23,53 – 33,55

4

Байыту

4.1

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Жезқазған № 1,2,3 ҚҚ

661 972,259

31,41

4.2

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Нұрқазған ҚҚ

92 838,367

26,48

4.3

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Қарағайлы ҚҚ

86 402,210

57,75

4.4

"Қазақмыс корпорациясы" ЖШС Балқаш ҚҚ

209 587,638

38,83

4.5

"Kaz Minerals" ЖШС Ақтоғай ҚҚ

710 281,000

1 291,56 – 2 379,01

4.6

"KAZ Minerals" ЖШС Бозшакөл ҚҚ

88 309,722

191,32 – 414,60

4.7

"Kaz Minerals" ЖШС Бозшакөл зауыты

143 106,304

1 633,91 – 1 991,24

4.8

"Казцинк" ЖШС ЖГОК

17 568,200

14,64 – 21,96

4.9

"Казцинк" ЖШС Алтай КБК ОФ

138 638,230

303,02 – 397,78

4.10

"Казцинк" ЖШС Риддер КБК ҚҚ

268 850,000

1 058,46 – 1 669,88

4.11

"Полиметал" АҚ Варварин ҚҚ

129 895,749

26 899,10 – 55 558,49

4.12

"Полиметал" АҚ Бақыршы ҚҚ

77 192,600

4 853,97 – 14 904,92

4.13

"Алтыналмас АК" АҚ Ақбақай ҚҚ

20 906,542

8 711,06 – 14 428,26

4.14

"Алтынтау Көкшетау" АҚ ЗИФ

431 334,900

30 192,84 – 36 292,38

4.15

"Қазақалтын ТМК" АҚ Бестөбе ҚҚ

12 571,920

8 688,27 – 8 916,26

4.16

Ақсу ҚҚ "ТМК Қазақалтын" АҚ

25 051,670

26 259,61 – 27 712,02


      Электр энергиясын тұтынудың көп бөлігі әртүрлі қондырғылардың электр жетегіне түсетіндіктен, электр қозғалтқыштарын таңдағанда күрделі шығындарды, қуат пен тиімділікті ескеру қажет. Қуатты қозғалтқыштар қажет және олар қарқынды пайдаланылатын тау-кен өндірісінде энергетикалық тиімді жоғары сапалы қозғалтқышты таңдау маңызды. Тиімді қозғалтқыштың жоғары бағасы 1-2 жыл ішінде энергия шығындарын үнемдеу арқылы өтеледі [3].

      Су тұтыну

      Пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу кезінде суды тұтыну әдетте тұрмыстық және коммуналдық қажеттіліктермен, өндірістік және техникалық қажеттіліктермен, сондай-ақ өрт сөндірумен байланысты. Ол үшін сумен жабдықтау жүйелері қолданылады, олардың құрамына су қабылдау қондырғылары, сорғы станциялары, суды тазарту және дайындау станциялары, магистральдық немесе таратушы құбырлар немесе арналар, резервуарлар мен су мұнаралары, сондай-ақ қосалқы құрылыстар: зертханалар, қоймалар және т. б.

      Су тұтыну түрлеріне сәйкес сумен жабдықтау жүйелері шаруашылық-ауыз су, техникалық (өндірістік) және өртке қарсы болып бөлінеді. Олар бөлек немесе біріктірілген болуы мүмкін, сумен қамтамасыз ету тәсілі бойынша - өздігінен ағатын, механикалық және аймақтық, ал оны пайдалану әдісі бойынша - тікелей, айналмалы, қайта пайдалану.

      Тікелей сарқындық жүйелерде барлық алынатын су технологиялық немесе басқа процестерге бір рет қатысады, содан кейін ол тазалауға және төгуге жіберіледі. Айналым жүйелерінде суды табиғи су объектілеріне ағызбай бірнеше рет пайдалану көзделеді, бірақ пайдаланудың әрбір циклі қажет болған жағдайда тазартуды (кондиционерлеуді) көздеуге тиіс. Қайтарымсыз шығындардың орнын толтыру үшін айналымдағы сумен жабдықтау жүйелерін тұрақты немесе мезгіл-мезгіл тамақтандыру жүргізіледі. Суды қайта-қайта пайдалану бірнеше технологиялық процестерді, содан кейін суды тазартуды және ағызуды қамтамасыз етеді.

      Қажетті судың көп бөлігі әдетте әртүрлі технологиялық процестерде айналым арқылы толтырылады, бірақ жұмыс істеу үшін жеткілікті таза таза су қажет. Су айналымының мүмкіндіктері белгілі бір технологиялық процеске, соның ішінде онда қолданылатын химиялық реагенттерге байланысты. Тұщы су әдетте жақын маңдағы көлден немесе өзеннен алынады. Кейбір жағдайларда Карьер суы таза су ретінде немесе өңдеусіз немесе өңдеуден кейін қолданылуы мүмкін (мысалы. суды Тұндыру және ағарту, металдарды тұндыру). Көптеген байыту зауыттарында суға деген қажеттілікті Карьер суын қайта өңдеу және пайдалану арқылы толығымен дерлік қамтамасыз етуге болады. Жобалар бойынша байыту фабрикалары техникалық судың 100 % айналымымен жұмыс істейді. Қоюландырғыштардың ағызылуы және қалдық қоймасынан тазартылған су қайтарылуға жатады. Қалдық қоймасындағы булану шығындары жазғы кезеңде 10 % құрайды. Екінші жағынан, кәсіпорыннан тыс жерде үлкен көлемдегі таза суды алу мүмкін емес. Шахтада пайдаланылатын шаруашылық-ауыз су әдетте шарт бойынша сыртқы жеткізушіден бөлек сатып алынады. Кейбір процестерде (мысалы, сүзгі маталарын жуу, компрессорларды салқындату) кәсіпорында тазартылған суды өзінің тазартқыш құрылғыларымен (мысалы, құм сүзгілерімен) қолдануға болады.

      Тау-кен кәсіпорындарының су тұтынуын жетілдірудің негізгі бағыттары-өзендерден, көлдерден және қалалық су құбырларынан ауыз су сапасын тұтынуды азайту, сондай-ақ шаруашылық-тұрмыстық және техникалық қажеттіліктер үшін шахта және карьер суларын пайдалануды кеңейту.

      Қосалқы өндірістік материалдарды тұтыну

      Тау-кен өндірісі үшін энергия мен су ресурстарынан басқа жарылғыш материалдар химиялық заттар, тау-кен қазбаларын бекітуге арналған материалдар (металл арка бекіткіші, якорь бекіткішінің әртүрлі түрлері, металл тор, қоспаның торкреті), құбырлар, әртүрлі типтегі және дене мақсатындағы Ұңғымаларды бұрғылау үшін қолданылатын бұрғылау құралы, қосалқы бөлшектер сияқты әртүрлі қосалқы өндіріс материалдары қажет. негізгі және қосалқы жабдықтар, тегістеу денелері, сүзгі маталары, полимерлі және композициялық материалдар және т. б.

1.5. Негізгі экологиялық проблемалар

      1.5.1 Ашық және жерасты игеру және өндіру, байыту кезіндегі негізгі экологиялық проблемалар

      Тау-кен жұмыстарының қоршаған ортаға әсері геологиялық ерекшеліктерге, кен орнының мөлшеріне, формасына және пайдалы компоненттің концентрациясына, орналасқан жердің табиғи-климаттық ерекшеліктеріне, сондай-ақ қолданылатын өндіру және байыту әдістеріне, таңдалған техникалық және технологиялық шешімдерге, табиғатты қорғау шараларына және т.б. байланысты.

      Тау-кен қызметі қоршаған ортаның барлық компоненттеріне әсер етеді: жер қойнауы, жер, топырақ, жерүсті және жерасты сулары, атмосфералық ауа, өсімдіктер мен жануарлар әлемі.

      Түсті металдар кендерін өндіру және байыту жөніндегі кәсіпорындардың негізгі экологиялық аспектілері атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары, кеніш және шахта суларының, қалдықтардың түзілуі, жерді пайдалану болып табылады.


      а

б


     


      1.9-сурет. а -карьердің және б - жерасты кенішінің (шахтаның) қоршаған ортамен өзара іс-қимыл схемасы



      1.5-кесте. Қызметтің әртүрлі кезеңдеріндегі тау-кен кәсіпорнының қоршаған ортаға әсері

Р/с №

Әсер ету

Ашық өндіру

Жерасты өндіру

Байыту

Өндіру және байыту қалдықтарын орналастыру

Геологиялық барлау жұмыстары

Топырақтың құнарлы қабатын алып тастау және сақтау

Аршу жұмыстары

Бұрғылау және жару жұмыстары

Өндіру жұмыстары

Тасымалдау

Ашу

Дайындық

Өндіру жұмыстары

Кенді ұсақтау
 

Магниттік және электрлік бөлу; флотация

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

1

Қоршаған ортаның компоненттеріне әсер

1.1

Атмосфералық ауаға шығарындылар

1.1.1

Қатты (тозаң )


1.1.2

Газ тәрізділер




1.2

Сарқынды сулардың төгінділері

1.2.1

Шахта және карьер








1.2.2

Байыту процестерінен












1.3

Қалдықтардың түзілуі

1.3.1

Аршылған және сыйымды жыныстар









1.3.2

Байыту қалдықтары












1.3.3

Физикалық әсер ету факторлары (шу және діріл)

1.4

Табиғи ортаның жоғалуы

1.4.1

Жер ресурстары және жер жамылғысы






1.4.2

Ландшафт





1.4.3

Флора және фауна






           

1.5.2. Геологиялық барлау жұмыстарын жүргізу кезіндегі әсер

      Кен орнының аумағындағы ГБЖ әсерінің негізгі түрлері ландшафттың механикалық бұзылуы және қоршаған орта элементтерінің техногендік көздермен ластануы болып табылады. ГБЖ қоршаған ортаға аз әсер етеді, бұл қоршаған ортаға теріс әсер ететін жұмыстардың қысқа мерзімділігі мен орналасуына байланысты.

      ГБЖ кезеңінің негізгі эмиссиялары:      

      қатты ластағыш заттар (тозаң ) шығарындылары-жолдарды және басқа да коммуникацияларды салу, тау-кен бұрғылау жұмыстарын жүргізу, тау-кен массасын сынамалық өндіру, тиеу және тасымалдау кезінде, сондай-ақ техниканы пайдалану кезінде;

      газ тәрізді заттардың шығарындылары (пайдаланылған газдар) – техниканы пайдалану;

      су объектілеріне ластанған сарқынды суларды ағызу – барлау тау-кен қазбаларын құрғату кезінде, жерасты суларына, жерүсті су ағындары мен су айдындарына гидродинамикалық және гидрохимиялық әсер ету;

      тау-кен-бұрғылау жұмыстарын жүргізу және сынамалық өндіру кезінде аршылған және сыйатын жыныстардың қалдықтарын қалыптастыру және орналастыру;

      шу, діріл – жолдар мен басқа да коммуникацияларды салу, БЖЖ жүргізу, тау-кен массасын тиеу, техниканы пайдалану кезінде.

      ландшафт пен геологиялық массивтің тұтастығын бұзу, жер жамылғысының ластануы – тау-кен бұрғылау жұмыстарын жүргізу кезінде, геологиялық барлау партияларының қалған базаларынан және бұрғылау жұмыстарының жұмыс алаңдарынан.

1.5.2.1. Атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары

      Пайдалы қазбаларды өндіру кезінде атмосфералық ауаға шығарындылар жарылыс жұмыстарынан, тау жыныстарын қазу мен экскавациялаудан, кенді ұсақтаудан, тасымалдау мен тиеу-түсіру жұмыстарынан, ұсақ ұнтақтау мен байытудан, концентратты кептіруден, жылумен жабдықтаудан, көлік пен өндірістік машиналардан, сондай-ақ қалдықтар мен сыйымды жыныстарды төгуден түседі. Ең маңызды шығарындылар - жарылғыш газдар (CO2, N2, CO, NOx), пайдаланылған газдар (СО2, СО, көмірсутектер, NOx, SO2, жұқа тозаң ), өндірістік газдар (соның ішінде биологиялық шаймалаудан, био-шаймалау ерітінділерін өңдеуден, қысыммен концентратты тотықтырудан: H2S, C2S, SO2, CO2, ЅО және кептіру: SO2), тоқтатылған заттар мен минералды тозаң . Тозаңның шығарындылары (қалқыма бөлшектер) әртүрлі қызмет түрлері кезінде пайда болады, мысалы, кен өндіру, тасымалдау, тиеу, ұсақтау, ұнтақтау, кептіру, негізгі жыныстарды төгу, концентрат пен байыту қалдықтарын сақтау. Тозаң құрамы бойынша ұсақ ұнтақталған кенге және оның негізгі жынысына сәйкес келеді, сондықтан құрамында зиянды металдар болуы мүмкін. Тозаң ның қауіптілігі кеннің минералды құрамына және ұнтақтау қабілетіне байланысты. Кейбір минералдар, әсіресе талшықты минералдар, мысалы, асбест, тозаң басқан кезде өздігінен зиянды болуы мүмкін.


     


      1.10-сурет. Тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде атмосфераның ластануының негізгі көздері мен түрлері


      Кенді өндіру және тасымалдау

      Кен өндіру және тасымалдау кезінде кен орнын өңдеу әдісіне қарамастан тозаң , пайдаланылған газдар мен жарылғыш газдар шығарындылары түзіледі. Кенді жүк көлігімен тасымалдау кезінде тозаң мен пайдаланылған газдардың әдеттегі шығарындылары ашық және жерасты өндіру әдісімен де пайда болады, әсіресе кен қоймалау үшін жер бетіне шығарылған кезде. Тозаң кендерден, жол беттерінен, дөңгелектерден және жүк платформаларынан ауаға шығарылады.

      Қоршаған ортаның ластануы зиянды газдар мен тозаң ды Тозаң -газ бұлтынан және жарылған тау массасынан газдарды шығару арқылы жүреді. Кен өндіру үшін пайдаланылатын жарылғыш заттар (мысалы, ЭЖЗ, АСДТ) жарылыс кезінде су буына, оксидке және көмірқышқыл газы, және азот оксидтері. Сонымен қатар, жарылғыш газдарда көміртегі тотығы мен азот оксидтері сияқты зиянды газдар аз болады. Жарылыс кезінде түтін де пайда болады. Бұл газдардың көлемі жарылғыш заттың килограммына 0,7-1 м3 газды құрайды.

      Жарылыс кезінде пайда болған ыстық газ өзімен бірге атмосфераға тау жыныстарының тозаң ын алады. Бұл жағдайда атмосфераға көтерілетін тозаң ның көлемі заряд пен жарылатын материалға байланысты. Тау жыныстарының материалы негізінен шахтаға жақын жерде тұнбаға түседі, бірақ жұқа тозаң шахтадан алыс қашықтыққа тасымалдануы мүмкін. Мысалы, графит тозаң ы үлкен аумаққа таралады және ластану қабілетіне байланысты аз мөлшерде де оңай көрінеді.

      Кенді және аршылған жыныстарды тасымалдау кәсіпорындардың аумағында тасымалданатын тау массалары түсетін жабыны жоқ жолдар арқылы жүзеге асырылады. Минералды материал ауыр көлік дөңгелектерінің астында ұсақ тозаң ға айналады, содан кейін жол бетінде тозаң қабаты жиі пайда болады. Тозаң мен пайдаланылған газдардың көліктік шығарындыларының көлемі аралық тиеу-түсіру кезінде, сондай-ақ кеніштен байыту цехына дейінгі қашықтық ұлғайған сайын өседі.

      Кенді өндірудің жерасты әдісімен атмосфераға кеніштің желдету жүйесінің ауасымен түсетін шығарындылар еңбекті қорғау ережелерімен шектеледі, сондықтан шығарындылар деңгейі әдетте төмен. Шахтадағы ауаның ылғалдылығы атмосфераға шығатын ауамен тозаң ның таралуын азайтуға көмектеседі. Ашық әдіспен тозаң мен пайдаланылған газдар шығарындылары жерасты әдісіне қарағанда, ең алдымен көлік қозғалысына байланысты айтарлықтай көп.

      Кен дайындау (ұсақтау, елеу)

      Ұсақтау және елеу кезінде шығатын шығарындылар көбінесе жабдықтың орналасуына байланысты. Үй - жайда немесе жерасты қазбаларында орналастырылған ұсақтау және елеу блогының шығарындылары әдетте қоршаған ортаға үлкен жүктеме әкелмейді. Машиналар тау массасын ұнтақтағыштың тиеу тесігіне айналдырады, әдетте ашық кеңістікте, сондықтан тазалау үшін тозаң шығарындыларын толығымен жинау мүмкін емес. Толығымен немесе ішінара ашық ауада орналасқан блоктан, әдетте, үй ішінде орналасқан жабдыққа қарағанда көбірек тозаң шығарындылары пайда болады. Тозаң шығарындыларының көлемі мен құрамы ауа-райына, кен түріне, қолданылатын технологияға байланысты. Ұнтақтау сатысында ұсақталғаннан және елеуден кейін атмосфераға көп мөлшерде шығарындылар түспейді, өйткені ұнтақтау әдетте жабық блокта, сулы ортада – қойыртпада жүзеге асырылады.

      Байыту

      Байыту процесінде газ және тозаң шығарындылары пайда болуы мүмкін, мысалы, концентратты кептіру, флотореагенттер мен химиялық реагенттерді дайындау және пайдалану немесе байыту процесінің өзі. Жылытуды қажет ететін технологиялық процестерде газ шығарындылары бөлінеді, олардың құрамында пайдаланылған газдар және технологияға байланысты азот оксидтері, көмірқышқыл газы, күкірт диоксиді және тоқтатылған заттар бар. Байыту процесінде пайда болған газдар, мысалы, күкіртті сутегі (H2S) сияқты жағымсыз иіске ие болуы мүмкін.

      Концентратты дәстүрлі мазутпен қыздырылған кептіру барабанында кептіру атмосфералық шығарындылардың көзі болып табылады. Кептіру барабанының газ шығарындылары кәдімгі түтін шығарындыларынан басқа, әдетте тозаң мен күкірт диоксиді бар. Кеніш аумағында байыту реактивтерін дайындау атмосфераға газ шығарындыларын тудыруы мүмкін. Мысалы, сөндірілмеген әк өндірісінде көмірқышқыл газының шығарындылары пайда болады, ал сөндірілген әк өндірісінде жылу мен су буы бөлінеді.

      Тұндыру және флотация процестерінде, сондай-ақ сүзгілерді жуу кезінде химиялық реагенттерді қолдану күкірт газы мен азот диоксиді сияқты газ шығарындыларын тудыруы мүмкін. Күкірт диоксиді (тотықсыздану) қолданылатын тұндыру процестерінде, сондай-ақ концентрацияланған күкірт қышқылы сульфидті минералдармен (әсіресе магниттік колчеданмен) әрекеттесетін флотация процестерінде күкіртсутек оңай бөлінеді. Сондай-ақ, үйінді бактериялық шаймалау кезінде атмосфераға көмірқышқыл газы мен күкіртсутек бөлінуі мүмкін. Күкіртті сутегі улы, жанғыш газ.

      Сынап шығарындыларын анықтайтын негізгі факторлар әртүрлі шикізаттардағы, әсіресе Кендегі/концентраттағы және әктегі сынаптың бастапқы концентрациясы және Қолданылатын кен/концентрат мөлшері болып табылады. Кенді байыту кезінде сынаптың едәуір бөлігі одан әрі орналастырылатын қалдықтарда қалады деп болжанады [4].

      Тау-кен массасын (аршыма тау жыныстары немесе концентратты) қоймалау және тасымалдау

      Тау-кен массасын қоймалау, тиеу және тасымалдау кезінде отынды карьерлік көлікпен жағу кезінде бөлінетін көлік құралдарының тозаң ы мен пайдаланылған газдарынан шығарындылар түзіледі.

      Тау-кен массасын шамадан тыс тиеу орындары (конвейерден конвейерге шамадан тыс тиеу, автосамосвалдарды үйіндіге немесе бункерге түсіру, вагондарды бункерге немесе экскаватордың шұңқырына түсіру және т.б.) тозаң шығарудың қарқынды көздері болып табылады. Сонымен қатар, роторлы кешендердің, ұсақтау және қайта тиеу пункттерінің жұмысы, тау жыныстарын игеру, автомобиль көлігінің қозғалысы және бульдозер үйіндісі пайда болған кезде технологиялық процестің барлық операциялары белсенді тозаң шығарумен бірге жүреді.

      Тау-кен массасын немесе дайын концентратты ашық кеңістікте қоймалау әдетте тозаңды тудырады, жауын-шашын тозаң ы жерүсті және жерасты су объектілеріне түсуі мүмкін. Тозаң шығарындылары аршылған жыныстардың үйінділері мен жиналатын дайын өнімнің қатарларының бетінен немесе жерге оянатын құрғақ материалды тиеу кезінде бөлінуі мүмкін. Қойма кезіндегі тозаң шығарындыларының көлемі ауа-райына, сондай-ақ қолданылатын технологияларға байланысты. Концентраттың жеткілікті ылғалдылығы сақталса және оның құрамында абсолютті құрғақ материалдың ең аз мөлшері болса, үйінділер мен үйінділердің бетінен тозаң азаяды. Егер концентрат жабық қоймаларда сақталса, онда шығарындылар тиеу және тасымалдау кезінде көлік құралдарының пайдаланылған газдарымен шектеледі.

      КТА нәтижесінде алынған ластағыш заттардың үлестік көрсеткіштері туралы ақпарат ішінара болып табылады және түсті металдар кендерін өндіру және байыту кезінде атмосфералық ауаға ластағыш заттардың шығарындылары бойынша толық көріністі көрсетпейді, өйткені тіркелген 57 өнеркәсіптік кәсіпорынның ішінен КТА тек 3 кәсіпорында жүргізілді.

1.5.2.2. Ластағыш заттардың су объектілеріне төгінділері

      Тау-кен кәсіпорнының өмірлік циклі кезінде су ортасына әсер етудің негізгі факторы суспензияланған бөлшектермен және еріген химиялық заттармен ластанған жерүсті және шахта суларының төгілуі болып табылады, сонымен қатар, жерасты жағдайында дренаждық шахталармен карьерлерді құрғату кезінде дренажды жерасты сулары ластанады, ал шахта суын айдау кезінде радиусы ондаған шақырымға жететін депрессиялық шұңқырлар пайда болады. Су қоймаларына жүктеме көздері байыту процестері, сондай-ақ тау жыныстары мен кен үйінділерінен және қалдық қоймаларынан табиғи ағын болуы мүмкін. Сонымен қатар, су объектілері тозаң мен, сондай-ақ су жинау бетінен жерүсті ағынымен ластануы мүмкін. Төменде кен өндіру және байыту процестерінен су объектілеріне жүктеме толығырақ сипатталған.

      Кен өндіру кезіндегі әсер

      Кеніштен (кеніштен, шахтадан) жерасты сулары және қазбаларды құрғақ күйде ұстау үшін сол жерге енетін жерүсті ағындары жер бетіне шығарылады. Суды айдау қажеттілігі өңделетін кен орнының геологиялық және гидрогеологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Айдалатын Судың химиялық құрамына кендер мен негізгі жыныстардың заттық құрамы және пайдалы қазбаларды алу (өндіру) үшін қолданылатын жарылғыш заттар әсер етеді.

      Кенді өндіру кезінде оның түріне байланысты ауыр металдар, жартылай металдар және сульфаттар суға ене алады. Мысалы, сульфидті кендерді өндіру кезінде айдалатын сулар, әдетте, сульфидті минералдардың тотығуына байланысты қышқыл және құрамында металл бар.

      Тау-кен қазбаларынан айдалатын судың құрамында суспензияланған заттар мен сульфидті минералдардың металдар мен сульфаттардың тотығу реакцияларында бөлінетін жарылғыш заттардың қалдықтары болуы мүмкін. Жарылғыш заттар әдетте аммоний нитраты негізінде жасалады, сондықтан олар кеніш суларына нитраттар мен аммоний иондарына түсіп, су объектілерінің эвтрофиясын тудыруы мүмкін. Жарылғыш заттардың құрамында су ағзаларына улы органикалық қосылыстар (мысалы, минералды майлар) болуы мүмкін.

      Кен өндіру кезінде жарылмаған жарылғыш зат кенмен байыту цехына немесе бос жыныспен үйінділерге түседі. Жарылғыш заттың құрамындағы аммиак селитрасы байыту кезінде, тұндырғыш тоғандардың немесе қалдық қоймалардың суында ериді және су қоймаларының нитрат және аммиак азотымен ластануын тудырады.

      Қар еріген немесе жаңбыр жауған кезде карьерлердің, шахталар мен фабрикалардың жер бұрмаларында орналасқан тау жыныстарының үйінділері мен дайын өнімнің ашық қоймалары жерүсті және жерасты (негізінен жерасты) суларының ластану көздеріне айналады. Үйіндіге түсіп, оның бүйір беттерінен ағып жатқан атмосфералық су тау жыныстарының эрозиясына байланысты ластанады, ал тау жыныстары арқылы сүзу кезінде ол азды-көпті минералданады.

      Жерасты қазбаларында өздігінен жүретін жабдықтарды, ал ашық тау-кен қазбаларында ІЖҚ бар қуатты көлік және технологиялық жабдықтарды қолдануды кеңейту шахта және карьер суларының мұнай өнімдерімен ластануының артуына әкелді. Кенді өндіру кезінде су объектілері мен топырақ жағдайының сапалық нашарлауы Технологиялық жабдықта пайдаланылатын майлардың және оларды сақтау орындарынан химиялық реагенттердің ағып кетуінің салдары болуы мүмкін. Сондай-ақ, кеніш суларында тау-кен жабдықтарынан ЖЖМ едәуір концентрациясы болуы мүмкін. Өндірістік қызмет кезеңінде мұнай өнімдерінің су қоймаларына ағуы тау-кен техникасының гидравликалық және отын жүйелерінің зақымдалуына байланысты мүмкін болады. Мұнай өнімдері немесе кенмен араласып, байыту цехына түседі немесе қазбалардан айдалатын шахта суына енеді.

      Карьерден (шахтадан, шахтадан) айдалатын су резервуарға (су жинағыштарға) жиналады, содан кейін ластану дәрежесіне қарай оны одан әрі тазарту және қоршаған ортаға шығару үшін тұндырғыштарға немесе жинақтаушы тоғандарға жіберіледі. Ластанған шахта және карьер суларының жерүсті су объектілеріне төгілуінің одан әрі әсері су ағынының гидрологиялық және температуралық режимінің өзгеруінен, химиялық құрамынан, су биоәртүрлілігіне, сондай-ақ су объектісін одан әрі пайдалану мүмкіндіктеріне теріс әсер ететін бұлттылық пен түбінің лайлануының жоғарылауынан көрінеді.

      Кендерді байыту кезіндегі әсер

      Байыту кезінде ластағыш заттар кеннің өзінен немесе байытуда қолданылатын реагенттерден су объектілеріне ене алады. Байыту процесінде кен механикалық түрде ұсақ минералды фракцияларға дейін ұнтақталады. Кен дайындау процесінде минералды кристалдардың беттері зақымдалады, Минералдардың химиялық тепе-теңдігі өзгереді, содан кейін олардың бетінен, мысалы, металдар мен күкірт технологиялық процеске шығарылуы мүмкін.

      Флотациялық реагенттерден жинағыштар, көбіктендіргіштер, қоршаған ортаны реттегіштер және флокулянттар су объектілерінің айтарлықтай ластануын тудырмайды, өйткені реагенттердің көп бөлігі концентратқа дұрыс дозада бекітіледі. Артық дозалану артық реагенттің целлюлозаға және одан әрі қалдық қоймаға түсуіне әкелуі мүмкін, онда бөлік ыдырайды немесе айналмалы сумен технологиялық процеске енеді. Жинаушылар тобына жататын ксантогенаттар су объектілерінің айтарлықтай ластануын тудырмай, сулы ерітінділерде оңай ыдырайды (реагенттердің қалдықтары: Na және/немесе K). Сондай-ақ, активатор реагенттерінің көп бөлігі концентрат бетіне бекітіледі және олардың аз ғана бөлігі технологиялық судың айналымында қалдықтарымен айналады.

      Төменде су ресурстарына әсер етудің негізгі аспектілері келтірілген.

      Қышқыл шахта суларының дренажы және шаймалау өнімдерімен ластануы (тотыққан мыс кендерін күкірт қышқылымен шаймалау және Алтынды цианидтермен шаймалау кезінде). Тау жыныстары (карьерлер мен жерасты қазбаларының қабырғалары, қалдықтар, бос жыныстардың үйінділері, үйінділерден үйінділерді шаймалау және шаймалау материалдары) оттегі мен суға ұшыраған кезде темір сульфидтері минералдарының көп мөлшері (әсіресе пирит) және бейтараптандырғыштардың жеткіліксіз мөлшері болған кезде қышқыл түзілуі мүмкін. Өз кезегінде қышқыл өндірілген тау жыныстарынан металдарды және басқа ластағыш заттарды шайып немесе ерітіп, жоғары қышқылды, сульфаты жоғары және металдармен қаныққан ерітінділер түзеді (соның ішінде кадмий, мыс, қорғасын, мырыш, мышьяк және т .б.) [5].

      Топырақ пен тау-кен қызметінің қалдықтарын жерүсті суларына шаю. Көптеген тау-кен жобалары үшін топырақ пен тау жыныстарының эрозияға ұшырау мүмкіндігі маңызды мәселе болып табылады, нәтижесінде жерүсті суларының сапасы нашарлайды. Сондықтан эрозияға қарсы күрес шахтаны пайдалану басталғаннан бастап қалпына келтіру аяқталғанға дейін жүргізілуі керек. Эрозия жақын маңдағы су айдындарында, әсіресе қатты нөсер кезінде және белсенді қар еріген кезде жауын-шашынның (және кез келген ілеспе химиялық ластанудың) айтарлықтай шөгуіне әкелуі мүмкін. Тау-кен жұмыстары учаскелеріндегі эрозия/шөгінділердің негізгі көздеріне карьерлер, үймелі сілтісіздендіру учаскелері, бос және аршылған жыныстардың үйінділері, қалдық шаруашылығы, кірме және тасымалдау жолдары, кен үйінділері, техникаға қызмет көрсету орындары, ГБЖ учаскелері, сондай-ақ рекультивация сатысындағы учаскелер кіруі мүмкін. Сондай-ақ, бұзылған жерлерден алынған материалдар (тау-кен жұмыстарынан, бос жыныстардың үйінділерінен, ластанған топырақтан және т.б.) тұнбамен бірге химиялық ластағыш заттарды, негізінен ауыр металдарды тасымалдай алады.

      Кеніштің төгілуінің әсері. Кеніш суларын тау-кен жұмыстарынан шығару және ағызу қоршаған ортаға әсердің жиынтығы болып табылады. Сулы горизонт жерасты тау-кен қазбаларынан немесе Карьер түбінен жоғары болған кезде, тау-кен қазбаларында су жиналады. Бұл жағдайда тау-кен қазбаларынан суды сорып алу керек. Тау-кен байыту кешендерін жобалау кезінде жалпы кеніш-фабриканың су балансын есептеген жөн, бұл ретте тұндырғыш тоғандағы кеніш сулары мен қалдық қоймасынан тазартылған суды біріктірген жөн. Осылайша, табиғи көздерден су алу алынып тасталады және концентрат пен қалдықты сусыздандыру кезінде судың жоғалуы толтырылады. Сонымен қатар, суды шахтаны (карьерді) қоршап тұрған ұңғымалардан сорып алуға болады, бұл сулы горизонтта депрессиялық шұңқыр жасайды, осылайша судың қазбаларға енуін азайтады. Кеніш жұмыс істеп тұрған кезде, кеніш сулары үнемі сорылып, кен өндіруді қамтамасыз етуі керек. Алайда, кен өндіру аяқталған кезде, кеніш суларын айдау жиі тоқтайды, бұл жарықтарда, шахталарда, көлденең қазбаларда, карьерлерде судың жиналуына және қоршаған ортаға бақылаусыз түсуіне әкелуі мүмкін. Кейбір аудандарда жерасты суларының сарқылуы және жерүсті сулары мен жақын маңдағы сулы-батпақты жерлерге әсер етуі үлкен проблема болуы мүмкін.

      Жерасты сулары деңгейінің төмендеуі нәтижесінде әсер ету түрлері жерүсті суларының азаюын немесе толық сарқылуын қамтуы мүмкін; олардың сапасының төмендеуі және сумен байланысты шаруашылық қызметтің бұзылуы; тіршілік ету ортасының деградациясы (жағалау аймақтары, бұлақтар мен сулы-батпақты жерлер ғана емес, сонымен қатар жерасты суларының деңгейі аймақтан төмен болған жағдайда биіктіктерде бұталар терең тамырларға әсер етуі мүмкін); үй құдықтарындағы судың азаюы немесе толық жоғалуы; жерасты суларын айдау (ағызу) орнынан төмен қарай жерүсті суларына қайта айдауға байланысты судың саны мен сапасына қатысты проблемалар.

      Егер су ағызу жүргізілсе, көктемнен сорылған су тиісті тазартудан кейін жерүсті суларына жағымсыз әсерді азайту үшін пайдаланылуы мүмкін. Алайда, дренаж тоқтаған кезде, депрессиялық шұңқырлар ондаған жылдар бойы қалпына келтіріліп, жерүсті ағынының көлемін үнемі төмендетіп отыруы мүмкін.

      Сулы-батпақты жерлерді құру үшін сорылған суды пайдалануға негізделген ластану деңгейін төмендету жөніндегі шаралар тек су төгетін кезеңде ғана жүзеге асырылуы мүмкін [6].

1.5.2.3. Өндіріс қалдықтарының түзілуі және оларды басқару

      Металл кенін өндірудегі әдеттегі қалдықтар – бұл кен өндіру кезінде бөлінетін тау жыныстары, байыту процесінде түзілген қалдықтар және құрылыс кезеңінде алынатын топырақтың беткі қабаты (әсіресе кен орнын игерудің ашық әдісімен).

      Сонымен қатар, өндірістік процестерде қалдықтарға тең тұнба немесе тұнба пайда болуы мүмкін, мысалы, еріту процесінің қалдық материалы немесе химиялық тұндыру реакциялары (мысалы, гипс пен металл гидроксидтерінің қоспасынан тұратын тұнба) немесе кеніш суларының тоқтатылған бөлшектерін тұндыру түрінде (мысалы, қазбалардан айдалатын суларды ағарту кезінде).

      Жанас жыныстар

      Жанас жыныстары кен өндіруді қамтамасыз ету үшін ашық және жерасты тәсілдерімен алынады және жойылады. Жерасты тау-кен жұмыстарында, әдетте, жанас жыныстарының үлесі ашық тау жыныстарына қарағанда аз болады, мұнда алынатын аршылған және жанас жыныстарының көлемі өндірілген кен көлемінен бірнеше есе көп болуы мүмкін. Кен орны жерасты әдісімен игерілгенде, әдетте, негізгі тау жынысы қалау қоспаларында өндірілген кеңістікті толтыру үшін, құлау шұңқырлары мен шұңқырларды толтыру үшін дереу пайдаланылады немесе өндірілген кеңістіктерді төсеу қажеттілігі болмаған кезде кеніш салу кезеңінде жер бетіне қойылады.

      Негізгі жыныстарды пайдалану мүмкіндігі олардың геотехникалық ерекшеліктеріне және қоршаған ортаға жарамдылығына байланысты. Үздік сапалы тау жыныстары құрылыс материалы ретінде шахтадан тыс сатуға жарамды болуы мүмкін.

      Кеніш аумағында уақытша немесе тұрақты сақтауға орналастырылған бос жыныстардың үйінділері минералды тозаң шығарындыларын және су объектілерінің ластануын тудыруы мүмкін. Бос жыныс ірі кесек материал түрінде жиналады, сондықтан қатты тозаң болмайды. Ірі кесектердің арасында ұсақ ұнтақталған минералды материал болуы мүмкін, ол тозаң ды оңай тудырады. Минералды материалдың ықтимал ауа-райының бұзылуы, пышақтың бетін көгалдандыруды қамтамасыз ететін қарашірік қабатының болмауы, пышақтың үлкен биіктігі жел эрозиясы мен оның әсерінен болатын тозаң жүктемесінің қаупін арттырады.

      Бос жыныстардан шығарындылардың сипаты негізінен материалдың минералогиялық және химиялық құрамына байланысты. Егер бос жыныстың үйіндісінде сульфидті минералдар болса және қышқыл түзуші болса, онда үйіндіден қышқыл және құрамында металдар бар ағындар жерүсті және жерасты су көздерін ластауы мүмкін. Қалдық қоймаларынан жуылатын судың құрамында жақын маңдағы су қоймаларының азотпен ластануын тудыратын жарылғыш заттар да бар.

      Байыту қалдықтары

      Түсті металл кендерін байыту процесінде пайда болған қалдықтар немесе үйінді қалдықтары ұсақ ұнтақталған кен минералдары мен негізгі жыныстардан, сондай-ақ байыту реагенттерінің қалдықтарынан тұрады. Қалдықтар қойыртпақ түрінде тұрақты сақтауға қойылады, онда қатты материал бассейннің түбіне түседі, ал тазартылған су өңдеуге, техникалық су айналымына беріледі. Қалдық қоймасын пайдалану жобасы бойынша жағажайларды қалдықтармен жуу кезінде бөгет қалдық қоймасының сыйымдылығын арттыру үшін үнемі тас жыныстарымен ұлғайтылады.

      Қалдықтарды қолдану олардың физикалық қасиеттерін (мысалы, ұсақ түйіршіктілік, беріктік) және химиялық қасиеттерін (мысалы, сульфидті қалдықтар: қышқылдық потенциал, экологиялық зиянды металдар) шектейді. Тұрақты сақтауға орналастырылған қалдықтардың көлемін жерасты шахтасының бос жерлерін толтыру үшін фракцияларды немесе "құрғақ қалдықты сақтау" әдістерін қолдану арқылы азайтуға болады. Жерасты қуыстарын төсеу үшін сусыздандырылған қалдықтарды пайдалану көптеген шахталардағы өндірістік қызмет тұрғысынан маңызды. Паста бетбелгісінің жаңа технологиясы жерасты шахтасының бос жерлерін толтыру үшін барлық дерлік қалдықтарды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда қалдықтар шоғырланып, олардан дайындалған кеңістікке құйылатын паста тәрізді материал дайындалады [3].

      Қалдық қоймасы тозаң шығарындыларын, су объектілерінің ластануын тудыруы мүмкін және кейде жағымсыз иіс таратады. Қалдық қоймасына қойыртпақ түрінде келетін байыту қалдықтары ұсақ түйіршікті болып табылады және құрғаған кезде қатты тозаң ды тудыруы мүмкін. Тозаңдануға қалдық қоймасының үлкен ауданы және жер деңгейінен жоғары орналасуы да ықпал етеді. Байыту фабрикасы жұмыс істеп тұрған кезде қалдықтарды қалдық қоймасының айналасына орналастыру олардың кебуіне жол бермейді. Қойыртпаны қалдық қоймасының бүйірінен беру кезінде ұсақ түйіршікті қалдық бөлшектері тоғанның ортасына қарай жылжиды, ал үлкендері түсіру орнына жақын қалады. Тозаң дану жаз мезгілінде, әсіресе құрғақ және желді ауа-райында, қоршау бөгеттерінің құрғақ бүйірлерінен, сондай-ақ үйінді бөгетімен және тұндырғыш тоған суының ойығымен шектелген учаскелерден болуы мүмкін. Тұндырғыш тоғанда пайда болатын химиялық және биологиялық реакциялар кезінде иіс (мысалы, флотореагенттер) сирек пайда болуы мүмкін.

      Ластағыш заттар қалдық қоймаларынан инфильтрация нәтижесінде жерасты су объектілеріне түседі. Қалдық қоймасының сарқынды суларының химиялық құрамы кен орнының құрамына, қолданылатын технология мен байыту реагенттеріне, сондай-ақ қалдықтарды орналастыру әдісіне және қалдық қоймасының құрылымына байланысты.

      Қалдық қоймасындағы су көлемі су төгетін құдық арқылы тоғаннан суды шығару арқылы реттеледі. Су әдетте тұндырғышқа түседі, ол жарықтандырылғаннан кейін қайтадан технологиялық процеске оралады. Бөгет құйылған Пионер бөгетінен тұрады, қалдықтарды жуған кезде бөгеттің ішкі периметрі бойынша гидротехникалық құрылыстың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бөгет пен тұндырғыш тоған суының ойығы арасында кең құрғақ жолақ (жағажай деп аталады) пайда болады. Кәдімгі сарқынды суларды ағызудан басқа, инфильтрат бөгет арқылы ағып кетуі мүмкін (1.11-сурет).

     



      1.11-сурет. Тығыз негізі жоқ қалдық қоймасының бөгет аймағындағы су ағындары


      Инфильтрат әдетте айналма каналға жиналады, егер оның сапасы су қоймасына төгуге жарамсыз болса, оны қайтадан қалдық қоймасына беруге болады. Егер тоғанның негізі су өткізгіш топырақтан жасалған болса, тоғанның түбінен жерасты суларына инфильтрация да мүмкін. Әдетте, қалдық қоймасының құрылыс кезеңінде топырақтың қасиеттері зерттеледі, қажет болған жағдайда негіз жасанды сүзгіге қарсы материалдармен тығыздалады (мысалы, полимерлі пленка жабыны, бентонит және т.б.).

      Алынатын жер массалары

      Тау-кен кәсіпорны қызметінің бастапқы кезеңінде, әсіресе ашық карьерді салу кезінде кен кен орнының беті жердің беткі қабатынан тазартылады. Бұл жер массалары жақын жерде жиналады және мүмкіндігінше шахтаның жер жұмыстарында қолданылады. Сақталған өсімдік қабатын кеніш жабылғаннан кейін учаскені қалпына келтіру үшін қолдануға болады. Бұл жағдайда біз топырақты ұзақ уақыт сақтау туралы айтып отырмыз. Егер бұл топырақ геотехникалық ерекшеліктеріне немесе экологиялық қолайсыздығына байланысты құрылыс кезінде немесе кеніш жабылғаннан кейін жер қазу жұмыстарында қолдануға жарамсыз болса, онда ол тұрақты сақтауға арналған учаскеде орналастырылады. Алынатын жер массаларының көлемі мен құрамы жерүсті топырақтарының даму ауқымына, қалыңдығына және құрылымына байланысты.

      Жауын-шашын мен шламдар

      Кеніштің қызметінде байыту процесінде немесе суды өңдеу кезінде әртүрлі жауын-шашын немесе шламдар пайда болуы мүмкін. Байыту кезінде шөгінділер шаймалау процесінің артық ерітінділерін немесе шаю суларын химиялық өңдеу арқылы түзіледі.

      Кеніш суларын өңдеу кезінде жауын-шашын да, шламдар да (шламдар) пайда болуы мүмкін. Минералды гидроксид тұнбасы суды химиялық өңдеу кезінде пайда болады, мысалы, бейтараптандыру немесе тұндыру. Гидроксид тұнбасы қалдық қоймасында темірі бар судың аэрациясы нәтижесінде де түзіледі. Тұнбаның құрамы Судың химиялық құрамына және пайдаланылған реагенттерге байланысты.

      Суды өңдеу кезінде шлам (тұнба) түзіледі, оның ішінде кеніш және технологиялық Судан суспензияланған заттарды алып тастау кезінде. Суспензиялар Судан әдетте ағартқыш бассейнде тұндыру, тұндыру немесе тұндыру арқылы шығарылады. Жерасты қазу кезінде жарықтандырғыштар жерастындағы тазарту кеңістігінде де, жер бетінде де болуы мүмкін. Ашық өндіру әдісімен бассейндер жер бетіндегі карьерге жақын орналасқан. Технологиялық суды тазарту көбінесе қалдық қоймасының аумағында оны өндірістік циклге қайтарғанға дейін жүзеге асырылады. Тазартқыш бассейндердің түбінде ұсақ ұнтақталған кен минералдары мен еленген материалдан тұратын шлам (тұнба) жиналады және құрамында жарылғыш заттардың (шахта және карьер суларының тұнбалары) немесе байыту реагенттерінің (технологиялық сулардың тұнбалары) қалдықтары болуы мүмкін. Тұнба мен тұнба кеніш аумағында немесе ол үшін арнайы құрылған полигондарда немесе кеніштің басқа қалдықтарымен бірге тұрақты сақтауға орналастырылады. Тұрақты орналасуға қойылатын талаптар тұнба мен тұнбаның құрамына байланысты. Тұнба мен тұнбаның құрамы мен орналасуына байланысты тозаң шығарындылары және кеніштің су айдындарына түсетін ағындары олармен байланысты болуы мүмкін.

      Басқа да қалдықтар

      Жоғарыда аталған тау-кен және байыту өндірісінің қалдықтарынан басқа, тау-кен байыту кәсіпорындарында:

      металл скрап (жұмсалған тегістеу шарлары немесе шыбықтар)

      флотореагенттер ыдысының қалдықтары

      картон және қағаз қалдықтары;

      пайдаланылған майлар мен мұнай өнімдері;

      металл сынықтары;

      электр және электрондық аспаптардың қалдықтары;

      резеңке және пластик қалдықтары;

      проблемалық қалдықтар;

      кәріз ағындары;

      басқалар.

      Қалдықтар сұрыпталады және қайта өңдеуге немесе сақтау орындарына жіберіледі. Полигондарға шығарылатын қалдықтардың көлемі ең аз болуы тиіс.

1.5.2.4. Шу және діріл

      Тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындарында жерасты және ашық пайдалы қазбаларды өндіру технологиясының ерекшеліктеріне байланысты өндірістік ортаның әртүрлі қолайсыз факторлары (тозаң , шу, діріл, қолайсыз микроклимат және т.б.) бір уақытта жұмыс істейді, олардың ауырлығы көбінесе кәсіпорындардағы нақты климатогеографиялық және тау-кен геологиялық жағдайларына байланысты.

      Тау-кен кәсіпорындарының қызметінде шу мен дірілдің негізгі көздері жарылыс жұмыстары, бұрғылау жұмыстары, тау-кен массасын тиеу және тасымалдау процестері, көлік қозғалтқыштарынан шыққан шу, конвейер және теміржол көлігі, желдеткіш қондырғылар, ұсақтау, ұсақтауға байланысты тым үлкен тас блоктардың бөлінуі болып табылады.сұрыптау, ұнтақтау. Жұмыс істейтін экскаваторлардың, бульдозерлердің, жарылыс жұмыстарының, көліктің, кенді ұсақтаудың және ұнтақтаудың, сондай-ақ материалды үйінділерге жинаудың жиынтық әсері жабайы табиғат пен жақын маңдағы тұрғындарға айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Байыту зауыттарында шу мен діріл ұнтақтау және ұнтақтау цехтарында, сондай-ақ үрлегіштер бөлімінде кен дайындаумен байланысты. Ұсақтаудан бастап өндірістік цикл процестері негізінен жабық бөлмелерде өтеді. Бұл ретте шудың қоршаған ортаға әсері жобалау шешімдерінің көмегімен шектелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда байыту цехының және қосалқы операциялардың шу көздері (үрлегіштер және т.б.).) олардың тар жолақтығына байланысты маңызды болуы мүмкін.

      Діріл тау-кен жұмыстарында қолданылатын әртүрлі техниканың жұмысымен байланысты, бірақ жарылыс оның негізгі көзі болып саналады. Діріл ауқымды тау-кен кәсіпорындарының жанындағы инфрақұрылымның, ғимараттардың, адам тұрғын үйінің тұрақтылығына әсер етеді. Жарылыс кезінде дірілден басқа ауаның ауытқуы байқалады, ол ішінара адамның есту жиілігінің диапазонында, ал ішінара одан төмен. Жарылыс кезінде пайда болатын бұл төмен жиілікті ауа тербелісі атмосфералық қысым толқыны деп аталады. Толқын күшіне әсер ететін факторлар жарылысқа байланысты өзгереді, бұл атмосфералық қысымның толқын Күшін бағалауды қиындатады. Атмосфералық қысым толқынының қоршаған ортаға таралуына және оның зақымдану қаупіне ауа-райы, рельеф, кедергілер және толқын бағыты әсер етеді. Атмосфералық қысым толқынының пайда болуының басқа себептері атмосфералық қысым импульстары мен жердің тербелісі болып табылады. Жарылыс ауада немесе беттік зарядта болған кезде атмосфералық қысым толқыны үлкен болады.

1.5.2.5. Жер ресурстары мен жер жамылғысына әсер

      Тау-кен жұмыстары әдетте қоршаған ландшафтты өзгертеді, өйткені олар бұрын қол тигізбеген борпылдақ материалдарды ашады.

      Шахталардың төгілуінен химиялық ластанған топырақтар, егер бұл материалдар үйінділер салу, сәндік антропогендік ландшафт жасау немесе топырақ қоспалары ретінде пайдаланылса, тікелей және тікелей қауіп төндіруі мүмкін [5].

      Флотациялық байыту фабрикаларының үйінді қалдықтарын жинау кезінде қалдық қоймаларына арналған үлкен жер учаскелері тартылады. Қалдықтардың көлемі концентрат шығымдылығының 2-3 % шегере отырып, өндірілген кен көлеміне тең. Қалдық шаруашылығы гидротехникалық құрылым болып табылады, оған қалдық қоймасы, тоған тұндырғыш, қоршау бөгеттерімен қоршалған апаттық тоған, сондай-ақ қалдықтар мен суды айдауға арналған сорғы станцияларының кешені кіреді. Өндірілген кен көлемі жыл сайын өсіп келеді. Жер ресурстары мен жер жамылғысы үшін негізгі қауіп гектар жер учаскелерін су басатын бөгеттің немесе құбырдың жарылуы болуы мүмкін.

1.5.3. Флора мен фаунаға әсері

      Тау-кен жұмыстары өсімдіктер мен топырақтың ЖҚҚ жою, фаунаны жылжыту, ластағыш заттардың шығарындылары және шу әсерінен қоршаған ортаға және онымен байланысты биотиптерге әсер етеді. Экспозицияның кейбір түрлері қысқа мерзімді болып табылады және тау бөгетінің аумағымен шектеледі; басқалары ұзақ мерзімді әсер етуі мүмкін.

      Қарастырылып отырған аумақтардағы жануарлар әлеміне әсер ету адамдардың болуына, техниканың жұмысына және көлік қозғалысына байланысты алаңдаушылық факторында тіршілік ету ортасы ретінде жерді бөлу алаңын алып тастаудан көрінеді.

      Жер бетіндегі тау-кен жұмыстары су мекендейтін жерлердің деградациясына әкелуі мүмкін, ал әсер кәсіпорынның едәуір аймағында сезіледі.

1.5.4. Жою және рекультивациялау кезіндегі әсер

      Өндіруші кәсіпорынның жабылуы және қалпына келтіру жұмыстары кеннің экономикалық тиімді қорлары таусылғанда немесе тау-кен жұмыстары біржола тоқтаған кезде өзекті болады. Тау-кен өндіру кәсіпорнының өндірістік қызметінің салдарын қалпына келтіру және жою мақсаты әртүрлі өндірістік объектілерден улы ластағыш заттардың бөлінуін болдырмау мақсатында жер учаскесін бастапқы күйіне барынша ұқсас күйге қайтару болуға тиіс.

      Жою және рекультивациялық жұмыстарды орындау кезінде, өндірістік қызмет сияқты, атмосфералық ауаның қатты (тозаң ) және газ тәрізді (пайдаланылған газдар) заттармен ластануы, ғимараттар мен құрылыстарды бөлшектеуден қалдықтардың пайда болуы және орналастырылуы, ластанған жерүсті ағынының пайда болуы және шахта суларының су объектілеріне төгілуі, физикалық әсер ету факторлары болуы мүмкін.

      Жою жұмыстарын тиісінше орындау ластанған ағындардың пайда болуына, бөгеттердің тұтастығын бұзуға жол бермейді.

      Тау-кен өндіру кәсіпорны қызметінің салдарын жою және қалпына келтіру жөніндегі жұмыстар тарату жоспарын жасау жөніндегі нұсқаулықтың талаптарына сәйкес жүргізілуге тиіс (Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2018 жылғы 24 мамырдағы № 386 бұйрығы) және зерттеу нәтижелерін қабылдау және жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялардың салдарларын жою жөніндегі жұмыстардың қағидалары.

2. Ең үздік қолжетімді техникаларды анықтау әдіснамасы

      Осы ЕҚТ бойынша анықтамалықты қолдану саласы үшін ЕҚТ-ны айқындау рәсімін Қағидаларға сәйкес "Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығы" КЕАҚ атынан ЕҚТ бюросы (бұдан әрі – Орталық) және "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу мәселелері жөніндегі техникалық жұмыс тобы ұйымдастырды.

      Осы рәсім шеңберінде ЕҚТ-ны айқындаудың халықаралық практикасы мен тәсілдері, оның ішінде ЕҚТ-ны айқындау және ЕҚТ негізінде экологиялық рұқсаттар алу шарттарын орындау үшін экологиялық тиімділік деңгейлерін белгілеу жөніндегі нұсқаулыққа негізделген тәсілдер ескерілді [7].

2.1. ЕҚТ детерминациясы, таңдау қағидаттары

      ЕҚТ-ны анықтау Экология кодексінің талаптарына сәйкес қағидаттар мен өлшемдерге, сондай-ақ "Түсті металл кендерін (асыл металдарды қоса алғанда) өндіру және байыту" ЕҚТ бойынша анықтамалықты әзірлеу мәселелері жөніндегі техникалық жұмыс тобының іс-қимылдарының реттілігін сақтауға негізделеді:

      1.      Эмиссиялардың маркерлік ластағыш заттарын ескере отырып, сала үшін

      негізгі экологиялық проблемаларды айқындау.

      Түсті металдар кендерін өндірудің, байытудың әрбір технологиялық процесі үшін маркерлік заттардың тізбесі айқындалған (неғұрлым егжей-тегжейлі ақпарат осы ЕҚТ анықтамалығының 6-бөлімінде келтірілген).

      Маркерлік заттар тізбесін айқындау әдісі негізінен ЕҚТ бойынша осы анықтамалықты қолданылу саласында жүргізілген кәсіпорындардың КТА барысында алынған жобалық, технологиялық құжаттаманы және мәліметтерді зерделеуге негізделді.

      Ластанудың негізгі көздерінің эмиссияларында болатын ластағыш заттардың тізбесінен әрбір технологиялық процесс үшін мынадай сипаттамаларға сәйкес болған жағдайда маркерлік заттардың тізбесі жеке айқындалды:

      зат қарастырылып отырған технологиялық процеске тән (жобалау және технологиялық құжаттамада негізделген заттар);

      зат қоршаған ортаға және (немесе) халықтың денсаулығына айтарлықтай әсер етеді, оның ішінде жоғары уыттылығы, дәлелденген канцерогендік, мутагендік, тератогендік қасиеттері, кумулятивтік әсері, сондай-ақ тұрақты органикалық ластағыш заттарға жататын заттар бар;

      2.      Саланың экологиялық проблемаларын кешенді шешуге бағытталған

      техник-кандидаттарды айқындау және сипаттау.

      Техник-кандидаттардың тізбесін қалыптастыру кезінде Қазақстан Республикасында бар (КТА нәтижесінде анықталған) және ЕҚТ саласындағы халықаралық құжаттардың ішінен ЕҚТ бойынша осы анықтамалықты қолданылу саласының экологиялық проблемаларын кешенді шешуге бағытталған технологиялар, тәсілдер, әдістер, процестер, практикалар, тәсілдер мен шешімдер қаралды, нәтижесінде 5-бөлімде ұсынылған техник-кандидаттардың тізбесі.

      Әрбір техник-кандидат үшін техник-кандидаттардың техникалық қолданылуына қатысты технологиялық сипаттама мен пайымдаулар; техник-кандидатты Ендірудің экологиялық көрсеткіштері мен әлеуетті пайдасы; экономикалық көрсеткіштер, әлеуетті кросс-медиа (ортааралық) әсерлер мен триггерлер келтірілген.

      3.      Техникалық қолдану, экологиялық нәтижелілік және экономикалық тиімділік көрсеткіштеріне сәйкес техник-кандидаттарды талдау және салыстыру.

      ЕҚТ ретінде қаралатын техник-кандидаттарға қатысты мынадай ретпен бағалау жүргізілді:

      1.      Технологиялық қолдану параметрлері бойынша үміткер техниканы бағалау;

      2.      Үміткер техниканы экологиялық тиімділік параметрлері бойынша бағалау.

      Мынадай көрсеткіштерге қатысты сандық мәнмен (өлшем бірлігі немесе % қысқарту/ұлғайту) көрсетілген техник-кандидаттарды Ендірудің экологиялық әсеріне талдау жүргізілді:

      атмосфералық ауа: шығарындылардың алдын алу және (немесе) азайту;

      су тұтыну: жалпы су тұтынуды азайту;

      сарқынды сулар: төгінділердің алдын алу және (немесе) азайту;

      топырақ, жер қойнауы, жерасты сулары: табиғи ортаның компоненттеріне әсерін болдырмау және (немесе) азайту;

      қалдықтар: өндірістік қалдықтардың пайда болуын/жиналуын болдырмау және (немесе) азайту және/немесе оларды қайта пайдалану, қалдықтарды қалпына келтіру және қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату;

      шикізатты тұтыну: тұтыну деңгейін төмендету, баламалы материалдармен және (немесе) өндіріс және тұтыну қалдықтарымен алмастыру;

      энергия тұтыну: энергетикалық және отын ресурстарын тұтыну деңгейін төмендету; баламалы энергия көздерін пайдалану; заттарды регенерациялау және қайта өңдеу және жылуды қалпына келтіру мүмкіндігі; электр және жылу энергиясын тұтынуды өз қажеттіліктеріне азайту;

      шу, діріл, электромагниттік және жылу әсерлері: физикалық әсер ету деңгейінің төмендеуі;

      Кросс-медиа эффектілерінің болмауы немесе болуы да ескерілді.

      Кандидат техникасының жоғарыда аталған көрсеткіштердің әрқайсысына сәйкестігі немесе сәйкес келмеуі КТА нәтижесінде алынған мәліметтерге негізделді;

      3.      Кандидат техниканы экономикалық тиімділік параметрлері бойынша бағалау.

      Кандидат-техниканың экономикалық тиімділігін бағалау міндетті емес, алайда техникалық жұмыс тобы мүшелерінің көпшілігінің шешімі бойынша техникалық жұмыс тобының мүшелері-өнеркәсіптік кәсіпорындардың өкілдері ендірілген және жақсы жұмыс істейтін өнеркәсіптік қондырғыларда/зауыттарда пайдаланылатын кейбір техникаларға қатысты ЕҚТ экономикалық бағалауды жүргізді.

      Өнеркәсіптік енгізу фактісі КТА нәтижесінде анықталған мәліметтерді талдау нәтижесінде анықталды.

      4. ЕҚТ қолдануға байланысты технологиялық көрсеткіштерді анықтау.

      ЕҚТ қолдануға байланысты эмиссиялар деңгейлерін және өзге де технологиялық көрсеткіштерді айқындау көп жағдайда өндірістік процестің соңғы сатысында теріс антропогендік әсерді төмендетуді және ластануды бақылауды қамтамасыз ететін техникаларға қатысты қолданылған.

2.2. Техникаларды ЕҚТ-ға жатқызу өлшемшарттары

      Экология кодексінің 113-бабының 3-тармағына сәйкес ЕҚТ мынадай өлшемшарттардың үйлесімі негізінде айқындалады:

      1) аз қалдықты технологияны пайдалану;

      2) қауіптілігі неғұрлым аз заттарды пайдалану;

      3) технологиялық процесте түзілетін және пайдаланылатын заттардың, сондай-ақ қалдықтардың қолданылуға келетіндей шамада қалпына келтірілуі мен рециклингіне ықпал ету;

      4) өнеркәсіптік деңгейде табысты сыналған процестердің, құрылғылардың және операциялық әдістердің салыстырмалылығы;

      5) ғылыми білімдегі технологиялық серпілістер мен өзгерістер;

      6) қоршаған ортаға тиісті эмиссиялардың табиғаты, ықпалы мен көлемі;

      7) жаңа және жұмыс істеп тұрған объектілер үшін пайдалануға берілу күні;

      8) ЕҚТ ендіруге қажетті мерзімдердің ұзақтығы;

      9) процестерде пайдаланылатын шикізат пен ресурстардың (суды қоса алғанда) тұтынылу деңгейі мен қасиеттері және энергия тиімділігі;

      10) қоршаған ортаға эмиссиялардың жағымсыз әсері мен қоршаған орта үшін тәуекелдерді болғызбау немесе олардың жалпы деңгейін барынша қысқарту қажеттігі;

      11) аварияларды болғызбау және қоршаған ортаға жағымсыз салдарларды барынша азайту қажеттігі;

      12) халықаралық ұйымдар жариялаған ақпарат;

      13) Қазақстан Республикасында немесе одан тыс жерлерде екі және одан да көп объектілерде өнеркәсіптік ендіру.

2.3. ЕҚТ-ны ендірудің экономикалық аспектілері

2.3.1 ЕҚТ-ны экономикалық бағалау тәсілдері

      ЕҚТ, әдетте, бүкіл әлемде кеңінен танымал, ал экономикалық бағалау ЕҚТ енгізу мүмкіндігі немесе одан бас тарту туралы шешім қабылдаудың қосымша критерийі болып табылады. Егер сәтті өнеркәсіптік пайдалану нәтижелерінің нақты дәлелдері/мысалдары болса, ЕҚТ қолайлы болып саналады. Мәселен, ЕО елдері ЕҚТ анықтау кезінде өнеркәсіптік пайдалануға шыққан және табиғатты қорғау тиімділігі іс жүзінде расталған технологияларды ғана ескереді.

      ЕҚТ әрдайым экономикалық нәтиже бере бермейтінін және олардың қолданылуы белгілі бір технологиялық процестерді, қондырғыларды/агрегаттарды/жабдықтарды, реагенттер мен компоненттердің құнын, шығындар мен пайда арақатынасын, капитал құнын, ЕҚТ енгізу мерзімдерін және басқа да көптеген факторларды пайдаланудың инвестициялық негізділігімен анықталатынын түсіну керек. ЕҚТ жалпы экономикалық тиімділігі нақты кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайымен анықталады және кәсіпорынның жоспарлы-экономикалық қаржылық қызметтері ЕҚТ орындалуы үшін дербес техникалық-экономикалық негіздеме жүргізеді.

      Әлемдік тәжірибеде жалпы қабылданған тәсілдерге сәйкес ЕҚТ енгізу тиімділігін экономикалық бағалау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін:

      шығындардың инвестициялық негізділігі бойынша;

      шығындар мен пайданы талдау бойынша;

      кәсіпорынның бірқатар негізгі көрсеткіштеріне шығындарға қатысты: айналым, операциялық пайда, қосылған құн және т. б. (тиісті қаржылық мәліметтер болған кезде);

      қол жеткізілген экологиялық нәтижеге және т б шығындар бойынша.

      Экономикалық бағалау әдістерінің әрқайсысы кәсіпорынның қаржылық-экономикалық қызметінің әртүрлі аспектілері бойынша қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды іске асыру нәтижесін көрсетеді және ЕҚТ бойынша шешім қабылдау көзі бола алады. Объектінің операторы салалық және өндірістік ерекшеліктерді, бағалау әдісін немесе олардың үйлесімін ескере отырып, ол үшін ең қолайлы ЕҚТ экономикалық бағалауға қолданады.

      Жалпы экономикалық бағалау нәтижелері бойынша ЕҚТ мынадай дәрежеге ие болуы мүмкін:

      техника шығындарды азайтқанда, ақша үнемдеуге мүмкіндік бергенде және/немесе өнімнің өзіндік құнына аздап әсер еткенде экономикалық тиімді болады;

      техника шығындардың өсуіне әкелетін белгілі бір жағдайларда экономикалық тұрғыдан тиімді, бірақ қосымша шығындар кәсіпорынның экономикалық жағдайлары үшін қолайлы болып саналады және алынған экологиялық пайдаға дұрыс пропорцияда болады;

      техника шығындардың өсуіне әкеліп соқтырса және қосымша шығындар кәсіпорынның экономикалық жағдайлары үшін қолайлы болып саналмаса немесе алынған экологиялық пайдаға пропорционалды болмаса экономикалық тұрғыдан тиімсіз.

      Бірнеше балама ЕҚТ арасында таңдау кезінде ең аз шығынды анықтау үшін тиісті экономикалық тиімділік көрсеткіштері салыстырылады.

      Жалпы, ЕҚТ қағидаттарына көшу кәсіпорынға экономикалық тұрғыдан тиімді болуы керек және оның экономикалық тиімділігін төмендетпеуі және ұзақ мерзімді перспективада қаржылық жағдайын нашарлатпауы керек.

      ЕҚТ экономикалық бағалау кезінде ұзақ, орта және қысқа мерзімді перспективада өндірістің тиімділігі мен рентабельділігінің ағымдағы деңгейін сақтауды ескере отырып, тұтастай алғанда сала бойынша ҚҚТ жобаларын іске асыру мүмкіндігі мәселелері де назарға алынуы тиіс.

      Егер жалпы қаржылық шығындар мен экологиялық пайданы ескере отырып, оны іске асыру мүмкіндігі осы салада кеңінен енгізу үшін жеткілікті ауқымда расталса, ЕҚТ салалық деңгейде экономикалық тұрғыдан қолайлы деп танылуы мүмкін.

      Елеулі инвестициялық күрделі салымдарды талап ететін ЕҚТ үшін қоршаған ортаға теріс әсерді азайту мақсатында азаматтық қоғамның табиғат қорғау іс-шараларын іске асыруға сұрау салуы мен объект операторының инвестициялық мүмкіндіктері арасындағы дұрыс теңгерім айқындалуға тиіс. Бұл ретте ЕҚТ енгізу процесіне ерекше режим қолданылуы тиіс шарттарды дәлелдеу үшін объектінің операторы жауапты болады.


2.3.2 ЕҚТ-ны экономикалық бағалау әдістері

      Пайдалылық пен үнемділік тұрғысынан ЕҚТ-ға инвестициялар мынадай бағаланады:

      пайдалы – оларды сатудан немесе қаражатты үнемдеуден қосымша кіріс алған жағдайда;

      кіріс бөлігінде пайдасыз, бірақ компанияның ағымдағы немесе болашақ қаржылық жағдайы тұрғысынан рұқсат етілген;

      өзінің қаржылық шығындары бойынша пайдасыз және рұқсат етілмеген;

      шығындармен салыстырғанда дұрыс экологиялық пайдаға қол жеткізген;

      қол жеткізілген экологиялық әсермен салыстырғанда негізсіз жоғары шығындарға ие.

2.3.2.1      Кәсіпорынның шығындары мен негізгі көрсеткіштерінің арақатынасы

      Қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына инвестициялардың орындылығын анықтау үшін ЕҚТ шығындарының арақатынасын және кәсіпорын қызметінің бірқатар негізгі экономикалық нәтижелерін талдауға болады: жалпы кіріс, айналым, операциялық пайда, өзіндік құн және т. б. (деректер қол жетімді болған кезде).

      Осы бағалау кезінде мәндерді үш санатқа бөлетін ЕО кәсіпорындардың (Голландия) сауалнамасы бойынша алынған анықтамалық мәндер шкаласы пайдалы болуы мүмкін:

      қолайлы шығындар – егер инвестициялар негізгі көрсеткіштермен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз болса және оларды қолайлы талқылаулар деп санауға болса;

      талқыланатын – инвестициялардың орындылығын нақты бағалау қиын немесе мүмкін болмаған кезде орташа шығындар;

      қолайсыз шығындар – егер инвестициялар кәсіпорын қызметінің негізгі нәтижелеріне қатысты шамадан тыс болса.

      2.1-кесте. Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жүзеге асырылуының болжамды анықтамалық мәндер [8]

Р/с №

Шығындардың негізгі көрсеткіштерге қатынасы

Қолайлы

Талқыланатын

Қолайсыз

1

2

3

4

5

1

Жылдық шығындар/айналым

< 0,5 %

0,5 – 5 %

> 5 %

2

Жылдық шығындар/ операциялық пайда

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %

3

Жылдық шығындар/ қосылған құн

< 2 %

2 – 50 %

> 50 %

4

Жылдық шығындар/ ЕҚТ жалпы инвестициялық шығындар

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %

5

Жылдық шығындар/ жылдық кіріс

< 10 %

10 – 100 %

> 100 %


      Анықтамалық мәндер шкаласы нақты жоғары шығындармен технологияларды тез жоюға немесе енгізу шығындарын қосымша талдаусыз мүмкін деп санауға болатын әдістерді анықтауға мүмкіндік береді.

      Сонымен қатар, "талқыланатын" санаттағы мәндердің үлкен аралығын ескере отырып, жүзеге асырылатын табиғатты қорғау инвестицияларының едәуір бөлігі осы диапазонға түсуі мүмкін, бұл оларды инвестициялардың дұрыстығы туралы біржақты қорытынды жасау үшін тым белгісіз етеді.

      Бұл жағдайда инвестициялардың орындылығы ЕҚТ енгізу жөніндегі жобаны іске асыру кезеңі, Қоршаған ортаны қорғауға инвестициялардың жалпы деңгейі, ағымдағы нарықтық және қаржылық жағдай және т. б. сияқты қосымша салалық аспектілерді ескере отырып бағалануы тиіс.

      Жалпы алғанда, анықтамалық шығындар шкаласы ЕҚТ бағалаудың кейбір жағдайларында қолданылатын бағалау көрсеткіші ретінде қарастырылуы мүмкін және кәсіпорынның ЕҚТ енгізу мәселелерін қарастыру кезінде қолданылуы мүмкін қаржылық-экономикалық жағдайын ескере отырып, өзіндік мәндер шкаласын құру үшін пайдаланылуы мүмкін.

      Сондай-ақ, өндірістің жылдық көлемі және тауарлық өнімді сатудан түсетін кірістер туралы деректер болған кезде өндірілген өнім бірлігіне қатысты ЕҚТ енгізуге кәсіпорынның шығындары, яғни өнім бірлігін өндіру кезінде кәсіпорын ЕҚТ енгізуге жұмсайтын ақша қаражатының көлемі, сондай-ақ бірлікке өзіндік құнның өсуі сияқты экономикалық тиімділіктің маңызды көрсеткіштері айқындалуы мүмкін өнімдер.

2.3.2.2      Өнім бірлігіне өзіндік құнның өсуі

      ЕҚТ қолданылуын анықтаудың маңызды факторы кәсіпорын ағымдағы өндіріс процесіне енгізілген кезде қосымша шығындар болып табылады. Бұл өнімнің өзіндік құнын арттырады және оның экономикалық тиімділігі тұрғысынан ЕҚТ әлеуетін төмендетеді.

      Өнім бірлігін өндірудің өзіндік құны өнім өндіруге жұмсалатын жалпы жылдық ақшалай шығындардың өндірістің жылдық нақты көлеміне қатынасы ретінде айқындалады. ЕҚТ енгізуге жұмсалатын жалпы жылдық шығындардың және өндірістік өзіндік құнның пайыздық арақатынасы кәсіпорынның табиғатты қорғау іс шараларына жұмсайтын қосымша шығындарын ескере отырып өндіріс шығындарының өсуін білдіреді.

      Мысалы, жанармай құю станцияларындағы еуропалық зерттеу көрсеткендей, буды ұстау технологиясы бензиннің өзіндік құнының литріне 0,1 – 0,2 евроцентке өсуіне әкелді. Литріне 12,0 евроценттік операциялық маржамен салыстырғанда, тиімділік тұрғысынан өзіндік құнның өсуі қолайлы болып көрінеді.

2.3.2.3      Шығындар мен экологиялық нәтиженің арақатынасы

      Осы анықтамалық үшін ЕҚТ экономикалық бағалаудың негізгі әдісі кәсіпорынның ЕҚТ енгізуге жұмсалған қаражатын талдау және ластағыш заттардың эмиссиясын азайту/болдырмау және/немесе қалдықтарды азайту түрінде оны енгізуден қол жеткізілген экологиялық нәтиже болып табылады. Осы шамалардың арақатынасы жылдық есепте азайтылатын ластағыш заттың және/немесе қалдықтардың масса/көлем бірлігіне салынған қаражаттың тиімділігін анықтайды.


Шығындар тиімділігі =

Жалпы жылдық шығындар

Эмиссияның жылдық қысқаруы

      Жылдық шығындар деп жылдық есептеудегі күрделі (инвестициялық) шығындардың (шығыстардың) және қаралатын техниканың бүкіл қызмет ету мерзімі бойынша бөлінген операциялық (пайдалану) шығыстардың сомасы түсініледі.

      Жылдық шығындарды есептеу кезінде формула қолданылады:

     



      бұл жерде:
I0 - сатып алу жылындағы жалпы инвестициялық шығыстар,

      - жылдық таза операциялық шығыстар,

      r - дисконттау мөлшерлемесі,

      n - күтілетін қызмет мерзімі.


      Жылдық шығындар капиталдың уақытша құнын және тиісті жабдықтың қызмет ету мерзімін ескере отырып, ЕҚТ енгізу жобасына салынған инвестициялардың көлемін көрсетеді.

      ЕҚТ жылдық шығындарды дұрыс анықтау үшін қоршаған ортаны қорғау жабдықтарының қызмет ету мерзімін ескере отырып, келісілген дисконттау мөлшерлемесі қолданылуы керек, сондай-ақ инвестициялық күрделі салымдардың жеткілікті егжей-тегжейлері және пайдалану шығындарының элементтері бойынша бөлу қамтамасыз етілуі керек.

      Жылдық шығындардың қол жеткізілген экологиялық нәтижеге қатынасының нәтижесі ластағыш заттың эмиссиясын масса/көлемнің бір бірлігіне азайтуға жұмсалатын ЕҚТ операторының жылдық есептеудегі ақшалай қаражатының көлемін білдіреді.

      Әртүрлі техник-кандидаттар бойынша қол жеткізілген экологиялық нәтижеге шығындардың арақатынасының алынған көрсеткіштерін салыстыру кәсіпорынның ЕҚТ, сол немесе басқа техник-кандидатқа ақшалай шығындары тұрғысынан қаншалықты үнемді деген қорытынды жасауға және тиісінше оны пайдалану немесе осы ЕҚТ бас тарту туралы шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

      Әдетте, ЕҚТ енгізер алдында кәсіпорынның жоспарлы-экономикалық/қаржылық қызметтері оның орындылығының техникалық-экономикалық негіздемесін жүргізеді. Сонымен қатар, ЕҚТ қолдану үлкен шығындармен байланысты болуы мүмкін және әрдайым экономикалық нәтиже бермейді.

      Бағдарлы ретінде голландиялық кәсіпорындардың тәжірибесінде шығарындыларды азайту жөніндегі іс-шаралар шығындарының тиімділігінің қолайлы деңгейі келтірілуі мүмкін [9].

      2.2-кесте. Ластағыш заттың масса бірлігіне есептегенде технологияны енгізуге арналған болжамды анықтамалық шығындар

Р/с №

Ластағыш зат

Ластағыш заттар шығарындыларын азайтуға 1 кг Евро

1

2

3

1

ЛОС

5

2

Тозаң

2,5

3

NOX

5

4

SO2

2,5

2.3.3. Қоршаған ортаға теріс әсер үшін төлемдер мен айыппұлдар

      ЕҚТ экономикалық бағалау кезінде Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төленуге жататын төлемдерді және Әкімшілік кодексте белгіленген экологиялық айыппұлдарды есептеу пайдалы болуы мүмкін.

      Қазіргі уақытта мемлекеттік деңгейде ЕҚТ енгізуді ынталандыру бойынша шаралар қабылдануда, атап айтқанда, ЕҚТ енгізетін кәсіпорындар үшін қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төленетін бюджетке төленетін төлем ставкаларына нөлдік коэффициент белгіленеді және қаражаттың қол жеткізілген үнемделуі ЕҚТ енгізу туралы шешім қабылдау үшін шешуші фактор болуы мүмкін. Бұдан басқа, 2025 жылдан бастап қоршаған ортаны қорғау және ЕҚТ қолдану жөніндегі шараларды белсенді іске асыру мақсатында I топтағы кәсіпорындар қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақының қолданыстағы ставкаларына 2 – арттыру коэффициенті (төлемдердің екі есе ұлғаюы), 2028 жылдан бастап – 4-коэффициент және 2031 жылдан бастап-8-коэффициент қолданылатын болады [10].

      Республикалық деңгейде салық заңнамасында белгіленген төлем ставкаларынан басқа, жергілікті өкілді органдардың (мәслихаттардың) белгіленген төлем ставкаларын 2 еседен артық көтеруге құқығы бар.

      Тиісті экологиялық рұқсат негізінде қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақы тәртібі мен ставкалары Қазақстан Республикасының салық заңнамасымен реттеледі [11].

      Қоршаған ортаға теріс әсер ететін қолданыстағы объектіге эмиссияларды экологиялық рұқсатсыз жүзеге асыру ластағыш заттардың артық санына қатысты қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін тиісті төлемақы мөлшерлемесінің он мың пайызы мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады [12].


2.3.4. Қондырғыдағы есептеу

      Ластағыш заттардың құрамын азайту технологияларын енгізу процесі, әсіресе ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарда, көбінесе өндірістің тиімділігін арттыру үшін жалпы модернизация процесінің немесе кешенді іс-шаралардың ажырамас бөлігі болып табылады.

      Объектінің операторы өзінің әдеттегі өндірістік қызметі немесе басқа инвестициялық жобаларды іске асыру барысында көтеретін басқа инвестициялық және операциялық шығыстардың әсерін болдырмау үшін қоршаған ортаға теріс әсерді қысқарту жөніндегі бастапқы және қайталама іс-шараларға жұмсалатын шығындар туралы мәліметтер кәсіпорынның ЕҚТ жұмсайтын шығындарының бір бөлігін ғана білдіруге тиіс.

      Мұндай жағдайларда, объект операторы осындай іс-шараларды іске асыру барысында жүзеге асыратын инвестициялық және операциялық шығыстардың әсерін болдырмау үшін ЕҚТ анықтау үшін пайдаланылатын объективті деректер қондырғыдағы табиғатты қорғау іс-шарасына жұмсалатын шығыстар туралы деректер болып табылады, яғни осы технологиялық кезеңде ластағыш заттардың қоршаған ортаға эмиссиясын қысқартуға және/немесе болдырмауға бағытталған немесе ортадан қорғау қондырғысы.

      Қондырғыдағы есептеулер шығындардың жалпы сомасына мыналарды қамтиды:

      ЕҚТ ажырамас бөлігі болып табылатын негізгі технологияның/қондырғының/жабдықтың және басқа да қажетті компоненттердің құны;

      тазарту технологияларының/қондырғылардың/жабдықтар мен құрылыстардың қосымша және қосалқы алдындағы/кейінгі құны;

      қажетті шығын материалдарының, шикізат пен реагенттердің құны, онсыз ЕҚТ қолдану технологиялық тұрғыдан мүмкін емес.

      Қондырғыдағы есептеу объект операторының жалпы шығыстарын шығындар баптары бойынша жіктеу кезіндегі белгісіздік факторын жояды, сондай-ақ кәсіпорынның баламалы ЕҚТ шығындарын салыстырмалы көрсеткіштер бойынша салыстыруға мүмкіндік береді. Дәл осындай қағида ЕҚТ пайдасын есептеу кезінде қолданылады.

      Техникалық-экономикалық негіздеме (ТЭН) шеңберінде әрбір сала үшін ЕҚТ экономикалық бағалау бойынша есептеулердің нақты мысалдары есептеледі.

3. Қолданылатын процестер: қазіргі уақытта пайдаланылатын технологиялық, техникалық шешімдер

      ЕҚТ бойынша анықтамалықтың осы бөлімінде Негізгі технологиялық процестердің сипаттамасы, оның ішінде ашық және жерасты тәсілдерімен кендерді өндіру, түсті және бағалы металдардың кендерін байыту қамтылған.

      Түсті металдар кен орындарын игеру (бағалы металдарды қоса алғанда) – өзара байланысты технологиялық процестердің жиынтығы. Түсті кендердің кен орындарын игеру лицензиялық учаске шегінде бекітілген қор хаттамасының негізінде және әзірленген және мемлекеттік сараптамадан өткен жобаға сәйкес жүргізіледі.

      Кен орындарын игеру кезінде өнімді кен кен орындарын ашу, пайдалы қазбаны алу және оны одан әрі қайта өңдеу немесе пайдалы пайдалану орындарына тасымалдау жүргізіледі. Мынадай бөлімдерде тау-кен жұмыстарының кезеңдері толығырақ сипатталған.


     



      3.1-сурет. Тау-кен кәсіпорнының негізгі технологиялық процестерінің схемасы [3]

3.1. Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) ашық өндіру

      Ашық өндіру әдісінің жерасты әдісінен артықшылығы мыналар болып табылады: жоғары еңбек өнімділігін және пайдалы қазбаларды өндіруге аз шығындарды қамтамасыз ететін тау-кен жұмыстарын кешенді механикаландыру мен автоматтандырудың жоғары деңгейін қамтамасыз ету мүмкіндігі; қауіпсіз және ыңғайлы еңбек жағдайлары; пайдалы қазбаларды неғұрлым толық алу; тау-кен кәсіпорнын салуға аз үлестік күрделі шығындар.

      Кен орнының қорларын игерудің ашық әдісінің негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады: карьерден аршылған жыныстардың едәуір көлемін алу (немесе оның контурында қозғалу) қажеттілігі (жойылатын аршылған жыныстардың көлемі, әдетте, өндірілген пайдалы қазбалардың көлемінен едәуір асып түседі); қабаттарды игерудің белгілі бір реттілігін сақтау қажеттілігі (тау жыныстарының төменгі қабатын қазу тек уақыт бойынша біршама артта қалудан басталуы мүмкін); жердің едәуір аудандарын уақытша иеліктен шығару қажеттілігі, ландшафттың айтарлықтай өзгеруі; өндіру жұмыстарын жүргізу ауданындағы гидрологиялық жағдайдың айтарлықтай өзгеруі. Сонымен қатар, терең тереңдіктегі карьерлерде жарылыс жұмыстарынан кейін газдар мен тозаң ды кетіру қиынға соғады, бұл тау-кен жұмысшыларының санитарлық-гигиеналық жағдайын нашарлатады және қоршаған ортаны ластайды.

      Ашық тау-кен жұмыстарының негізгі процестері (3.2-сурет): ТҚҚ алу, тұтыну жұмыстарын жүргізу, БЖЖ, кен өндіру, тасымалдау, бастапқы ұсақтау, үйінді жыныстарды жинау.

      Кендерді ашық өндіру кезінде атмосфералық ауаға әсер етудің негізгі көздері ТҚҚ алу және сақтау жөніндегі жұмыстарды жүргізу кезінде, тұтыну, өндіру жұмыстарын жүргізу кезінде тозаң шығарындылары, бұрғылау-жару жұмыстары мен тау-кен көлік жабдығының жұмысы кезінде тозаң мен газ тәріздес заттар шығарындылары, сондай-ақ үйінді жыныстарды бастапқы ұсақтау және сақтау кезінде тозаң шығарындылары болып табылады.

      Ластағыш заттар шығарындыларының барлық көздері ұйымдастырылмаған. Негізгі ластағыш заттар-құрамында 70 – 20 % кремний диоксиді, азот диоксиді, азот оксиді, көміртегі (күйе), керосин, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді бар бейорганикалық заттар.

      Карьерді ашық әдіспен игеру процесінде сулы горизонт ашылған жағдайда карьерлік сарқынды сулар, сондай-ақ жаңбыр (нөсер) және еріген сарқынды сулар пайда болады. Су өндірістік қажеттіліктерге жұмсалады немесе буландырғыш тоғандарға жіберіледі.


     


      3.2-сурет. Ашық тау-кен жұмыстарының технологиялық процесінің схемасы

      Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) ашық өндіру кезінде кәсіпорындарда мынадай энергетикалық ресурстар пайдаланылуы мүмкін:

      мотор отыны (дизель отыны);

      электр энергиясы.

      Кәсіпорындарда технологиялық қайта бөлу бойынша тұтынылатын энергетикалық ресурстардың бөлек есебі көп дәрежеде жолға қойылмағандығына байланысты ОЭР тұтынудың ірілендірілген көрсеткіштері және өндірілетін өнімге үлестік шығыстар қаралды.

      3.1-кестеде түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) Ашық өндіру кезінде қолданылатын энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі көрсетілген.

      Ресурстарды тұтынудың үлестік шығыстары ретінде өндірілген кеннің тоннасына ресурстарды тұтыну анықталды.

      3.1-кесте. Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

Р/с №

Объектінің атауы

Тұтынылатын ресурс

Пайдаланудың нысаналы мақсаты

Жылдық тұтыну, т у.т

Меншікті тұтыну, бір тонна ш.о. /т

1

2

3

4

5

6

1

В1

Электр энергиясы

Аршу және өндіру

1 339,589

0,00140 – 0,00200

2

В2

86,592

0,00018 – 0,00037

3

В3

554,796

0,00040 – 0,00058

4

В4

312,920

0,00006 – 0,00024

5

С1

25 530,683

0,00040 – 0,00130

6

Е1

3 090,011

0,00066 – 0,00731

7

F1

91,373

0,00028 – 0,00038

8

G1

845,502

0,00010 – 0,00012

9

H2

48,450

0,00001 – 0,00015

10

H3

6,289

0,00002 – 0,00003

11

В2

Мотор отыны

Аршу және өндіру

3 428,202

0,00358 – 0,00513

12

В3

2 773,735

0,00198 – 0,00292

13

В4

1 581,018

0,00029 – 0,00120

14

Е1

9 984,830

0,00214 – 0,02360

15

Е2

21 721,174


16

F1

301,019

0,00091 – 0,00125

17

F2

5 425,809

0,00018 – 0,00042

18

G1

14 067,320

0 00165 – 0,00191

19

H2

94,383

0,00002 – 0,00029

20

H3

417,006

0,00102 – 0,00179


      Ұсынылған кестеден ашық әдіспен өндірілген кенге электр энергиясының меншікті шығыны өндірілген кеннің тоннасына 0,00001-ден 0,00731 ш.о. тоннаға дейін өзгеруі мүмкін екенін көруге болады. Үлестік шығындардағы мұндай үлкен алшақтық, ең алдымен, әртүрлі кәсіпорындарда энергия ресурстарын тұтынуды есепке алу және бөлу ерекшеліктерімен байланысты. Әртүрлі кәсіпорындардың электр энергиясын тұтынуы энергия беруші кәсіпорындардың тарату желілеріне қол жетімділікке де байланысты, көбінесе кеніштердің орналасуы энергия беруші ұйымдардың электр желілерінен және электр және жылу энергиясының көздерінен едәуір қашықтықта болады.

      Ашық әдіспен өндірілген кенге арналған мотор отындарының үлестік шығыны өндірілген кеннің тоннасына 0,00002-ден 0,02360 тоннаға дейін ш.о.ға дейін өзгереді. Әртүрлі кәсіпорындардағы үлестік шығындардағы мұндай алшақтық қарастырылып отырған кәсіпорындардың ерекшеліктерімен, сондай-ақ ашу және өндіру процесінде қолданылатын қондырғылар мен техникамен байланысты (мотор отынымен жұмыс істейтін карьерлік автокөлік пен арнайы техниканы тасымалдау және экскавациялау үшін пайдалану).

3.1.1. ТҚҚ алу және оны қоймалау

      Жерді қалпына келтіру жөніндегі негізгі ережелерге сәйкес пайдалы қазбалар кен орындарын ашық тәсілмен игеретін, сондай-ақ топырақ жамылғысының бұзылуына (механикалық зақымдануға, ластануға, су басуға) әкелетін басқа да жұмыстар жүргізетін кәсіпорындар ТҚҚ алып тастауға және төсеу (немесе уақытша сақтау) орнына тасымалдауға және оны қалпына келтірілетін жерлерге немесе өнімділігі төмен жерлерге қолдануға міндетті.

      Тау-кен жұмыстарымен бұзылған жерлерді тау-кен қалпына келтіру кәсіпорынның өндірістік объектілеріне бөлінген барлық алаңдарда ТҚҚ алып тастаудан басталады. Әртүрлі үлгілердегі бульдозерлерді пайдаланып ТҚҚ алу ең көп таралған. ТҚҚ дәйекті кірулермен жойылады және уақытша топырақ қатары жасалады. Топырақты тиеу экскаваторлармен немесе тиегіштермен көлік құралдарына жүргізіледі. Бульдозер мынадай схема бойынша жұмыс істейді: машина жабдықтың дизайн ерекшеліктеріне сүйене отырып, оңтайлы тасымалдау қашықтығынан аспайтын қашықтыққа топырақ қабатын кесіп, үйіндіге жылжытады, содан кейін бастапқы орнына оралады және цикл қайталанады.

      Автокөлік болған жағдайда оны құнарлы топырақты тасымалдау үшін қолданған жөн. Бұл жағдайда бульдозермен алынған ТҚҚ-ға жиналады, содан кейін жүк тиегіш көлікке тиейді. Топырақтың құнарлы қабатын алып тастау және оны автокөлікке тиеу шынжыр табанды немесе пневматикалық доңғалақты тиегіштермен жүзеге асырылуы мүмкін. Тиегіштер үлкен ептілікке, жоғары өнімділікке ие және карьердегі қазу-тиеу жұмыстарында қолданылады. Техникалық параметрлерге сәйкес, тиегіш ТҚҚ-ны алып тастап, оларды кейіннен көлікке тиеу арқылы қатарға қоя алады. Тиегіштерді пайдаланған кезде топырақты жинауға бөлінген алаң жеке учаскелерде әзірленеді. Әдетте учаскенің ұзындығы 100 м-ден аспайды. ТҚҚ сақтау уақытша үйінділерде жүзеге асырылады.

      3.2-кесте. Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері


Р/с

Кәсіпорынның / құрылымдық бөлімшенің атауы

Көмекші процестердің жабдығы (құнарлы қабатты алу, кенжарларды тазалау, жолдарды дайындау, үйінді қалыптастыру)

1

2

3

1

B1

Cat-D9R бульдозерлер, Cat-16М автогрейдер, Cat-773E автожолдары мен кенжарларын суару

2

B2

САТ бульдозер, Cat-16H автогрейдер, Cat-980Н тиегіш, БелАЗ автожолдары мен кенжарларын суару

3

B3

Т-25.01 және ТК25.02 бульдозерлер, ДЗ-98 В автогрейдерлер, БелАЗ автожолдары мен кенжарларын суару

4

С2

Cat-980Н тиегіш, Hitachi EX1200-6 гидробалға

5

D1

БелАЗ автожолдары мен кенжарларын суару -7846А

6

Е1

САТ D-9R бульдозерлер

7

Е2

Бутобой ProfBreaker PB300S

8

Н2

Шантуй 22, Шантуй 32 бульдозерлер, ДЗ-98 автогрейдерлер

9

Н3


      ТҚҚ-ны алу және жинау қолданыстағы құқықтық актілер мен ұлттық стандарттардың талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. ТҚҚ-ның уақытша үйінділері негізінен беткейлерге орналастырылады, бұл ТҚҚ-ны дауыл ағындарымен сайттан мың шығаруға, қойма учаскесін жууға және шайып кетуге жол бермейді. ТҚҚ-ны алу, тасымалдау және сақтау тозаң ды болдырмайтын топырақтың табиғи ылғалдануы кезінде жүзеге асырылады. Ұзақ мерзімді сақтау жағдайында үйінді бетіне көпжылдық шөптердің тұқымдары себіледі.

      КТА жүргізу нәтижесінде төмендегі кестеде келтірілген тозаң шығарындылары бойынша деректер алынды.

      3.3-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА деректері бойынша)

Р/с

Объектінің атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

макс

мин

1

2

3

4

1

В3

0,5431

0,54298

2

В8

158,531076

95,357327

3

С1

560,2161

322,457

4

Е1

1725,0935

339,9629


      3.3-кестеден ашық өндіру процесінде ТҚҚ-ны алу кезінде ластағыш заттар шығарындыларының жалпы көрсеткіштері максималды көрсеткіштерден аспай, 0,5431-ден 560,2161 тоннаға дейін өзгеретіні шығады. Әртүрлі кәсіпорындардағы шығарындылардың жалпы көрсеткіштеріндегі бұл алшақтық қарастырылып отырған кәсіпорындардың ерекшеліктерімен, сондай-ақ ТҚҚ-ны алу және сақтау процесінде қолданылатын жабдықтар мен техникамен байланысты.

3.1.2. Карьер алаңын ашу

      Аутопсия әдісі бірқатар белгілермен, ең алдымен ашылатын қазбалардың түрімен анықталады. Жұмыс горизонттарын ашу сатылы нысандағы көлденең қимасы бар көлбеу (күрделі) ашық қазбаларды салу арқылы немесе жүк ағындарының жиектерінде қалыптасқан жүктерді жұмыс горизонттарынан жер бетіндегі немесе аралық горизонттардағы қабылдау пункттеріне дейін ауыстыруға мүмкіндік беретін көлік коммуникацияларымен қамтамасыз ету үшін трапеция (траншеялар) немесе үшбұрыш (жартылай траншеялар) түрінде жүзеге асырылады. Ашылатын қазбалар бетінен немесе қазірдің өзінде ашылған аралық жұмыс көкжиегінен басталады және ашылатын көкжиектің жұмыс алаңының белгісінде аяқталады.

      Әдетте, көлбеу траншеяларды ашу кен орнын пайдаланудың барлық уақытында болады және бос жыныстар мен пайдалы қазбалар карьерінен қозғалуға қызмет етеді. Сондықтан бұл траншеялар капитал деп аталады. Доңғалақты көлік құралдарының (теміржол және автомобиль көлігі) қозғалысына арналған траншеялар көлбеу болуы керек. Жалпы трассалық траншеялар қызмет ететін жиектердің санына (бір, топ немесе барлық Карьер жиектері) байланысты сәйкесінше жеке, топтық және жалпы траншеялар ажыратылады [13].

     



      КТА негізінде көп жағдайда Қазақстан кәсіпорындарында карьердің жұмыс көкжиектері траншеялық тәсілмен (күрделі траншеялармен немесе жартылай траншеялармен) ашылады. Мысалы, В4 кен орнын ашу жалпы түзу трассасы және карьердің Оңтүстік бортына шығатын көлбеу траншеялармен жүзеге асырылады. Көкжиекті ашу кіру траншеясымен жүзеге асырылады. Кертпенің белгісіне жеткенде, горизонтты тазарту ойығына дайындайтын көлденең бөлінген траншея жасалады. Тау-кен жұмыстарының дамуына қарай жоғарғы горизонтта төменгі горизонтқа кіру траншеясы өтеді, бұл ретте өтетін траншея траншеяның бөліктері арасында көлденең алаң болған кезде жоғары жатқан траншеяның жалғасы ретінде қызмет етеді.

      Жерасты қазбаларын пайдалана отырып ашу игерудің ерекше жағдайларында қолданылады.

3.1.3. Аршымалы жұмыстар

      Аршымалы жұмыстары-үйінді жабатын бос (аршылған) жыныстарды алып тастау бойынша тау-кен жұмыстары жыныстарды қазуға дайындау процестерін, қазу-тиеу жұмыстарын, тасымалдауды және үйінді түзуді қамтиды. Тұтыну жұмыстары карьерлер салу кезінде және пайдалану кезеңінде осы майданның сақталуы мен дамуы үшін бастапқы өндіру Майданын құру үшін жүргізіледі. Пайдалы компоненттері жоқ аршылған жыныстар сыртқы немесе ішкі үйінділерге шығарылады. Егер аршылған жыныстар құрылыс саласында (құм, саз, әктас және т. б.) жарамды болса, онда олар ұсақтау және сұрыптау түрінде одан әрі өңдеуге жіберілуі немесе үшінші тарап тұтынушыларына өткізілуі мүмкін [14].

      Тұтыну жұмыстары Тау-кен-күрделі және ағымдағы болып бөлінеді.

      Тау-кен-күрделі тұтыну жұмыстары негізінен карьерде іске қосу қуатына пайдалануға берілгенге дейін орындалады және оларға тұтыну жыныстарын алып тастауға байланысты жұмыстар жатады, сондай-ақ бастапқы үйінді үйінділерді тұрғызуды қамтиды. Пайдалануға берілгеннен кейін тау-кен-күрделі тұтыну жұмыстарына күрделі траншеялар мен жартылай траншеяларды, туннельдерді, кен түсірулерді және т. б. қазу жұмыстары да жатады. Карьерді реконструкциялау және кеңейту кезінде тау-кен-күрделі тұтыну жұмыстарына техникалық-экономикалық есептеулермен айқындалған көлемде тұрақты ашатын қазбаларды үңгілеу және бос жыныстарды жою жатады.

      Ағымдағы тұтыну жұмыстары кәсіпорында оны пайдалану кезеңінде жүргізіледі. Бұл пайдалы қазбалардың ашылған қорларын тазарту, ашылған кертпелерде бөлінген траншеялардың кезекті учаскелерін жүргізу (Жұмыс майданының ұзындығын ұлғайту үшін), жабатын және үйінділерге сыйатын бос жыныстарды жою жөніндегі жұмыстар [15].

      3.4-кесте. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру жөніндегі карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с

Кәсіпорынның / құрылымдық бөлімшенің атауы

Тұтыну және өндіру жұмыстарындағы алу машиналарының түрлері

Қоршаған ортаға әсер ету дәрежесін анықтайтын техникалық сипаттамалар


1

2

3

4

1

B1

Экскаваторлар CAT-5130В, Hitachi EX
1200–6, Volvo EC750D, тиегіш CAT-992G

1. Массалық өлшемдер
2. Жерге қысым
3. ІЖҚ түрі, көлемі және қуаты
4. Қолданылатын отын түрі
5. Жанармай шығыны
6. Экскаватордың бұрылу бұрышы
7. Шөміш көлемі
8. Қозғалыс механизмі (шынжыр табанды немесе доңғалақты)
9. Тозаң ды басу жүйесі
10. Жұмыс циклінің ұзақтығы
11. Гидравликалық жүйе
12. Электр қозғалтқыштарының қуатын тұтыну
13. Күрделі жөндеуге дейінгі Ресурс
14. Шу, діріл бойынша көрсеткіштер

2

B2

Экскаватор САТ-5130В, тиегіш САТ-992G

3

B3

Экскаватор ЭКГ-5А

4

С2

Экскаваторлар Hitachi EX3600E-6LD, Hitachi EX5600E-6LD, Hitachi ZX870-5G

5

D1

Экскаваторлар ЭКГ-5А, ЭКГ-8И, ЭКГ-10, Hitachi ZX-2500, TEREX RH-40, Hitachi ZX-1200

6

Е1

Бульдозерлер САТ D-9R, тиегіши САТ 992К САТ 992G, САТ 966G. экскаваторлар Komatsu PC-1250, САТ330, ЭКГ-8И

7

Е2

Экскаваторлар ЭКГ-8, ЭКГ-15, Komatsu PC-1250, Komatsu РС-2000, тиегіш Komatsu WA-800

8

Н2

RH30V, Hitachi 1200

9

Н3

RH30V, Hitachi 1200

      Кестеден кен орындарын игеру үшін қазу машиналары ретінде ЭКГ типті экскаваторлар, ЭШ және әртүрлі өндірушілердің гидравликалық экскаваторлары қолданылатындығын көруге болады.

      Аршу жұмыстары кезінде тозаң бөлінеді. Құрғақ мезгілде экскаваторлық союды суару қолданылады. 35 кестеде аршу және өндіру жұмыстарын жүргізу кезінде тозаң шығарындыларының көлемі көрсетілген.

      3.5-кесте. Аршу жұмыстарын жүргізу кезінде тозаң шығарындыларының көлемі

Р/с

Объектінің атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

макс

мин

1

2

3

4

1

B1

636,896

616,937588

2

B2

134,59784

75,090035

3

В3

485,7701

485,73998

4

В4

174,01485

168,18285

5

С1

854,711

503,465

6

С2

1185,55429

198,715166

7

E1

661,0265

273,8034

8

D1

276,73

101,42


      Ластағыш заттардың жалпы шығарындыларының көрсеткіштері 75,090035-тен 1185,55429 тоннаға дейін, тозаң шығарудың қарқындылығына пайдаланылатын экскаваторлар, олардың шөмішінің ауданы, арнайы техниканың жұмыс істеу ұзақтығы, құрғақ мезгілде экскаватор кенжарын суаруды пайдалану әсер етеді.

3.1.4. Игеру жүйелері

      Ашу әдістері мен ашу жұмыстары жүйесі қолданбалы игеру жүйесімен және оның параметрлерімен органикалық түрде байланысты. Басқаша айтқанда, белгілі бір даму жүйесін қолдану, әдетте, ашылу әдісіне және ашылатын қазбалар жүйесінің техникалық мүмкін және экономикалық тұрғыдан тиімді нұсқаларының шектеулі санына байланысты. Оларды таңдау мүмкіндіктеріне тек даму жүйесінің өзі ғана емес, сонымен қатар оның параметрлері де әсер етеді: жұмыс жиектерінің биіктігі мен саны, олардың жұмысының алдыңғы ұзындығы, карьердің жұмыс аймағының жағдайы, тау-кен жұмыстарының қажетті қарқындылығы және т.б. Керісінше, ашық қазбалардың нақты әдістерін, жүйелері мен схемаларын қолдану тұтастай алғанда даму жүйесін және оның параметрлерін таңдауға белгілі бір талаптарды анықтайды.

      Кен орнын ашық игеру жүйесі деп Карьер алаңы немесе оның учаскесі шегінде тау-кен дайындау, аршу және өндіру жұмыстарын уақыт пен кеңістікте орындаудың белгіленген тәртібі түсініледі. Ашық даму жүйелері тау-кен көлігі жабдықтарының түрін, карьердің негізгі параметрлерін және оның негізгі элементтерін, сондай-ақ жалпы карьердің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін анықтайды. Игеру жүйесін дұрыс таңдау кен орнының қорларын ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау кезінде үнемді және қауіпсіз игеруді қамтамасыз етеді [13].

      Даму жүйесінің элементтеріне кертпелер, кертпеш пен карьердің алдыңғы жұмыстары, карьердің жұмыс аймағы, жұмыс алаңдары, Көлік және қауіпсіздік бермалары жатады. Игеру жүйесі элементтерінің параметрлері (кертпелердің биіктігі, жұмыс және жұмыс істемейтін алаңдардың ені, жұмыс фронтының ұзындығы, жұмыс фронтының қозғалу жылдамдығы, панельдер мен кіреберістердің өлшемдері және т.б.) жабдық кешенінің жұмыс параметрлерімен және қуатымен өзара байланысты. Игеру жүйесінің негізгі көрсеткіштері: кертпелердің қозғалу жылдамдығы, карьерді тереңдету жылдамдығы, жұмыстың кенді және жынысты фронттарының бірлігінен өнімділік, жұмыс аймағының 1 м2 өнімділігі (аршу, өндіру) [14].

      Ашық даму теориясында бірнеше ашық даму жүйелері бар. ТМД елдерінде Н.В.Мельников кен орындарын ашық игеру жүйелерінің классификациясы кең таралды, ол бос аршылған жыныстарды үйінділерге жылжыту әдісіне және қолданылатын жабдық түріне негізделген және 5 топтан тұрады [15].

      3.6-кесте. Н.В. Мельников бойынша игеру жүйелерінің жіктелуі


Р/с

Сынып

Топ

Тән белгілері


1

2

3

4

1

I. Көліксіз

А. Қарапайым

Экскаваторлар барлық даму операцияларын орындайды: ойық, бос жынысты ішкі үйінділерге ауыстыру

Б. Бірнеше рет ауыстырып тиеумен

2

II. Көліктік-үйінді

А. Консольді үйінділерді қолдану арқылы

Қазу - тиеу жұмыстары көп қабатты экскаваторлармен жүргізіледі; бос жыныстарды ішкі үйінділерге-консольді үйінділермен немесе көліктік-үйінді көпірлермен немесе мұнара экскаваторларымен алып тастау

Б. Көліктік-үйінді көпірлерді қолдану арқылы

В. Мұнара экскаваторларын қолдану

3

III. Арнайы


Бос жыныстарды кабельдік крандармен, мұнара экскаваторларымен ауыстырып тиейтін немесе Гидромеханизация құралдарымен немесе доңғалақты ысырмалармен жыныстарды алып тастайтын жүйелер

4

IV. Көліктік

А. Тау жыныстарын ішкі үйінділерге тасымалдаумен

Барлық тиеу жұмыстары экскаваторлармен, ал тасымалдау - локомотивтермен немесе рельссіз көлік құралдарымен сыртқы немесе ішкі үйінділерге жүргізіледі

Б. Тау жыныстарын сыртқы үйінділерге тасымалдаумен

В. Тау жыныстарын сыртқы және ішкі үйінділерге тасымалдаумен

5

V. Аралас

А. I және III сыныптардың тіркесімімен

Аршылған жыныстардың қалыңдығы тігінен екі аймаққа бөлінеді. Жоғарғы тау жыныстарын думпкарларға немесе автомобильдерге тиейтін, сыртқы үйінділерге тасымалдайтын экскаваторлармен жасалады. Төменгі аймақтың жыныстары аршу экскаваторларымен, көліктік-үйінді көпірлерімен немесе консольдық үйінділермен тікелей үйіндіге ауыстырылады


     


      а — көліксіз; б — көліктік-үйінді; в, г-көліктік (көрсеткілер тау кен жұмыстарының даму бағытын көрсетеді)

      3.4-сурет. Ашық игеру жүйелері

      Біздің еліміздің тау-кен кәсіпорындарында тау жыныстарының ішкі (өндірілген кеңістікте орналасқан) немесе сыртқы (карьердің шекарасынан мың орналасқан) үйінділерге жылжуы теміржол, автомобиль, конвейер және аралас көлікпен жүргізілетін карьерлерді игерудің көлік жүйелері кеңінен таралды.

3.1.5. Бұрғылау-жару жұмыстары

      БЖЖ – бұл тау жыныстарының массивін экскавацияға дайындаумен байланысты жұмыстар жиынтығы. Тау жыныстарының беріктігіне байланысты оларды алдын-ала бұрғылау-жару немесе механикалық қопсытусыз экскавациялау мүмкін емес: қазіргі заманғы арқан, тірек немесе гидравликалық экскаваторларда тау жыныстарының массивін бұзу үшін шөміште күш жоқ. Сондықтан тығыз, борпылдақ, қатып қалған немесе тасты жыныстарды экскавациялауға дайындау үшін қазбаға алдын ала қопсыту немесе механикалық әдіспен (фрезерлер, қопсытқыштар) немесе бұрғылау-жару тәсілімен қолданылады [16].

      Кенжардың биіктігі 15 м-ге дейін, түрлі-түсті кендерді өндіруге арналған карьерлер сияқты үлкен өнімділік пен құрылымдық параметрлерге байланысты массивті механикалық дайындау Практикалық емес және тиімсіз, кейде техникалық жағынан мүмкін емес. Карьерлердегі БЖЖ-ның дамуы жарылғыш заттарды салуға арналған жару құралдары мен Ұңғымаларды бұрғылау әдістерін жетілдіруге байланысты болды. Жарылғыш қопсыту параметрлерін есептеу белгілі бір жыныстың бұзылған көлемінің жарылғыш зарядтың массасына пропорционалды тәуелділігіне негізделген. Бұл есептеудегі массивтің қасиеттері жарылғыш заттың меншікті шығыны арқылы ескеріледі, оның мөлшері есептеу әдістерімен немесе эмпирикалық түрде белгіленеді. Қазіргі уақытта барлық карьерлерде ұңғымалық зарядтау әдісіне негізделген массивті қопсытудың бұрғылау-жару әдісі қолданылады. Жарылғыш зат тау жыныстары массивінде бұрғылау станоктарымен бұрғыланған ұңғымаларға тікелей салынады. Тек Е1 карьерінде аллювиалды және тозған тау жыныстарынан тұратын жабынды жыныстар БЖЖ-сыз негізгі экскаваторлармен 80 %-ға, ал 20 %-ға-қопсытылып, доңғалақты тиегіштерге тиеу үшін бульдозерлермен беріледі.

      Тау-кен кәсіпорындары БЖЖ және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу тәжірибесіне сүйене отырып, өздері үшін бұрғылаудың оңтайлы диаметрін анықтайды. Көбінесе кәсіпорында белгілі бір жағдайларда және тау жыныстарының белгілі бір түрін бұрғылау үшін қолданылатын әртүрлі бұрғылау диаметрі бар машиналар бар.

      Кен орны жыныстарының физика-механикалық қасиеттерін ескере отырып, тау жыныстары мен кендерді бұрғылау үшін негізінен түсті кендерді өндіру кезінде ашық тау-кен жұмыстарында кеңінен таралған 250 мм бұрғылау диаметрі бар ШБС жүргізіледі. AtlasCopco, Sandvik шығарған дизельді бұрғылау машиналары да қолданылады.

     



      а - ШБС-250МНА32, б - DM75

      3.5-сурет. Карьерлерде пайдаланылатын бұрғылау станоктары


      БЖЖ-ның тиімділігі көбінесе жарылыстың нақты тау-кен геологиялық жағдайлары үшін ЖЗ-ны дұрыс таңдауға байланысты. Жарылғыш зат түрін таңдау бірқатар өндірістік, геологиялық, гидрогеологиялық, техникалық және экономикалық факторларды ескере отырып жүргізілуі керек. Тау жыныстарының физика-механикалық қасиеттері, олардың минералогиялық құрамы мен құрылымы тау жыныстарының беріктігі мен жарылғыштығын анықтайды. Тау жыныстарының тығыздығы, қаттылығы мен тұтқырлығы неғұрлым жоғары болса, оны бұзу және жылжыту үшін соғұрлым көп энергия қажет болады. Нақты қолдану жағдайында жарылғыш заттар осы ойларды, сондай-ақ тау-кен кәсіпорнының практикалық тәжірибесін және жарылғыш жұмыстарды механикаландырудың қабылданған схемасына сәйкес ЖЗ технологиялылығын ескере отырып таңдалады.

      3.7-кесте. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру жөніндегі карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер


Р/с

Кәсіпорынның / құрылымдық бөлімшенің атауы

Бұрғылау - жару жұмыстары

Қоршаған ортаға әсер ету дәрежесін анықтайтын техникалық сипаттамалар

1

2

3

4

1

B1

Бұрғылау станоктары DML-45LP

1. Массалық өлшемдер
2. Жерге қысым
3. ІЖҚ түрі, көлемі және қуаты
4. Қолданылатын отын түрі
5. Жанармай шығыны
6. Күрделі жөндеуге дейінгі Ресурс
7. Шу, діріл бойынша көрсеткіштер
8. Тозаң ды басу жүйесі
9. Қозғалыс механизмі (шынжыр табанды немесе доңғалақты)
10. Тозаң ды басу жүйесінің болуы
11. Гидравликалық жүйе
12.Күрделі жөндеуге дейінгі Ресурс

2

B2

Бұрғылау станоктары DML-45LP

3

B3

Бұрғылау станоктары Minimatic D07-260, Аxsera 5-14

4

С2

Бұрғылау станоктары Sandvik D55SP, Sandvik DI550.

5

D1

Бұрғылау станоктары ШБС-250МН, СМ-659D

6

Е1

Без БВР

7

Е2

Бұрғылау станоктары AtlasCopco PitViper 275, FlexiROC D50, SmartROC D65, DM және DML,
IVECO AMTTrakker AD380T42W шассиіндегі "TDR 17/13" типті араластырғыш зарядтағыш

8

Н2

Бұрғылау станоктары SWDE-120, КТ8

9

Н3

Бұрғылау станоктары SWDE-120, КТ8

      Карьерлердегі жарылыс жұмыстары БЖЖ-ның үлгілік жобасы негізінде жүзеге асырылады. Ұңғыма қатарлары әдісінің мәні жарылғыш затты көлбеу немесе тік ұңғымаларға орналастырудан тұрады, оның жоғарғы бөлігін құмнан, бұрғылау ұсақ-түйегінен немесе арнайы құрамдағы кенжар материалынан жасалған инертті материалдармен толтырады (толтырады). Ұңғымалар кертпенің жоғарғы қасына параллель бір немесе бірнеше қатарда орналасады және бір бірінен есептік қашықтықта тікбұрышты тор бойынша немесе шахмат тәртібімен орналастырылады.

      Ұңғымаларды жару үшін жарылғыш заттар ретінде негізінен сусымалы түйіршікті ЖЗ (гранулиттер) және эмульсиялық ЖЗ (интериттер) қолданылады. Жарылыс көп қатарлы зарядтар әдісімен детонациялаушы шнурдың немесе ЭЕЖБЖ көмегімен желінің қайталануымен және жарылыстың қысқа баяулау тәсілін қолданумен жүргізіледі. Карьерлердегі жаппай жарылыстар күндізгі уақытта, көбінесе аптасына бір рет жасалады. Бір жыл ішінде карьерде көптеген жаппай жарылыстар болады, жарылыстардың жиілігі карьердің өнімділігі мен жұмысты ұйымдастыруға, бұрғылау алаңдары мен жарылыс блоктарын дайындауға байланысты өзгереді.

      3.8-кесте. Қазақстан Республикасында түсті металдар кендерін өндіру бойынша жұмыс істеп тұрған карьерлерде пайдаланылатын жарылғыш заттар (КТА деректері бойынша)

Р/с

Құрылымдық бөлімшенің атауы

Жарылғыш зат (ЖЗ)

Химиялық құрамы, %

1

2

3

4

1

B2

Интерит-20 Интерит-40

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 60-80 % және су-май эмульсиясы 20-40 %

2

B3

3

B4

4

D1

ЭЖЗ Fortis Extra
Игданит

Сенсибилизацияланған эмульсиялық жарылғыш зат.
Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 95 % және дизель отыны 5 %

5

E2

Аммонит 6ЖВ

Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) суға төзімді 79 % және тротил 21 %.

6

G1

Rioxam ST, AL2 %, AL4 %

Кеуекті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) дизель майы және алюминий ұнтағы.

7

H2

Гранулит АС-8 Гранулит А6

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %

8
 

H3

      Карьерде БЖЖ жүргізу кезінде тозаң -газ түзілуінің қарқындылығы көптеген факторларға байланысты, олардың негізгілеріне тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттері мен олардың сулануы, жарылғыш ұңғымаларды бұрғылау тәсілдері, қолданылатын ЖЗ ассортименті, пайдаланылатын кенжар материалдарының түрлері, жару әдістері (кертпенің таңдалған еңісі немесе қысылған ортада), жаппай жарылысты өндіру уақыты жатады, жаппай жарылыс кезіндегі метеожағдайлар және т. б.

      БЖЖ-дағы негізгі эмиссиялар газ тәрізді заттардың (азот оксидтері, көміртегі оксиді, күкірт диоксиді) және бейорганикалық SiO2 тозаң ының 20 % - дан аз шығарындылары болып табылады. Бұрғылау өнімдерінің үлкен бөлшектері ұңғыманың аузына қонады, ал ұсақ (оның ішінде тозаң ) 10-14 м қашықтыққа тасымалданады. Бұрғылау ұсақ-түйектерін жою және шығару өнімдерінен ұңғымалардың кенжарын тозаң ды басу және тазарту ауа-су қоспасының көмегімен жүзеге асырылады, өйткені БЖЖ-ның технологиялық процесінде тозаң ды басу кезінде суды пайдалану атмосфералық ауаның ластануын азайтудың ең тиімді және қол жетімді әдісі болып табылады. Бұл әдіс бейорганикалық SiO2 тозаң ының көлемін 20 % - дан 5-7 есе азайтуға мүмкіндік береді [17].

      Тозаңның күшті шығарындылары жаппай жарылыстар кезінде болады және 100 – 250  тоннаға жетеді. Жаппай жарылыс кезінде тозаң бұлты 150 – 300 м биіктікке шығарылады, оның дамуында ол 16 км биіктікке жетіп, жел бағыты бойынша айтарлықтай қашықтыққа (10 – 14 км) таралуы мүмкін [18]. Жарылыс жұмыстары кезінде зиянды қоспалардың бөлінуін және таралуын азайту үшін гидрооқшаулау су бөгетінің (су бөгетінің) көмегімен жүзеге асырылады. Су бөгеті сумен толтырылған полиэтилен ыдыстарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Су бөгетін қолдану Тозаң -газ бұлтында пайда болатын тозаң көлемін 20 – 30 % - ға азайтуға мүмкіндік береді, ал түзілетін азот оксидтерінің көлемі 1,5 – 2 есе азаяды.

      3.9-кестеде БЖЖ жүргізу кезіндегі тозаң шығарындыларының көлемі көрсетілген (КТА деректері бойынша).

      3.9-кесте. БЖЖ жүргізу кезіндегі тозаң шығарындыларының көлемі

Р/с №

Объектінің атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

макс

мин

1

2

3

4

1

B2

118,38073

58,98923

2

В4

25,14296

2,9838

3

С1

185,741

31,9258

4

С2

302,182753

193,544584

5

Е1

240,0149

99,9389

6

F1

322,4138

154,3358

7

F2

7,1936

3,974

8

H2

27,1383

27,1383


      Жүргізілген КТА барысында Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс істейтін түсті металдар кендерін өндіру және байыту жөніндегі ірі кәсіпорындардың жалпы әсері бағаланды. Кәсіпорындардан жалпы тозаң шығарындылары 2,9838-ден 322,4138 тоннаға дейін ауытқиды. Бұл алшақтық тау жыныстарының физика-механикалық қасиеттеріне және олардың сулануына, жарылыс әдістеріне, жарылыс уақытына, жаппай жарылыс кезіндегі метеожағдайларға, қолданылатын жарылғыш заттардың мөлшері мен химиялық құрамына байланысты.

3.1.6. Кен өндіру

      Тау-кен жұмыстары – бұл тау жыныстарының массивінен кен алу процестерінің жиынтығы. Қазақстанда түсті металдар кендерін өндіру бойынша ашық карьерлерде қазу кертпелер түрінде қалыптасатын жекелеген қабаттарда жүргізіледі, тау-кен жұмыстарының тереңдігі 200 – 300 м, кертпелердің орташа биіктігі 10 – 15 м, қуыс жолдардың орташа биіктігі 5 – 7,5 м жетеді.

      Карьерлерде кен өндіру экскаватор әдісімен жүзеге асырылады. Кен өндіруде негізгі таралуы 5-тен 20 м3-ке дейінгі шөміш көлемі бар ЭКГ типті бір шөмішті экскаваторлар, шөміш сыйымдылығы 30 м3 дейінгі түзу күрек типті гидравликалық экскаваторлар және кейбір жағдайларда тиегіштер болды (қолданылатын экскаваторлардың түрлері мен үлгілерінің тізімі 3.1.2-бөлімде келтірілген).

      Кенді массивтен шығару процесі чиптерді шөміштің кесу жиегімен кесу, экскаваторды түсіру орнына бұру, шөмішті түсіру және жұмыс органын кенжарға қайтару болып табылады. Күшті жыныстардың жарылған Тау массасын қазу шөмішті үйіндіге көму арқылы жүзеге асырылады. Экскаваторды өндірудің жұмыс циклі операциялардан тұрады: шөмішті алу, кенжардан шығару, оны түсіру орнына бұру, шөмішті түсіру деңгейіне көтеру немесе түсіру, шөмішті кенжарға қайтару және оны алу үшін орнату.

      Тұтқаны шөмішпен жылжыту арқылы қазіргі заманғы экскаваторлар арқан және гидравликалық болып бөлінеді. Гидравликалық экскаваторды түсіру шөмішті аудару немесе ашу арқылы жүзеге асырылады. Арқан экскаваторларнда түсіру шөміштің түбін түсіру орнының үстінен ашу арқылы жүзеге асырылады. Кенді түсіру автосамосвалдарда немесе теміржол думпкарларында жүзеге асырылады.

      Теміржол көлігі құралдарына тау-кен массасын тиеумен кенжарды игеру кезінде теміржол жолының осі экскаватор осінен максималды алу радиусының белгілі бір қашықтығына орналастырылады. Автомобиль көлігінде автосамосвалдар экскаватордың бүйірінде немесе артында шөмішті түсіру аймағында, тартылған жерден ең аз бұрылу бұрышымен орналасуы мүмкін. Конвейерлік тасымалдау кезінде тау массасы экскаватормен экскаватордың бүйірінде немесе экскаватордың артындағы кіреберістің ішінде орналасқан бункер-қоректендіргішке тиеледі [16].

3.1.7. Тасымалдау

      Аршылған жыныстарды, кендер мен материалдарды карьерлерде тасымалдау үшін үздіксіз (конвейерлік, құбыр) және циклдік (теміржол, автомобиль) көліктер қолданылады. Карьерлердің үлкен өнімділігімен теміржол көлігі негізінен қолданылады.

      Карьерлік жүктерді тасымалдау металл кендерін өндіру кәсіпорындарында энергияны көп қажет ететін өндірістік процесс болып табылады. Ашық тау-кен қазбаларының мәніне сүйене отырып, мыналар тасымалдануға жатады: аршылған жыныстар, кен және тау-кен жұмыстарын жүргізуге арналған материалдар. Карьерлік жүктерді тасымалдау үшін көліктің барлық дерлік белгілі түрлері қолданылады: үздіксіз әрекет (конвейер); циклдік әрекет (теміржол, автомобиль). Көліктің әр түрінің өзіндік ерекшелігі бар, сондықтан тау-кен техникалық жағдайларына байланысты тиімді пайдалану үшін оны жүк ағындарында жалғыз немесе басқалармен бірге қолдануға болады [19].

      Қазіргі уақытта Қазақстанның кәсіпорындарында аршылған жыныстар мен кендер автомобильмен, сирек темір жол көлігімен және олардың комбинациясымен тасымалданады, конвейерлік көлік аз дәрежеде пайдаланылады.

      Аршылған кендер мен жыныстарды тасымалдауға арналған көліктің негізгі түрі автомобиль болып табылады: БелАЗ, Volvo, Hitachi, Komatsu және CAT жүк көтергіштігі 45 тоннадан 91 тоннаға дейінгі ауыр жүкті автосамосвалдар.

      3.10-кесте. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру жөніндегі карьерлерде қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с №

Кәсіпорынның / құрылымдық бөлімшенің атауы

Өңдеу технологиясы, аршу және өндіру жұмыстарындағы Көлік машиналарының түрлері

Қоршаған ортаға әсер ету дәрежесін анықтайтын техникалық сипаттамалар

1

2

3

4

1

B1

Көлік, автомобиль автосамосвалдары Volvo EC750D

1. Массалық өлшемдер
2. Жерге қысым
3. ІЖҚ түрі, көлемі және қуаты
4. Қолданылатын отын түрі
5. Жанармай шығыны
6. Рейске жұмсалған материалдардың жалпы шығыны
7. Жүк көтергіштігі
8. Дене көлемі
9. Тиеу биіктігі
10. Күрделі жөндеуге дейінгі Ресурс
11. Түсіру уақыты
12. Шу, діріл бойынша көрсеткіштер

2

B2

Көлік, автомобиль автосамосвалдары Cat-777, МоАЗ-75081

3

B3

Көлік, автомобиль автосамосвалдары Cat-777D

4

С2

Көлік, автомобиль автосамосвалдары Cat 785 және Cat 777

5

D1

Көлік, автомобиль автосамосвалдары CAT-777D, CAT-777F, Komatsu
HD 785, Hitachi EH-1700, TEREX TR-60, САТ-773

6

Е1

Көлік, автомобиль автосамосвалдары CAT-777D, CAT-777F

7

Е2

Көлік, автомобиль автосамосвалдары БелАЗ-75139, Komatsu HD785-5, Komatsu HD465

8

Н2

Көлік, автомобиль автосамосвалдары БелАЗ-7547, БелАЗ 7555

9

Н3

Көлік, автомобиль автосамосвалдары БелАЗ-7547, БелАЗ 7555

      Конвейерлік көлік тау-кен өндірісінің ағынын, басқаруды автоматтандыруды және жоғары еңбек өнімділігін қамтамасыз етеді. Оны қазу-тиеу және үйінді жасау техникасымен үйлестіру тау жыныстарын игеру үшін толық автоматтандырылған жоғары өнімді кешендер құруға мүмкіндік береді.

      Карьердегі мақсаты мен орналасуы бойынша конвейерлік көлік кенжар, құрастыру, көтеру, магистральдық және үйінді болып бөлінеді. Шұңқырлы конвейерлер Жұмыс алаңында орналасқан. Құрастыру конвейерлері кенжар конвейерлерінен кейін олардың осіне параллель жылжытылады. Көтергіш конвейерлер карьердің жұмыс істемейтін немесе уақытша жұмыс істемейтін аймағында орналасады және карьердің жұмыс аймағынан тау-кен массасын жер бетіне жеткізуге арналған. Магистральдық конвейерлер карьердің бетіне орналастырылады және аршылған жыныстарды үйінділерге, ал пайдалы қазбаларды – байыту фабрикасына немесе қоймаларға тасымалдауға арналған. Үйінді конвейерлер үйінділерге орналастырылады және үйінді майданынан кейін жылжытылады.

      Теміржол көлігі кез-келген климаттық жағдайда жоғары сенімділікке, жоғары өнімділікке және пайдалану тиімділігіне байланысты кен карьерлерінде кең таралған көлік болып табылады. Теміржол көлігінің жұмыс принципі-думпкардағы тау жыныстарының электровоздарымен немесе тепловоздарымен кенжарлардан түсіру орнына жылжыту. Теміржол жолдары уақытша және стационарлық болып бөлінеді. Уақытша жолдарға карьердегі және үйіндідегі жұмыс алаңдарындағы жолдар жатады. Стационарларға траншеялардағы, көлік бермаларындағы және карьер бетіндегі жолдар жатады.

      Қазақстан Республикасының кәсіпорындарында ұтқырлықтың, күрделі топографиялық, геологиялық және климаттық жағдайларда жоғары тиімділіктің арқасында автомобиль көлігі кеңінен қолданылады. Автомобиль көлігін қолданудың ең тиімді саласы-шағын және орта өнімділік карьерлері, теміржол көлігімен біріктірілген ірі карьерлердің терең көкжиектері. Автомобиль көлігінің жұмыс принципі тау массасын кенжарлардан автожол бойынша тау массасын қабылдау пункттеріне ауыстыру және оны түсіру болып табылады.

     



      3.6-сурет. а - темір жол, б - автомобиль және в - конвейерлік көліктермен кенді тасымалдау

      Тау-кен учаскелері шегінде автокөліктің қозғалысы тозаң ның бөлінуіне әкеледі. Дөңгелектер жол төсемімен өзара іс-қимыл жасағанда және оны шанақтағы тасымалданатын материалдың бетінен үрлеу нәтижесінде автосамосвалдардағы ТҚҚ, бос жыныстар мен баланстан мың кендерді тасымалдау кезінде ластағыш заттар бөлінеді.

      Автокөлік тау-кен массасын тасымалдау кезінде тозаң ның көп мөлшерін көтереді. Автокөлікті пайдаланатын Карьерлердегі автомобиль жолдары карьердегі тозаң шығарудың барлық көздері бойынша тозаң шығару балансында бірінші орындардың бірін алады. Олар барлық шығарылған тозаң ның 70-90 % құрайды. Карьерлік автожолдар тозаң ының бөліну қарқындылығы жол төсемінің жай-күйіне, көлік қозғалысының жылдамдығына және климаттық жағдайларға байланысты. Әсіресе қара жолдарда, сондай-ақ арнайы қосылыстармен өңделмеген қиыршық тас пен қиыршық тастарда үлкен тозаң шығару.

      Жолдарды тазалаудың құрғақ тәсілі суды пайдалануды шектейтін аудандарда және Жылдың суық мезгілінде қолданылады. Тазалау жеңіл немесе орташа бульдозерлермен, автогрейдерлермен, әмбебап тиегіштермен жүргізіледі.

      Жылы мезгілде тозаң мен күресу үшін автожолдарда ылғалды тәсіл (гидросаңдану) - жүру бөлігін сумен суару көзделеді. Көбінесе Карьерлердегі автожолдарды суару үшін БелАЗ, КамАЗ негізіндегі суару машиналары қолданылады. Тозаң басуға су алу карьердің ішінде орналасқан зумпф-тұндырғыштардан немесе бетінде орналасқан уақытша жинақтағыштан жүзеге асырылады.

3.1.8. Кенді бастапқы ұнтақтау және ұсақтау

      Ұнтақтау және ұсақтау кендердің кесектерін алу үшін жүзеге асырылады, олар ұнтақтауды, гранулометриялық құрамды немесе кейінгі байыту процестеріне жарамды минералдардың ашылу дәрежесін талап етеді. Мақсаты бойынша Ұсақтау процесі дайындық және тәуелсіз болуы мүмкін. Ұсақтау-ұнтақтау процесінің бірінші кезеңі. Ұсақтау кезінде 5 мм — ден Үлкен бөлшектер, ал ұсақтау кезінде 5 мм-ден аз бөлшектер алынады деп шартты түрде қабылданады. Пайдалы қазбаны байытуға дайындау кезінде оны ұсақтау немесе ұнтақтау қажет болатын ең ірі дәндердің мөлшері пайдалы қазбаның құрамына кіретін негізгі компоненттердің қосылыстарының мөлшеріне және ұсақталған (ұсақталған) өнімді қайта өңдеудің мынадай операциясын жүргізу көзделетін Жабдықтың техникалық мүмкіндіктеріне байланысты болады. Бастапқы кеннің үлкендігіне және ұсақталған өнімнің үлкендігіне байланысты ұсақтаудың үш кезеңі ажыратылады:

      1)      ірі – 1500-300-ден 350-100 мм-ге дейін;

      2)      орташа – 350-100-ден 100-40 мм-ге дейін;

      3)      ұсақ – 100-40-тан 30-5 мм-ге дейін.

      Ұсақтау арнайы ұсақтау қондырғыларында (ұсатқыштарда) жүзеге асырылады. Ұсақтау мақсаттарына және ұсақтау материалының беріктігіне байланысты әртүрлі типтегі ұсатқыштар қолданылады (щек, конус, барабан, барабан-балға, ролик, тісті, балға, ротор) [20].


     


     
3.7-сурет. Ұнтақтағыш жұмысының қағидатты схемасы

      Бастапқы ұсақтау процесі деп карьерде немесе оның бортында кенді немесе аршылған жынысты бастапқы ұсақтауға қызмет ететін ұсақтау кешенінің болуы түсініледі. Кенді карьерлерде бастапқы ұсақтау ұсақталған материалды конвейерлік көлікпен кейіннен тасымалдау немесе кенді тікелей карьерде немесе оның бортында бастапқы байыту мүмкіндігі үшін қолданылады. Бастапқы ұсақтау кешені автосамосвалдардан кенді немесе жынысты қабылдайтын қабылдау бункерлерінен тұрады, қабылдау бункерлерінің астында кенді немесе жынысты 1500 мм-ге дейін ұсақтауға мүмкіндік беретін ірі ұсатқыш ұсатқыштар (конустық, сирек щек) орналасады. ұнтақтау қондырғыларынан шыққан кезде кеннің мөлшері 300-400 мм-ден аспайды, бұл оны конвейерлік көлікпен одан әрі тасымалдауға мүмкіндік береді.

      Ұсақтау процесі энергияны қажет етеді және қымбатқа түседі, сондықтан алдын-ала немесе бақылау елеуін қолдана отырып, "артық ештеңені ұсақтамау" қағидасын ұстанған жөн.

      Бұл қағиданы жүзеге асыру үшін бірінші сатыдағы ұсатқыштардан кейін кеннің 150 – 200 мм-ге дейін ұсақталуын қамтамасыз ететін экрандар немесе екінші сатыдағы ұсатқыштар орналасуы мүмкін, бұл оны тік көлбеу конвейерлермен тасымалдауға мүмкіндік береді.

      Ұсақтау және елеу операцияларының үйлесіміне байланысты Кен дайындау схемасы ашық және жабық болуы мүмкін. Ашық циклде ұсақтау кезінде кендердің әр бөлігі осы сатыдағы ұсатқыштан бір рет өтеді (3.8-сурет). Тұйық циклде ұсақталған кезде кендердің ең үлкен және жиі ұсақталуы қиын бөліктері ұсақталған өнімнен экранда шығарылады (бақылау экраны) және сол ұсатқышқа ұнтақтауға оралады.


а

б


     


      3.8-сурет. Бір сатылы ұсақтау схемалары

      Бастапқы ұсақтау аралас автомобиль-конвейер көлігінде қолданылады және конвейер кешенінің бөлігі болып табылады. Кенжардан кенді немесе жынысты автомобиль көлігімен ұсатқышқа дейін жеткізеді және одан кейін көтергіш конвейермен карьердің бортына және одан әрі магистральдық конвейермен үйіндіге, кенді байыту фабрикасына тасымалдайды.

      3.11-кесте. Қазақстан Республикасының тау кен өндіру кәсіпорындарында кенді бастапқы ұсақтаудың жерасты ұсақтау кешендері

Р/с

Кәсіпорын

Ұсақтау

1

2

3

1

B5

Nordberg учаскелік жылжымалы конустық ұсатқыштар

2

B7

Учаскелік жылжымалы конустық ұсатқыштар Nordberg NW 100 UGS/N 75610", тау жыныстарының астында орналасқан

3

B8

Жылжымалы щек ұсатқыштар NW-120

4

B9

Жақтауыш ұсатқыш С-110

5

B10

Жақтауыш ұсатқыш С-110

6

D1

Жақтауыш ұсатқыш С-125В

3.1.9. Аршу жыныстарымен жұмыс істеу

      Үйінділер мен қоймалар Карьерлердегі тау жыныстарын игерудегі соңғы технологиялық процестер болып табылады. Бос жыныстардың үйіндісі тау жыныстарының үйіндісі, құнарлы қабат жыныстарының үйінділері, кондициялық емес кендер мен пайдалы қазбалар – қоймалар немесе арнайы үйінділер деп аталады.

      Тау жыныстарының үйінділері өндірістік жұмыстар басталғанға дейін жабдықталады және карьердің контурына, төгу деңгейлерінің санына және үйінді жұмыстарды механикаландыру құралдарына қамыңты орналасуы бойынша ажыратылады, бұл өндірістік қалдықтардың денсаулығы мен қоршаған орта тұрғысынан қауіпсіз жиналуына кепілдік береді. Көлденең және жұмсақ кен орындарын игеру кезінде үйінділер карьер контурының ішінде өндірілген кеңістікте орналасады. Бұл үйінділер ішкі деп аталады. Көлбеу және тік кен орындарын игеру кезінде үйінділер карьердің контурынан мың жерде орналасады, сондықтан оларды сыртқы деп атайды. Үйінділер бір немесе бірнеше деңгейге құйылады. Деңгейдің биіктігі қойма жыныстарының қасиеттеріне, бетінің рельефіне, гидрогеологиялық, климаттық жағдайларға және үйінділердің пайда болу технологиясына байланысты тұрақтылықпен анықталады.


     



      Конвейерлік көлік кезінде жұмсақ тау жыныстарының үйінділерін қалыптастыру көліктік-үйінді көпірлермен, консольдық үйінділермен, теміржол көлігінде – драглайндармен, автомобиль көлігінде – бульдозерлермен жүргізіледі. Қазақстанның тау-кен кәсіпорындарында бульдозерлі үйінділер пайда болған кезде Cat, Hitachi (25-45 ко тартқыш сыныбы) шынжыр табанды жүрісінде және ТК типті доңғалақты жүрісте ауыр бульдозерлер қолданылады.

      Қазіргі уақытта кондициялардың немесе тұтынушылардың талаптарына жауап бермейтін кендер жеке үйінділерге салынады. Үйінді жасау технологиясы және кешенді механикаландыру бос жыныстардың үйінділеріне ұқсас. Сол сияқты, қазіргі уақытта тұтынушы пайдаланбайтын ілеспе пайдалы қазбалар жиналады.

      Аршылған және сыйатын жыныстардың, бұрғылау шламдарының және басқалардың түзілетін қалдықтары кәсіпорын аумағында орналастырылады және топырақ пен өсімдік жамылғысының ластануы, жерүсті су объектілері мен жерасты суларының көзі болуы мүмкін.

      Жуылатын қалдық қоймалары мен шлам қоймалары бар барлық тау-кен байыту кәсіпорындарының күрделі проблемасы пайдаланылған құрғақ жағажайлардың болуы болып табылады, оларда желдің жылдамдығы 5 м/с-тан асқан кезде қарқынды тозаңдану басталады.

      Қазіргі уақытта құрғақ тозаң ды жағажайларды бекіту химиялық және биологиялық әдістерді қолдану арқылы жүзеге асырылады. Химиялық бекіту бетті бекіту ерітінділерімен өңдеуден тұрады: мысалы, dustbint реагенті, бишофит, кальций хлориді. Бұл әдістің кемшілігі-оны қолданудың маусымдылығы (бекіту + 4 °C және одан жоғары температурада ғана мүмкін) және желдің жылдамдығы 15-20 м/с жоғары тұрақсыздық.

      Жағажайларды биологиялық бекіту тамыр жүйесі тозаң ды болдырмайтын белгілі бір өсімдіктерді себу арқылы жүзеге асырылады.

      Қосалқы өндірістен пайда болған қалдықтар кәдеге жаратуға бөгде ұйымдарға беріледі не полигонға орналастырылады. Құрамында металы бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар үйінділерге жиналады.

      Атмосфераға тозаң шығарындылары пышақ пайда болған кезде және қатты бөлшектер пышақ бетінен үрленген кезде пайда болады. Үйінді қалыптастыру кезінде тозаң ның бөлінуі қолданылатын жабдықтың түріне, шамадан мың жүктелетін материалдың көлемі мен ылғалдылығына, төгілу биіктігіне, аймақтың климаттық ерекшеліктеріне және қолданылатын тозаң ды басу құралдарының тиімділігіне байланысты.


      3.12-кесте. Түсті кендерді ашық өндіру кезіндегі қалдықтар (КТА деректері бойынша)

Р/с

Қалдықтың атауы

Қалдықтардың түзілу көлемі, т/жыл

Пайдаланылған қалдықтар, мың. т/ жыл

Қалдықтарды орналастыру көлемі. Мың. т/ жыл

Орналастыру/сақтау (опциялар төменде көрсетілген, толықтырылуы мүмкін)

макс.

мин.

макс.

мин.

макс.

мин.

           



1

2

3

4

5

6

7

8

9

1

Түсті кендер ашық түрде өндіру

1.1

В1

1.1.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

5235786,954

2474803,125

2474803,125

1755191,637

3401928,911

719611,488

Аршылған жыныс аршылған жыныстарды жүргізу кезінде үйінділерге орналастырылады

1.2

В2

1.2.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

12275480

12141080

134400

13400

12141080

12141080

Тұқымдық үйінді

1.2.2

Көмекші процестер

61,737

35,576

0

0

0

0

Арнайы кәсіпорындарға беріледі

1.3

В3

1.3.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

17958050

6839874

0

0

17958050

6839874

Тұқымдық үйінді

1.4

С1

1.4.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

3263242

491175

0

0

0

0

Тұқымдық үйінді

1.4.2

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

1421326,4

105604,8

12042,056

11544,2

1409284,344

94060,6

тұқымдық үйіндіге орналастырылады

1.5

C2

1.5.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

11206100

5422600

0

0

11206100

5422600

Тұқымдық үйінді

1.6

D1

1.6.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

9294048

2286200

408818

204800

9185230

2081400

өз кәсіпорнында

1.6.2

Көмекші жұмыстар

3175,434

1975,433

0,98

0,81

0

0

мамандандырылған кәсіпорындарға беріледі

1.6.3

Күл қож

1049,52

891,044





мамандандырылған кәсіпорындарға беріледі

1.7

E1

1.7.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

28818867

7330412



27890795

3075645

Тұқымдық үйінді

1.8

F1

1.8.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

1755321

1028015

900000

377944

855321

516431

Аршылған жыныстардың үйіндісіне

1.9

F2

1.9.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

17084650

10000000

1900000

500000

15184650

9500000

Аршылған жыныстардың үйіндісіне орналастырылады

1.10

G2

1.10.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

24325843

17517072

6488574

2563201

17837269

14953871

Үйінділер

1.10.2

Көмекші процестер

530,52

375,79

0

0

530,52

375,79

Арнайы кәсіпорындарға беріледі

1.11

H3

1.11.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

3717438

6815

2637518

195875

10675260

3509470

1.11.2

Көмекші процестер

44,508

43,68

0

0

0

0

1.12

H2

1.12.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

125173

21699

39960

4207

125173

21699

Шахталардың тас үйінділері

1.12.2

Қосалқы процестер

60,784

48,36

0

0

0

0



      3.12-кестеде ашық өндіру кезіндегі өндіріс қалдықтары бойынша деректер келтірілген. Атмосфераға тозаң шығарындылары пышақ пайда болған кезде және қатты бөлшектер пышақ бетінен үрленген кезде пайда болады. Үйінді қалыптастыру кезінде тозаң ның бөліну көрсеткіштері қолданылатын жабдықтың түріне, шамадан мың жүктелетін материалдың көлемі мен ылғалдылығына, төгілу биіктігіне, аймақтың климаттық ерекшеліктеріне және қолданылатын тозаң ды басу құралдарының тиімділігіне байланысты.

3.1.10. Карьерлік су ағызу

      Карьерді құрғату жүйесі-кіретін жерасты суларын, атмосфералық жауын-шашынды және инфильтрациялық суларды (технологиялық суларды) карьер кеңістігінен шығаруға бағытталған шаралар кешені [21].

     



      3.10-сурет. Дәстүрлі су айналымы схемасы

      Ашық игеру кезінде карьерлік дренажға карьера ішілік сарқынды реттеуге арналған құрылғылар, су жинағыштар, су төгетін қондырғылары бар және айдау құбырлары бар карьерлік сорғы станциялары кіреді.

      Карьераішілік сарқынды реттеуге арналған құрылғыларға жерасты суларының беткейлерде ағып кету учаскелерінде борпылдақ жыныстардың деформациясын болдырмауға арналған жүктемелер, барлық жиектерде және қазылған кеңістікте су жинауға арналған таулы және дренажды арықтар немесе құбырлар жүйесі және суды алдымен учаскелік, содан кейін негізгі су жинағыштарға бұру кіреді.

      Негізгі су жинағыштардың орналасқан жеріне байланысты карьерлік суағар ашық, жерасты және аралас болып бөлінеді, оған ашық және жерасты элементтері кіреді.

      Ашық су ағызу кезінде сорғы станциялары бар су жинағыштар карьердің ең төменгі белгілеріне орналастырылады. Сорғы станциялары су жинағыштардың жанына салынып, су төгетін қондырғылармен жабдықталады, олардың өнімділігі тәуліктік максималды су ағынын соруды қамтамасыз етуі тиіс, қосымша резервтік сорғылар көзделеді. Нөсер суларының ағындары қалыптыдан бірнеше есе көп болуы мүмкін аудандарда негізгі су төгетін сорғылар қалқымалы түрде жүзеге асырылады. Су басқан карьерлерде ашық су ағызу кезінде негізінен жоғары өнімді төмен қысымды сорғылар қолданылады. Айдау құбырлары карьерлердің жұмыс істемейтін бортына салынады. Қыста су төгетін қондырғылар, айдау құбырлары, сондай-ақ су бұратын арықтар қатып қалудан қорғалады.

      Карьердегі жерасты су төгу кезінде су сорғы камерасы бар су жинағышқа қарай еңіспен өткен арнайы дренаждық-су бұру қазбаларына (қуақаздаріне) айдалады немесе бұрылады, ол жерден сорғылармен су төгетін оқпандар немесе ұңғымалар арқылы жерүсті су ағындарына немесе су айдындарына жер бетіне айдалады. Бұл жағдайда негізінен шахталық дренаждағыдай сорғылар қолданылады.

      Карьерлік суларды кәсіпорын айналымдағы сумен жабдықтау жүйесін қуаттандыру үшін пайдалана алады.

      Карьерлік су төгетін судың сапалық құрамы сарқынды сулардың төгінділеріне аналитикалық бақылау жүргізу және олардың табиғи суларға әсерін бағалау барысында зерттеледі.

      Мысалы, В1 объектілеріндегі су ағызу сырғанақтарда орналасқан ЦНС 60- 198 және ЦНС 180-170 сорғы агрегаттарының көмегімен жүзеге асырылды. Карьер суларын бұру карьердің оңтүстігінде орналасқан басқа карьерлермен бірлескен буландырғыш тоғанда 1 км қашықтықта жүзеге асырылды.буландырғыш тоған айнасының ауданы 144 800 м3 құрайды. Көлемі-348 375 м3.

      В2 объектісінде карьерді ашық тәсілмен пайдалану барысында карьерлік сарқынды сулар, сондай-ақ жаңбыр (нөсер) және еріген сарқынды сулар түзіледі. Су өндірістік қажеттіліктерге жұмсалады (үйінділерді, автожолдарды суару, жарылыс жұмыстарын жүргізу үшін ұңғымаларды су бөгеу). Үйінділер мен автожолдарды суаруға карьерлік сулар, жарылыс жұмыстарын жүргізу үшін ұңғымаларды су бөгетіне – жаңбыр және карьерлік сулар пайдаланылады. Карьерден суды сору үшін жылжымалы сорғы станциясы қолданылады, ол екі ЦНС 60-175 сорғы қондырғыларынан тұрады. Карьер суын айдау карьер түбіндегі зумпфте жүреді. Зумпфтан Карьер суларының бір бөлігі қолданылады тозаң ды басу. Әрі қарай, карьер суларының қалған бөлігі қолданыстағы Болат коллекторы арқылы қолданыстағы буландырғыш тоғанға жіберіледі. Төгілетін карьер суларының шығынын есепке алу үшін карьердің жоғарғы алаңындағы құбырдың көлденең учаскесінде ЛЛТ-100Х есептегіш қарастырылған. Тас үйіндісі алаңдарынан жаңбыр (нөсер) және еріген суларды бұру және жинау үшін полиэтилен пленкадан жасалған сүзгіге қарсы экраны бар сыйымдылықтарды (ластағыш заттардың топыраққа және жерасты суларына енуінен қорғау және сыйымдылықтардың су өткізбейтіндігін қамтамасыз ету үшін) орнату көзделген. Контейнерлерде тұндырылғаннан кейін жаңбыр мен еріген сулар карьер жолдары мен үйінділерді суару үшін толығымен қолданылады. Өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылмайтын карьер сулары алдын ала тазартусыз буландырғыш тоғанға беріледі.

      В3 кен орнында кенішті ашық тәсілмен пайдалану барысында шаруашылық-тұрмыстық және карьерлік сарқынды сулар түзіледі, олар шаруашылық-тұрмыстық кәріз жүйесі арқылы және өндірістік кәріз жүйесі арқылы бұрылады. Өндірістік объектіде машиналарды жуу пунктінің су айналымы жүйесі бар. Өндірістік қажеттіліктерге (Ұңғымаларды бұрғылау, үйінділерді, жолдарды суару) карьер сулары қолданылады. Су төгу бір сатылы схема бойынша көзделеді, яғни карьерден су құбырлар арқылы жер бетіне беріледі. Содан кейін ол қолданыстағы схема бойынша буландырғыш тоғанға жіберіледі. Карьер суын бұрудың технологиялық схемасы мынадай кезеңдерді қамтиды: Карьер суы ЦСН 180-297 зумпфа сорғысымен алынады және құбыр арқылы жер бетіне беріледі және одан әрі су Карьер (ішкі), сыртқы алаңішілік жолдар мен үйінділерді тозаң басуға өндірістік қажеттіліктерге бөлінеді; Карьер суының құбыр жүйесі бойынша қалған бөлігі ЦСН 180 сорғымен су бұру каналына дейін жер бетіне беріледі. Дренажды каналда балшықтан жасалған сүзгіге қарсы қабат бар, онда карьерлік сарқынды сулар буландырғыш тоғанға ауырлық күшімен тасымалданады. Карьер суының қалған бөлігін буландырғыш тоғанға бұру кен орнындағы № 3 шығарылым бойынша жүзеге асырылады. Шығарылатын Карьер суларының шығынын есепке алу үшін "Magphant" N=2,5  Вт шығын өлшегіш қарастырылған. Шығын өлшегіш құрама темірбетон элементтерінен жасалған құдыққа орнатылады. Буландырғыш тоған периметрі бойынша бөгетпен қоршау арқылы пайда болған табиғи шұңқырдағы (ойпаттағы) В3 карьері аймағындағы рельефтің төмен бөлігінде орналасқан. Өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылмайтын карьер сулары тазартусыз буландырғыш тоғанға беріледі.

      3.13-кесте. Түсті металдар кендерін өндіру кезінде негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері

Р/с

Заттың атауы

Л.з. концентрациясы
зв, мг/дм3

Л.з. шығарылуы
т/ жыл

макс.

мин.

макс.

мин.


1

2

3

4

5

6

1

Түсті металл кендерін өндіру

1.1

В3

1.1.1

Аммиак (азот бойынша)

0,2625

0,115

0,0065

0,00284

1.1.2

БПК5

3,7258

3,62

0,0927

0,04204

1.1.3

Қалқымалы заттар

54,4309

51,4

2,2471

0,703218

1.1.4

Мыс

0,6058

0,541

0,0228

0,00735

1.1.5

мұнай өнімдері

0,1464

0,113

0,0062

0,001537

1.1.6

Нитраттар (NО3 бойынша)

51,5

47,97

1,8362

0,638685

1.1.7

Нитриттар (NО3 бойынша);

3,1533

2,949

0,1195

0,039618

1.1.8

СПАВ

0,1096

0,1053

0,0027

0,001312

1.1.9

Сульфаттар (SO4 бойынша)

388,2417

371,97

16,523

5,223472

1.1.10

Фосфаттар

1,3675

0,441

0,034

0,008172

1.1.11

Хлорид (Cl бойынша)

290,8167

283,77

11,7289

3,823739

1.1.12

Мырыш

3,8613

3,5

0,1542

0,048347

1.2

D1

1.     
1.1.     
1.2.     
1.2.1.     

Аммоний азоты

1,27

1,2

0,2986

0,24752

1.2.2.     

БПК толық

4,1

3,91

0,94944

0,7006

1.2.3.     

Қалқымалы заттар

10,2

5,4

0,92084

0,66268

1.2.4.     

мұнай өнімдері

0,037

0,03

0,005

0,002

1.2.5.     

Нитраттар (NО3 бойынша)

0,28

0,18

6,11277

5,41724

1.2.6.     

Нитриттар (NО3 бойынша);

0,005

0,003

0,4499

0,3323

1.2.7.     

СПАВ

0,19

0,15

0,04392

0,04344

1.2.8.     

Сульфаттар (SO4 бойынша)

145

96

69,50052

49,231

1.2.9.     

Хлорид (Cl бойынша)

280

245

101,1158

57,28636

1.3

E1

1.     
1.1.     
1.2.     
1.3.     
1.3.1.     

Алюминий

0,0002

0,0001

0,000454

0,000141

1.3.2.     

Аммиак (азот бойынша)

0,005

0,002

0,007474

0,004577

1.3.3.     

Бор

0,0006

0,0002

0,001373

0,000454

1.3.4.     

Қалқымалы заттар

0,059

0,024

0,135007

0,054

1.3.5.     

мұнай өнімдері

0,0003

0

0,00069

0,00001

1.3.6.     

Нитраттар (NО3 бойынша)

0,071

0,047

0,162466

0,106653

1.3.7.     

Нитриттар (NО3 бойынша);

0,0026

0,0002

0,005949

0,000474

1.3.8.     

Сульфаттар (SO4 бойынша)

0,36

0,289

0,846325

0,701189

1.3.9.     

Жалпы темір

0,0005

0,0003

0,001157

0,000681

1.3.10.     

Марганец

0,0003

0,0001

0,000709

0,000159

1.3.11.     

Мыс

0

0

0,00007

0,00005

1.3.12.     

Полифосфаттар (PO4)

0,0004

0,0001

0,000996

0,00027

1.3.13.     

Қорғасын

0

0

0,00005

0,00002

1.3.14.     

Хлорид (Cl бойынша)

0,495

0,39

1,132684

0,884996

1.3.15.     

ХПК

0,039

0,024

0,09194

0,054461

1.4

F2

1.     
1.1.     
1.2.     
1.3.     
1.4.     
1.4.1.     

Аммоний азоты

2,17

0,7513

0,019

0,00573

1.4.2.     

Қалқымалы заттар

188

161,6879

1,65

1,16

1.4.3.     

мұнай өнімдері

0,05

0,0086

0,0004

0,00006

1.4.4.     

Сульфаттар (SO4 бойынша)

751

652

5,5454

5,28542

1.4.5.     

Жалпы темір

0,084

0,081

0,0007

0,00058

1.4.6.     

Кадмий

0,0003

0

0,000003

0

1.4.7.     

Кобальт

0,018

0,001

0,0002

0,00001

1.4.8.     

Марганец

0,097

0,0854

0,0008

0,00065

1.4.9.     

Мыс

0,055

0,0095

0,0005

0,000029

1.4.10.     

Күшән

0,293

0,089

0,0026

0,00009

1.4.11.     

Никель

0,029

0,0216

0,0003

0,00016

1.4.12.     

Қорғасын

0,013

0,0097

0,0001

0,00003

1.4.13.     

Фторидтер

0,16

0,1598

0,0014

0,0011

1.4.14.     

Хлорид (Cl бойынша)

389

296

2,8567

2,3391

1.4.15.     

Цианидтер

0,007

0,001

0,000084

0,00001

1.4.16.     

Мырыш

0,3

0,0549

0,0026

0,00047

1.5

H2

1.     
1.1.     
1.2.     
1.3.     
1.4.     
1.5.     
1.5.1.     

БПК5

13,65

7,167

11,635

4,093

1.5.2.     

Қалқымалы заттар

1595,55

196,8

1142,979

151,44

1.5.3.     

Калий О-(2-метилпропил) дитиокарбонат

134,59

110,65

111,514

71,206

1.5.4.     

Кальций фосфат (2:1) (по PO4)

855,7

402,5

705,21

358,516

1.5.5.     

Магний хлораты

800

146,5

684,098

124,108

1.5.6.     

Мыс

1,22

0,011

1,225

0,0057

1.5.7.     

Молибден

0,43

0,204

0,423

0,0747

1.5.8.     

Күшән

2,266

0,016

2,122

0,0082

1.5.9.     

Натрий

1077,97

389,41

898,962

389,081

1.5.10.     

Нитраттар (NО3 бойынша)

105

32,716

87,047

18,5538

1.5.11.     

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2765,2

1343,953

1573,6

1131,469

1.5.12.     

Жалпы темір

30,235

0,061

28,177

12,602

1.5.13.     

Фторидтер

2,68

1,743

2,573

0,5298

1.5.14.     

Хлорид (Cl бойынша)

2566,244

1588,6

2172,601

1094,899

1.5.15.     

ХПК

30

28,1

39,4

24,6

1.5.16.     

Мырыш

5,34

0,537

5,2285

0,238


      Кәсіпорындар бойынша неғұрлым тән ластағыш заттардың шоғырлануы, жалпы шығарындылары бойынша деректер 3.13-кестеде келтірілген кестеде ұсынылған. Ағызу көрсеткіштері Карьер суларының ағынына және олардың сапалық құрамына байланысты.

      Сарқынды сулардағы ластағыш заттардың түрлері мен концентрациясы шикізат құрамына және қолданылатын технологиялық реагенттерге байланысты.

      Кеніш суларындағы ластағыш: заттар-хлоридтер, сульфаттар, темір –карьерлердегі дренажды палеозой суларының жоғары минералдануымен байланысты. Айта кету керек, хлоридтер мен сульфаттардың жоғары концентрациясы Солтүстік Қазақстанның жерүсті суларына да тән, бұл кәсіпорындардың өндірістік қызметімен байланысты емес, табиғи фактор болып табылады.

3.2. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) жерасты өндіру

      Түрлі пішіндегі, қуаттылықтағы, құлау бұрыштарындағы түрлі түсті металдар кен орындарын жерасты қазбалары қабаттасатын тау жыныстарының қалыңдығы астында жерасты тау-кен қазбаларын пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

      Кен орындарын жерасты игеру үш кезеңнен тұрады: өндірісті ашылған, дайындалған және алуға дайын пайдалы қазбалар қорларының жеткілікті қорларымен қамтамасыз ету мақсатында уақыт пен кеңістікте дәйекті немесе бірлесіп орындалатын ашу, дайындау және тазарту қазбалары. Кен орнын жоспарлы және тиімді игеру ашу, дайындау және тазарту қазбаларының уақыты мен кеңістігінде қатаң байланыста болған жағдайда және кеніш ашылған, дайындалған және қазуға дайын пайдалы қазбалардың жеткілікті қорларымен қамтамасыз етілген жағдайда мүмкін болады.

      Түсті металл кендерінің жерасты қазбалары атмосфералық ауаға, жерүсті және жерасты суларына, геологиялық ортаға, жерді иеліктен шығаруға әсер етеді. Бұл қоршаған ортаға әсердің ауқымы мен маңызы ауданның топографиясы мен климаттық жағдайымен, кен орнының пайда болу ерекшеліктерімен, өндіру әдістерімен, аймақтағы ауылшаруашылық қызметімен, орман қорықтарының болуымен және т. б. үйлесетін тау-кен жұмыстарының мөлшері мен қарқындылығына байланысты [22].

      Қарқынды тозаң мен газ мынадай процестер кезінде пайда болады: шұңқырлар мен ұңғымаларды бұрғылау; жарылған тау-кен массасын жару және тиеу; шикі кен мен жынысты тасымалдау, тиеу және шамадан мың тиеу; экрандау, ұсақтау; Ұңғымаларды, өндіру және басқа машиналар мен механизмдердің жұмысы. Алайда, тозаң ды басу және гидрооқшаулау процесінен өтіп, тау-кен жұмыстарынан өтіп, тозаң ды ауа толығымен дерлік өзін-өзі тазартады. Шығатын ауада бөлшектердің, көміртегі тотығының, азот оксидтерінің және ҰОҚ-ның ықтимал шығарындылары болуы мүмкін. Бөлшектер шығарындыларын азайтудың жалпы әдістеріне мыналар жатады: тұмандандырғыштарды пайдалану, тау массасын суару, жеткілікті ылғалдылықты сақтау үшін суды бүрку; беттерді тұрақтандыру үшін экологиялық қолайлы химиялық аэрозольдерді пайдалану. Үйінді қалыптастыру процесінде: болашақта бұзылмайтын учаскелерді қалпына келтіру; материалды тасымалдау кезінде шығарындыларды азайту үшін самосвалдарды немесе теміржол вагондарын жабу ұсынылады; жергілікті ауа-райын ескере отырып, көлік құралдарының қозғалысы кезінде тозаң шығарындыларын азайту үшін жерасты беттерінде жылдамдықты шектеу.

      Су ортасына әсер етудің негізгі факторы-суспензияланған бөлшектермен және еріген химиялық заттармен ластанған шахта суларының ағуы және инфильтрациялық сулардың бақылаусыз таралуы мүмкін тау жыныстары мен кен үйінділерінен табиғи ағын. Сонымен қатар, жерасты жағдайында дренажды жерасты сулары ластанады, ал шахта суын айдау кезінде радиусы ондаған шақырымға жететін депрессиялық шұңқырлар пайда болады.

      Шахтаның айдалатын көлемі айтарлықтай тұрақты. Су мөлшері әдетте өзгермейді, бірақ жауын-шашын мен қар еріген кезде маусымдық жарылыстар болуы мүмкін. Суда жарылғыш заттардың, бөлшектердің, еритін металл қосылыстарының қалдықтары болуы мүмкін және рН төмен болуы мүмкін. Мұнай өнімдерінің, майсыздандырғыштар мен жуғыш заттардың және су сапасы мен су экожүйелеріне әсер етуі мүмкін басқа да зиянды заттардың болуы мүмкін. Түсті кендерді жерасты өндіретін барлық кәсіпорындар шахта және сарқынды суларды тазартуға міндетті. Демек, айналмалы сумен жабдықтау жүйелерін орнату, үйінділерді жою, Технологиялық процестерді жетілдіру арқылы сарқынды суларға қоспалардың түсуін азайту су ағындары мен су айдындарының сарқынды сулармен ластануын болдырмайтын іс-шаралар кешенінің бірінші кезектегі міндеттері болып табылады.

      Ғимараттар мен құрылыстардың, үйінділердің, тазарту құрылыстарының және т.б. жерүсті кешені бар тау-кен және жер бөлу ұзақ уақыт пайдаланылатын айтарлықтай аумақтарды алып жатыр. Кенді және негізгі жыныстарды алу салдарынан жерасты өндірісі тау жыныстарының Тегіс немесе қарқынды (сирек) қозғалуымен бірге жүреді. Көп жағдайда бұл процестер Жер бетінің деформациясының себебі болып табылады. Мұндай жерлерде құлау шұңқырлары пайда болады, көшкіндер, үйінділер пайда болады. Алайда, жерасты кендерін өндіру жерді едәуір аз иеліктен шығаруды талап етеді және инфрақұрылым мен Ландшафттардың Ашық тау-кен жұмыстары сияқты айтарлықтай бұзылулары мен өзгерістерін тудырмайды. Сонымен қатар, тұрақты сақтауға орналастырылған бос жыныстардың көлемін кеніштің жерасты қуыстарын және жер бетіндегі құлау шұңқырларын толтыру үшін пайдалану арқылы азайтуға болады. Әрбір кәсіпорынның маркшейдерлік қызметтері міндетті түрде жерасты қазылған кеңістіктің пайда болуына бақылау жасайды, сондай-ақ экологиялық және мамандандырылған бөлімшелермен және ұйымдармен бірлесіп оның қоршаған ортаға әсеріне мониторинг жүргізеді.

      Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) жерасты өндіру кезінде кәсіпорындарда мынадай энергетикалық ресурстар пайдаланылуы мүмкін:

      мотор отыны (дизель отыны);

      электр энергиясы;

      жылу энергиясы.

      Кәсіпорындарда технологиялық қайта бөлу бойынша тұтынылатын энергетикалық ресурстардың бөлек есебі едәуір дәрежеде жолға қойылмағандығына байланысты ТЭР тұтынудың ірілендірілген көрсеткіштері және өндірілетін өнімге жұмсалатын үлестік шығыстар қаралды.

      3.14-кестеде түсті металдар кендерін жерасты өндіру кезінде қолданылатын энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі көрсетілген.

      Ресурстарды тұтынудың үлестік шығыстары ретінде өндірілген кеннің тоннасына ресурстарды тұтыну анықталды.

      3.14-кесте. Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

Р/с №

Объектінің атауы

Тұтынылатын ресурс

Пайдаланудың мақсаты

Жылдық тұтыну, т у.т

Меншікті тұтыну, т.ш.о/т

1

2

3

4

5

6

1

B5

Электр энергиясы

Өндіру

15 103,369

0,00293 – 0,00465

2

B6

10 433,569

0,00118 – 0,00208

3

B7

10 549,650

0,00176 – 0,00205

4

B8

312,920

0,00020 – 0,00021

5

B9

102,665

0,00003 – 0,00003

6

B10

6 683,290

0,00167 – 0,00190

7

B11

97,774

0,00016 – 0,00062

8

B12

1 697,951

0,00100 – 0,00104

9

B13

1 697,951

0,00261 – 0,00302

10

D2

2 063,152

0,00088 – 0,00105

11

D3 – D5

1 515,729

0,00051 – 0,00054

12

F1

2 564,270

0,00436 – 0,00636

13

H1

1 482,839

0,00429 – 0,00635

14

H2

1 299,852

0,00485 – 0,00743

15

H3

804,752

0,00321 – 0,00619

16

B7

Мотор отыны

Өндіру

47 605,714

0,00793 – 0,00923

17

B9

102,665

0,00003

18

B10

1 717,669

0,00043 – 0,00049

19

B11

423,765

0,00071 – 0,00270

20

B12

2 106,642

0,00124 – 0,00129

21

B13

933,293

0,00144 – 0,00166

22

D2

1 527,234

0,00065 – 0,00077

23

F1

224,776

0,00038 – 0,00056

24

H1

343,743

0,00100 – 0,00147

25

H2

926,157

0,00346 – 0,00530

26

H3

95,725

0,00038 – 0,00074

      Ұсынылған кестеден жерасты әдісімен өндірілген кенге электр энергиясының меншікті шығыны жерасты әдісімен өндірілген кеннің тоннасына 0,00003-тен 0,00743 тоннаға дейінгі ш.о. шегінде өзгеруі мүмкін екендігі айқын көрінеді. Меншікті шығындардағы мұндай үлкен алшақтық, ең алдымен, игеріліп жатқан кен орындарының ерекшеліктерімен, оларды игеру тереңдігімен және кен орнын игеруде қолданылатын техникамен байланысты. Сондай-ақ, электр энергиясының нақты шығынына әртүрлі кәсіпорындардағы энергия ресурстарын есепке алу және тұтыну ерекшеліктері әсер етуі мүмкін.

      Жерасты әдісімен өндірілген кенге арналған мотор отындарының үлестік шығыны өндірілген кеннің тоннасына 0,00003-тен 0,00923 тоннаға дейін ш.о. дейін өзгереді. Әртүрлі кәсіпорындардағы үлестік шығындардағы мұндай алшақтық көлік пен автокөлік пен мотор отынымен жұмыс істейтін арнайы техниканы пайдалануға байланысты.

3.2.1. Аршу жұмыстары

      Аршу жер бетінен кен денесіне қол жеткізуді ашатын және дайындық қазбаларын жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ететін тау-кен қазбаларын жүргізуден тұрады.

      Аршылатын қазбалар - бұл шахта алаңын ашуға арналған, бірінші және барлық кейінгі жылжымалы және желдету горизонттарында. Ашық қазбаларды жүргізу тау-кен жұмыстары деп аталады, ал қазбалардың өзі күрделі. Ашылатын қазбаларға мыналар жатады: тік және көлбеу оқпандар, штольнялар, квершлагтар, оқпан маңындағы аулалар, Күрделі кен түсіру және тау жыныстарын түсіру, шурфтар, негізгі көкжиектерге қызмет көрсететін автомобиль жолдары мен еңістер және т. б.

      Жер бетіне қамыңты орналасуы бойынша ашатын қазбалар 2 топқа бөлінеді [23]:

      негізгі – жер бетіне тікелей шығатын;

      жерасты – жер бетіне тікелей шығуы жоқ.

      Орындалатын функциялар бойынша ашатын қазбалар мыналарға бөлінеді:

      негізгі – кенді тасымалдау және көтеру үшін қызмет ететін;

      көмекші – барлық басқа өндірістер.

      Негізгі басты ашылатын қазбаларға мыналар жатады: пайдалы қазбаларды көтеру немесе тасымалдау бойынша негізгі функцияларды орындайтын тік және көлбеу шахта оқпандары, штольнялар, автомобиль жолдары, ал негізгі көмекші қазбаларға тік және көлбеу оқпандар, желдетуге, адамдардың қозғалысына, материалдарды жеткізуге арналған штольнялар және т. б. жерасты негізгі ашылатын қазбаларға соқыр тік қазбалар жатады кенді тасымалдауға және көтеруге қызмет ететін көлбеу оқпандар, едендік квершлагтар, автомобиль өткелдері және көлік беткейлері.

      Негізгі ашатын қазбалар кенді (шикі) және бос жынысты жер бетіне тасымалдауға, желдетуге, адамдарды жылжытуға, материалдар мен жабдықтарды жеткізуге қызмет етеді. Бұл қазбалар: кен орны бойынша; жатқан немесе ілулі жақтан немесе қапталдан бос жыныстар бойынша; кенді денені кесіп өтіп, бос жыныстар мен кендер бойынша өтеді.

      Жерасты қосалқы ашу қазбаларына мыналар жатады: оқпан маңындағы қазбалар (оқпан маңындағы аулалар, сорғы камералары, су жинағыштар, электр қосалқы станцияларының камералары, басып озу және жалғау қазбалары), жерасты бункерлері, диспенсерлік камералар мен ұсақтау қондырғыларының камералары, Күрделі кен түсіру және тау жыныстарын түсіру, арнайы мақсаттағы камералық қазбалар (көтеру машиналарының камералары, электровоз депосы, жөндеу және жанармай құю пункттері, қоймалар күту камералары, медициналық пункттер және т. б.), арнайы төсеу, желдету, дренаж және су төгетін қазбалар, өздігінен жүретін және басқа жабдықтарды негізгі горизонттан қабатты горизонттарға жеткізу бойынша еңістер, концентрациялық горизонттың барлық қазбалары. Қосалқы қазбалар желдетуге, жабдықты жеткізуге, сондай-ақ жер бетіне қосымша шығуға және басқа мақсаттарға қызмет етеді.

      Ашатын қазбалардың нысаны, мөлшері, оларды жүргізу, бекіту тәсілдері олардың қызмет ету мерзіміне, көліктің оңтайлы жұмысына, адамдардың қозғалыс қауіпсіздігіне, материалдар мен жабдықтарды жеткізуге, сондай-ақ ауаның қажетті мөлшерін өткізуге байланысты болады [16].

      Негізгі ашық қазбалардың орналасуына байланысты кен орнын ашу әдістері қарапайым және аралас болып бөлінеді. Аутопсияның қарапайым және аралас әдістерінің алуан түрлілігі бар (3.15-кесте).

      Қарапайым әдістерге мыналар жатады: кен денесі бойынша тік шахта оқпанымен, жатқан бүйірлік жыныстар бойынша, ілулі бүйірлік жыныстар бойынша; жатқан бүйірлік жыныстар бойынша және кен орнының қапталдарындағы көлбеу шахта оқпанымен; кен бойынша, жатқан бүйірлік жыныстар бойынша, ілулі бүйірлік жыныстар бойынша штольняларды ашу. Аутопсияның қарапайым әдістерінің мәні-кен орнын ашу игерудің бүкіл тереңдігі үшін негізгі ашатын қазбамен жүзеге асырылады.

      Аралас әдістер ашудың екі немесе одан да көп тәсілдерін біріктіреді, мысалы: тік соқыр бөшкеге ауысатын бетінен тік шахта бөшкесі; көлбеу соқыр бөшкеге ауысатын бетінен тік шахта бөшкесі; тік соқыр бөшкеге ауысатын штольня; соқыр көлбеу бөшкеге ауысатын штольня. Біріктірілген аршу әдістерінің мәні мынада: кен орнының жоғарғы бөлігі бір негізгі жұмыспен, ал төменгі бөлігі екіншісімен ашылады, бұл ретте кенді екі негізгі жұмыстың бойымен ретімен жер бетіне шығару [23].

      3.15-кесте. Кен орындарын аршу тәсілдерінің жіктелуі

Р/с

Аршу әдісі

Аршу әдісінің тобы

Аршу схемасы


1

2

3

4

1

Қарапайым

Тік оқпан

Шөгіндінің жатқан жағында орналасқан тік оқпан

Шөгіндінің ілулі жағында орналасқан тік оқпан

Шөгіндінің кесіп өтетін тік оқпан

Концентрлі горизонттары бар тік оқпан

Көлбеу оқпан

Көлбеу конвейер оқпан, жатып жатқан жағында орналасқан

Шөгіндінің жатық жағында орналасқан көлбеу скип оқпаны

Кен орны бойынша көлбеу оқпанмен

автомобиль жолымен немесе еңіспен

Жатып жатқан жағында немесе кен орнының қапталында өткен автомобиль жолымен немесе еңіспен

Ұңғымамен

Шөгіндінің жатқан жағында орналасқан ұңғымамен

Шөгіндінің ілулі жағында орналасқан ұңғымамен

2

Аралас

Тік оқпан және тік соқыр оқпан

Бетінен тік соқыр оқпанға ауысатын тік оқпан

Тік оқпан және көлбеу соқыр оқпан

Бетінен тік оқпан көлбеу соқыр оқпанға ауысады

Көлбеу оқпан мен көлбеу соқыр оқпан

Көлбеу соқыр оқпанға ауыса отырып, бетінен көлбеу оқпанмен ашу

Ұңғыма және тік соқыр оқпан

Тік соқыр оқпанға ауысатын ұңғыма

Ұңғыма және көлбеу соқыр оқпан

Көлбеу соқыр оқпанға ауысатын ұңғыма

      Опцияларды ашудың орындылығы техникалық-экономикалық салыстыру арқылы бағаланады. Жұмыстың ең үлкен қауіпсіздігі және аз шығындар қамтамасыз етілетін түрі таңдалады [24].

      В8 шахта алаңының қорларын ашу екі қолданыстағы көшпелі траншеялармен, екі орталық (жеткізу-көліктік және конвейерлік) еңістермен, екі қапталдағы желдеткіш еңістермен, үш желдеткіш көтерілістермен, қолданыстағы "Желдеткіш көмекші 1" оқпанымен және жобаланатын "Ауа беруші-тораптық" және "Желдеткіш көмекші 2" оқпандарымен жүзеге асырылады.

      I1 кенішінде жерасты өндірісі үш кенді аймақтан төрт көлбеу-көлік съезі арқылы жүзеге асырылады. Қосымша екі бөшке тек төтенше жағдайға қол жеткізуге арналған.

      Қазіргі уақытта кен орны жер бетінен -217 м белгісіне дейін өткен екі РЭУ 1 автокөлік еңісімен, 2 РЭУ -160 м белгісіне дейін өткен, "Алимак" лифт көтергішімен (ВХЛВ - №1) №2 штольни белгісінің деңгейінен +40 м көкжиекке дейін, "Алимак" лифт көтергішімен (ВХЛВ- №2) ашылды) көкжиектен +28м-ден көкжиекке дейін-120м, ВХВ жүріс бөлімшесі-160М белгісінен -120м белгілеріне, ВХВ жүріс бөлімшесі-120м белгісінен-80м белгілеріне дейін.

      I1 шахтасында ұңғымаларды бұрғылауға арналған қазіргі заманғы электрогидравликалық бір буынды және екі буынды өздігінен жүретін бұрғылау қондырғыларының, тау-кен массасын қазуға арналған ТЖМ-ның және кенді жер бетіне шығаруға арналған топсалы-буынды рамасы бар самосвалдардың көмегімен ұңғымаларды бұрғылау жүзеге асырылады.

3.2.2. Дайындық

      Негізгі көкжиектерді дайындау тәсілдері геологиялық, техникалық, технологиялық және экономикалық факторларды ескеретін ықтимал нұсқаларды техникалық-экономикалық салыстырумен айқындалады және кен денесінің сипатына - оның қуаты мен құлау бұрышына, кеннің және негізгі жыныстардың физикалық-механикалық қасиеттеріне, қабатта қабылданған тазарту қазбасының тәртібіне, пайдалы қазбаны тасымалдау тәсіліне байланысты болады.

      Дайындық жұмыстарының мақсаты мынада:

      еденді, шахта алаңын, блоктарды немесе панельдерді контурлау (бөлу);

      блоктың (панельдің) жалпыкөліктік көлік желісімен байланысын құру;

      жұмыс орындарын тиімді желдетуді қамтамасыз ету;

      кенжарларға еркін қол жеткізуді және олардан авариялық шығуды қамтамасыз ету, кенжарларды жабдықтармен, материалдармен, энергиямен жабдықтау, олардан өндірілген кенді жоғары өнімді беру.

      Кен орындарын тазарту жұмыстарына дайындау дайындық-кесу қазбаларын жүргізуді қамтиды. Дайындық жұмыстары-материалдар мен кенді тасымалдауды, желдетуді, кесу және тазарту жұмыстарын қамтамасыз ету мақсатында шахта алаңын немесе оның бір бөлігін жекелеген ойып алу блоктарына (панельдеріне) бөлетін бір жазықтықпен дайындық қазбаларын жүргізу.

      Дайындаудың қабылданған тәсілі, дайындық қазбаларының орналасуы мен мөлшері: тазарту жұмыстарының қауіпсіз өндірісін; тазарту кенжарларын тиімді желдетуді; пайдалы компоненттердің белгілі бір орташа құрамы бар дайындалған және қазуға дайын кен қорларының тұрақты резервін сақтау үшін қабаттар мен блоктарды уақтылы дайындауды; адамдардың қозғалуының ыңғайлы және қауіпсіз жағдайларын, қазбалар бойынша материалдар мен жабдықтарды жеткізуді қамтамасыз етуі тиіс; дайындық қазбаларын, кенді жеткізудің, тиеудің және шығарудың ыңғайлы және өнімді тәсілдерін сақтайтын тұтас кеннің ең аз шығыны; қазбаларды ұстауға және бекіткішті жөндеуге жұмсалатын ең аз шығын.

      Тау-кен қазбаларын олардың мақсатына, тау-кен геологиялық және гидрологиялық жағдайларына байланысты жүргізу әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін. Қазбаларды жүргізу әдісі мен жабдықтарын таңдау олардың көлденең қималарының мөлшеріне де, қазбаның мақсатына, сондай-ақ тау жыныстарының беріктігі мен тұрақтылығына байланысты. Қазіргі уақытта кен орындарын жерасты игеру кезінде тау-кен қазбаларын жүргізудің екі әдісі кең таралған: бұрғылау және жару және комбайн [23].

      3.16-кесте. Кен орындарын дайындау тәсілдері мен схемаларының жіктелуі

Р/с

Дайындау әдісі

Кен орнының түсу бұрышы, a, бұршақ

Дайындық схемасы

Шоғырдың қуаты, т, м


1

2

3

4

5

1

Көлденең

< 15

Негізгі және ойық қуақаздармен жұмыс істеумен кірулермен

< 3

Лаваларды өңдеумен негізгі және ойық қуақаздар

2

Панель

< 15

Кірулерді өңдеумен панельдік баған

< 3

Лаваларды өңдеумен панельді-бағаналы

Негізгі қуақаздар арасында камералар орналасқан панельдік-камералық

< 30

Панельдік қуақаздар арасындағы камералардың орналасуы бар панельдік-камералық

3

Қабатты

> 15

Кенді қуақазбен

< 8

Далалық қуақазбен

8 - 12

Қиғаш сызықтары бар кен және далалық соққылар

10 - 18

Сақиналы жүгірулермен кен және дала қуақаздармен
 

10 - 18

Кен қуақаздармен және тұйық шың ортпен

15 - 40

Жатқан жақтың далалық қуақаздар және тұйық орттар

15 - 40

Аспалы бүйірлік далалық қуақаздар және тұйық орттар

15 - 40

Жатқан және ілулі жақтардың далалық қуақаздар және сақиналы орттар

> 40

      Дайындық шеңберінде желдету, электр энергиясын ағызу, адамдардың қозғалысы және жүктерді тасымалдау үшін коммуникациялар мен магистральдар құрылады.

      Дайындалған кен қорлары – қабылданған игеру жүйесінде көзделген дайындық қазбалары толық өткен қазба учаскелерінің қорлары.

      Шахта алаңын едендерге бөлу үшін негізгі горизонттың дайындық қазбалары қолданылады-жылжымалы қуақаздар мен орталар, ал еденді бөлек ойық учаскелерге бөлу – блоктар көтерілісшілерді пайдаланады. Кейбір жағдайларда едендер биіктігі бойынша ішкі қабаттарға бөлінеді. Қабаттың биіктігі тау-кен геологиялық жағдайлары мен өндіру технологиясына байланысты 50-100 м (сирек көп) құрайды [16].

      Кен денелерінің қуаттылығы жоғары болған кезде, жатып жатқан тау жыныстарында далалық көтерілістер өтеді, олар далалық едендерді байланыстырады. Сонымен қатар, көмекші көтерілісшілер ілулі жақтан жанасады немесе көтерілісшілер кен денесін кесіп өтеді.

      Тазарту қазбалары учаскелерінде механизмдердің қозғалуы үшін сору және желдету горизонттарының көлденең қазбалары, көтерілу және кен Түсіру жүйесі қолданылады, көлбеу жолдармен дайындалу кезінде спиральды немесе басқа формадағы және төменгі қабаттармен құлатылған кен түсіру жолдары қолданылады.

      Кен денесіне қамыңты дайындық қазбаларының орналасуы бойынша кен орындарын дайындау кен, дала және аралас болуы мүмкін.

      Кен денелерінің қуаттылығы жоғары болған кезде, жатып жатқан тау жыныстарында далалық көтерілістер өтеді, олар далалық едендерді байланыстырады. Сонымен қатар, көмекші көтерілісшілер ілулі жақтан жанасады немесе көтерілісшілер кен денесін кесіп өтеді.

      Қосалқы қабаттар мен дучкалар арасында көтеріліп жатқан кесу, кен түсіру, желдету-жүріс жолдары ұңғымаларды секциялық жару, үлкен диаметрлі Ұңғымаларды тесу немесе бұрғылау (кеңейту) арқылы бұрғылау-жару тәсілімен өтеді. Секциялық жарылыспен көтерілісшілерді үңгілеу әдісі кендерді қабаттастыру және қабаттастыру кезінде кесу көтерілістерін немесе жарықтарды жобалау кезінде кең таралды. Көбінесе көтерілісшілердің секциялық жарылыспен жүруі тектоникамен және тау қысымының көріністерімен қиындайды.

      Көтеріліп жатқан қазбаларды қазу-көп уақытты қажет ететін және қауіпті процестердің бірі. Көлбеу бұрышы 60-90° болатын қазбаларды үңгілеу процестерін механикаландыру үшін КПВ кешендері қолданылады. Бұл әдіс B3-B15, D1, D2 шахталарында кеңінен қолданылады. Сөрелер жетек жұлдызшаларының көмегімен монорельсте қозғалады. Сөрелерден бұрғылау перфораторлармен жүзеге асырылады. Алайда әдіс қауіпті жағдайларда өткізгіштердің болуының негізгі жетіспеушілігін жоққа шығармайды және жақында одан қауіпсіз әдістерге көшеді.

     



      3.11-сурет. КПВ-4А ұңғыма кешені

      Бұрғылау және тік және көлбеу ұңғымаларды кеңейту арқылы бұрғылау әдісі – бұл қаңырап қалған және ең перспективалы әдістердің бірі. Көтерілісшілердің ұңғыма жылдамдығы бұрғылау-жару әдістерімен салыстырғанда бірнеше есе артады. Бұл типтегі станоктар диаметрі 3 м-ге дейін, ұзындығы 100 м-ге дейін және 70°-қа дейінгі бұрышта протодиаконов бойынша беріктік коэффициенті 12-ге дейінгі жыныстарда тік және көлбеу қазбаларды жүргізуге арналған, бірақ ол күшті жыныстарда да қолданылады. Сондай-ақ, төменнен жоғары қарай көтеріліп келе жатқан үздіксіз ұңғыманы немесе алдыңғы ұңғыманы бастапқы бұрғылаумен екі сатыда бұрғылауға арналған машиналар қолданылады. Осы қағида бойынша 2кв комбайндар, "Atlas Copco" фирмасының "Robbins" (Швеция) және "TRB-Raise Borers" фирмасының "Rhino" комбайндары (Финляндия) [25].

      Өндіру блоктары шегінде бір немесе екі жазықтығы бар дайындалған учаскелерде жүргізілетін және осы учаскелерден тазарту (өндіру) жұмыстарын жүргізу үшін қажетті тау – кен қазбалары әдетте ойық қазбалар деп аталады, ал оларды жүргізу кезінде орындалатын тау-кен жұмыстары деп аталады. Бұл жұмыстардың негізгі мақсаты-ойық учаскелерді, қабатты горизонттарды, кесу саңылауларын, кесу қазбаларын және т. б. жасау, кесу жұмыстары аяқталғаннан кейін блок тазарту жұмыстарына дайындалған болып саналады.

      Кеңістіктегі ойық қазбалардың саны мен орналасуы игеру жүйесіне байланысты. Ойық өндірісі мақсатына қарай мыналарға бөлінуі мүмкін:

      бұрғылау (бұрғылау қуақаздарі, орталар, көтерілісшілер, камералар және кірулер);

      шығару (шұңқырлар, траншеялар, ілмектер, тиеу жарыстары және т.б.);

      жеткізу (кен түсіру, ысырмалық қуақаздар немесе орталар, қоректендіргіштерге арналған тауашалар, конвейерлік қазбалар және т.б.);

      кесу және кесу (кесу саңылаулары және көтерілу, кесу қуақаздарі немесе орталар және т.б.);

      желдету (желдеткіш қуақаздар, орталар, көтерілістер, апаттар және т.б.);

      дәнекерлеу (жаяу жүргіншілер, материалдық қазбалар және т.б.);

      тау-кен қысымын басқаруға арналған қазбалар (төсеу жұмыстарын жүргізуде және негізгі жыныстар мен кендердің құлауында қолданылады).

      Ойық қазбалар блоктар, панельдер шегінде тікелей тазарту ойығы үшін өтеді:

      едендік көлденең қазбалар блокты жеке ойық қабаттарға бөледі;

      ысырма горизонтын өндіру-стректер немесе орталар-сынған кенді негізгі горизонт қазбаларына жеткізуге, сондай-ақ оны қайталама ұсақтауға қызмет етеді;

      горизонтты қазу – камералар, қуақаздар, орталар-кенді екінші рет ұсақтауға және кенді негізгі горизонтқа жіберуге қызмет етеді;

      горизонтты қазу қондырғысы блоктың түбіндегі кен массивін кесуге қызмет етеді;

      кесетін көтерілісшілер блоктың берілген жеріндегі кен массивін кесуге қызмет етеді;

      саңылаулар, серуендер, бұзылулар және басқа да бірқатар қазбалар жұмыстың оңтайлы дамуын қамтамасыз етеді.

      Блоктардың түбін кесу үшін өздігінен жүретін бұрғылау қондырғылары мен ТЖМ немесе пневматикалық тірек перфораторлары және әртүрлі модификациядағы ысырма қондырғылары қолданылады.

      Қазуға дайын – тазарту қазбасын өндіру үшін қажетті ойық қазбалар толығымен өткен дайындалған қазба учаскелерінің кен қорлары.

      Аршылған, дайындалған және алуға дайын қорлардың резервін құру және тұрақты сақтау мыналар үшін қажет:

      кен орнының кейбір учаскелерін игеруге қарай жоспарлы және уақтылы басқа учаскелерде қажетті мөлшерде кен өндіруді дамыту;

      кен орнының пайдалануға берілетін бөліктерін пайдалану барлау және дренаждау үшін уақыт қоры болуға тиіс;

      шикізат кеннің әртүрлі құрамы бар кен орындарын тазарту қазбасына жүйелі түрде енгізу арқылы өңдеуге жіберілген кендегі пайдалы компоненттердің біркелкі құрамын сақтау;

      аршу және дайындау жөніндегі жұмыстарды уақытша тоқтатқан немесе артық белгіленген жоспардың кен өндірісін ұлғайту қажет болған жағдайда резервтік учаскелердің болуы.

3.2.3. Игеру жүйелері

      Жерасты тәсілімен кен кен орындарын игеру жүйесі-қазу учаскесінің құрылымдық элементтерінің жиынтығын, технологиялық процестерді және уақыт пен кеңістікте байланысқан тау қысымын басқару тәсілін айқындайтын кенді тазарту қазбасының тәртібі мен технологиясы.

      Жүйелердің барлық алуан түрлілігінде әр жүйеге тән: құрылымдық сипаттамалары; тазарту қазу тәртібі; тазарту қазу технологиясы.

      Кен кен орындарын жерасты игеру жүйелерінің бірыңғай жіктемесі ретінде жіктеу белгіленеді, оның негізі тау қысымын басқару әдісі болып табылады [26].

      3.17-кесте. Кен орындарын жерасты игеру жүйелерінің бірыңғай жіктелуі

Р/с

Сынып нөмірі

Сынып атауы

Жүйелер


1

2

3

4

1

I

Ашық дамыған кеңістігі бар жүйелер

Тұтас жүйелер
Камералық бағаналы жүйелер
Төбеге арналған жүйелер
Жарылыс күшімен кенді жеткізетін жүйелер
Қабатталған жүйелер
Қабатты камералық жүйелер

2

II

Кен дүкендері бар жүйелер

Кенді блоктармен дүкендері бар жүйелері
Кенді терең ұңғымалармен дүкендері бар және жоюмен жүйелер

3

III

Бетбелгі жүйелері

Бір қабатты ойығы мен бетбелгісі бар тұтас жүйелер
Бетбелгісі бар көлденең қабаттарды игеру жүйелері
Бір қабатты ойығы мен бетбелгісі бар бағаналы жүйелер
Камералық ойығы және бетбелгісі бар жүйелер

4

IV

Бекіту жүйелері

Бекіткіші бар жүйелер
Бекіту рамалары бар жүйелер
Бір қабатты ойығы мен бекітпесі бар тұтас жүйелер
Бір қабатты ойығы мен бекітпесі бар бағаналы жүйелер

5

V

Құлау жүйелері

Күштік құлау жүйелері
Қабат асты құлау жүйелері
Қабатты құлау жүйелері
Іргелес жыныстардың құлауы бар бағаналы жүйелер

      Кез-келген игеру жүйесіндегі тазарту қазбасы 3.12-суретте жіктелуі көрсетілген жұмыс процестері мен операцияларының өзара байланысты және белгілі бір ретпен жүретін кешендерінің жиынтығын қамтитын өндірістік кезең болып табылады: кенді кесу - оны массивтен бөлу; кенді жеткізу-сынған кенді кенжардан жылжымалы горизонтқа дейін жылжыту. Кенді шығару және тиеу, өндірілген кеңістікті сақтау осы операцияның ажырамас бөлігі болып табылады [27].


     



      3.12-сурет. Тазарту жұмыстарының өндірістік сатыдағы жұмыс процестері кешенінің жіктелуі

      D3 кен орнын игеру жүйесі-өндірілген кеңістікті қатайтатын қабатты-камералық қазба. В8 кен орнын игеру шарттары үшін панельде кен денелерін бөлетін панельдік-бағаналы игеру жүйесі қабылданды-қазу бірліктері. Тазарту панелінің жылдық өнімділігі кен денелерін өңдеу қуатына байланысты 150-ден 550 мың тоннаға дейін өзгереді. В9 объектісінде панельдік-бағаналы игеру жүйесі қабылданды, содан кейін бүтіндер алынып, бос жерлер жойылды. В13 кенішінде игеру жүйесі қолданылады-қабатты құлау. Көкжиектер арасындағы ішкі қабаттың биіктігі 12-20 метр.

3.2.4. Қазбаларды бекіту

      Тау-кен қазбаларын бекіту – тау-кен қазбаларын жүргізу кезіндегі негізгі жұмыс процестерінің бірі және тау жыныстарының айналадағы массивінің құлауын болдырмау және қазбалардың көлденең қимасының қажетті мөлшерін сақтау мақсатында жерасты тау-кен қазбаларында тұрғызылатын бекітпе салу жөніндегі операциялардың жиынтығы болып табылады.

      Тау-кен бекіткішіне мынадай талаптар қойылады: бекіткіш оған түсетін жүктемеге төтеп беруі, өзінің бастапқы қалпын сақтауы, қазбаның жұмыс күйін және оның бүкіл қызмет ету мерзімі ішінде қауіпсіз пайдалану жағдайларын қамтамасыз етуі, монтаждау оңай болуы, қауіпті деформациясыз жарылыс жұмыстарының бірнеше рет әсерін қабылдауы, қазбада мүмкіндігінше аз орын алуы, орындалуына кедергі келтірмеуі керек жұмыс процестері, ауа ағынының қозғалысына үлкен қарсылық көрсетпеу және өрт жағдайында қауіпсіз болу [27].

      Қазбаның көлденең қимасының пішінін анықтайтын факторлар: тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттері, қазбаның мақсаты мен қызмет ету мерзімі, бекіту материалы, қазбаның кеңістіктегі орны, қазбаның көлденең қимасының өлшемдері, тау қысымының мөлшері мен бағыты. Қазбаның көлденең қимасының пішіні оны пайдаланудың ыңғайлылығымен, бекітпенің материалымен және конструкциясымен анықталады, олар өз кезегінде ең аз шығындармен оның бүкіл қызмет ету мерзімі ішінде тұрақты күйін қамтамасыз етуі керек.

      Жұмыстың сипаты бойынша бекітпелер ажыратылады: қатты, иілгіш, топсалы, аралас; қызмет ету мерзімі бойынша: тұрақты және уақытша; қазбалардың көлденең қимасы бойынша: трапеция тәрізді, арка тәрізді, сақиналы, эллиптикалық, көпбұрышты, күмбезді; қазба түрі бойынша - көлденең, көлбеу және тік тау-кен қазбалары үшін.

      Ұзақ қызмет ету мерзімі бар күрделі қазбаларды бекіту үшін бекітпелер қолданылады: пішіні мен өлшемін өзгертпестен серпімді деформациялар шегінде жүктемені қабылдайтын бетон, темірбетон, құрама металл және темірбетон (түтіктер), металл жақтаулар және т.б.

      Қазіргі уақытта тау – кен қазбаларын бекіту үшін бекіткіштің жеңіл (қатайтатын) түрлері кеңінен қолданылды: анкер, бүріккіш бетон және аралас-торлы анкер, анкер және бүріккіш-бетон, торлы анкер және бүріккіш-бетон. Бекіткіштердің бұл түрлері біздің еліміздің барлық кеніштерінде тау кен жұмыстарын жүргізу кезінде қолданылады.

     



      3.13-сурет. Тау-кен қазбаларын аралас бекіту конструкциясы

      В кәсіпорындарының кендері мен жерасты кеніштерінің сыйымды жыныстарының тұрақтылығы көлденең қазбаларды бекітусіз немесе аралас бекітпемен (бүріккіш-бетонмен темірбетон штангалармен) қазуға мүмкіндік береді. Тау-кен-геологиялық жағдайлары нашарлаған жағдайда, қазу кезінде бетонды бекіту қолданылады. Бекіту түрлерінің арақатынасы қабылданады: бекітусіз-30 %; біріктірілген бекіту-65 %; бетон бекіту-5 %.

      Көлденең қазбалардың, сондай – ақ камералық қазбалардың түйісуі бетонмен, ал берік және тұрақты жыныстарда-темірбетон (Болат-полимерлі) штангалармен бекітіледі, содан кейін бүріккіш-бетонмен жабылады. Желдету көтерілістері тікбұрышты қимамен өтеді. Тау-кен геологиялық жағдайлары нашарлаған жағдайда көтерілісшілер бүкіл периметрі бойынша бекітіледі.

      В5, В6, В7 кеніштеріндегі тау-кен қазбаларын бекіту қолданыстағы "Штангалық және бүрку-бетон және аралас бекітпелерді таңдау және қолдану жөніндегі әдістемелік нұсқауларға" сәйкес жүргізіледі.

      Әдістемелік нұсқауларға сәйкес жыныстарды штангалармен бекітудің орындылығы мен параметрлері, шашырау-бетон немесе аралас бекіту жыныстардың тұрақтылық дәрежесімен анықталады. Кен орнында тау жыныстарының тұрақтылық топтары бойынша мынадай жіктелуі қабылданды:

      I топ – тұрақты: қуаты 2,5 м және одан да көп метрлік сұр, кеуекті емес ірі және орташа түйіршікті құмтастар;

      II топ-орташа тұрақтылық: қуаты 1,5 м-ден 2,5 м-ге дейінгі сұр, әлсіз жарылған құмтастар;

      III топ – орташа төзімділік: қызыл түсті жыныстар мен формаішілік конгломераттардың пропластамалары бар сұр құмтастар, сондай-ақ ауа райына бейім және қарқынды стратификацияға бейім жыныстар (қызыл құмтастар, алевролиттер, саздақтар, формаішілік конгломераттар).

      Үшінші топтағы жыныстарды тазарту жұмыстары кезінде адамдар мен механизмдердің қозғалыс трассасы өтетін камераларда, сондай-ақ құрылымдық блоктың мөлшері 0,4 м-ден аз болған кезде тікелей шатырдың ұсақ блокты құрылымы бар камераларда біріктірілген бекіткішпен (штангалар мен шашыратқыш бетон) бекітіледі. Тазарту камераларында шатырды торкреттеу қажеттілігі кеніштің бас инженері бекіткен шатырды бекіту және басқару паспортымен анықталады.

      Тұрақтылықтың екінші тобының жыныстарымен ұсынылған камералардың шатыры штангалармен бекітіледі. Тұрақтылықтың екінші тобының жыныстарымен ұсынылған шатырды торкреттеу кенді топыраққа түсетін қазу жоспарланған учаскелердегі тазарту камераларында жүргізіледі. Шатырды торкреттеу панельдегі (блоктағы) жоғарғы ілмекті өңдегеннен кейін жүргізілуі мүмкін және кертпені өңдеу басталғанға дейін бір айдан кешіктірілмей орындалуы тиіс. Осы Әдістемеде көзделмеген жағдайларда тұрақтылықтың II тобының жыныстарын торкреттеу қажеттілігі кеніштің бас инженері бекіткен бекіту паспортымен айқындалады.

      I топтағы жыныстармен ұсынылған тазарту камераларының шатыры бекітілмейді.

      Тау жыныстарында өткен тау-кен қазбалары:

      III топ, біріктірілген бекіткішпен бекітілген;

      II топ штангалық бекітпемен және шашыратқыш-бетонмен тек түйіспелер мен жылытуларда, сондай-ақ ені 5 м-ден асатын камералық қазбаларды жүргізу кезінде бекітіледі;

      I топ, бекітілмейді.

      Н1, Н2 және Н3 объектілеріндегі өзектерді өңдеу аралық бекітпемен және тұрақты немесе тұрақты емес кен бүтіндігін қалдырумен жүргізіледі, содан кейін олар арнайы жоба бойынша шегіну тәртібімен пысықталады. Н1, Н2 және Н3 объектілерінде өздігінен жүретін көліктің жұмысына арналған қазбалар негізінен ӨБАБ штангалық бекіткішімен бекітіледі. Әлсіреген жыныстар немесе тау жыныстарының бұзылулары болған кезде арнайы металдан жасалған иілгіш металл бекіткіш орнатылады. SVP27 профилінің төбесі темірбетон тығыздағыштармен немесе жақтаулар арасындағы ағашпен жабылған. Кен орындарында қазбаларды үңгілеу кезінде ӨБАБ штангалары орнатылады. Ағаш бекіткіш (есіктің толық емес жалақысы) жақтаулармен орнатылуы мүмкін немесе көтергіштер орнатылып, шатыр жабыны қазбаның бүйірлерін 2/3 немесе қазбаның бүкіл биіктігіне қатайта отырып, үздіксіз қатайтылады. Ағаш бекіткішті орнату үшін Ø180-240 мм орман пайдаланылады, ал қазбаның бүйірлерін қатайту үшін бір кескіш немесе T= 40-60 мм тақта қолданылады. Тазарту блогын өңдеуге дайындау кезінде тазарту кеңістігін кесу қазбасына бекіту жүргізіледі.

      Қауіпсіздікті арттыру, өнімділікті арттыру және анкерлік қондырғыны орнату кезінде еңбек сыйымдылығын азайту және төбеге және тау-кен жұмыстарының бүйірлеріне бетон шашырату үшін анкер орнату операциясын механикаландыратын арнайы бекіту (сурет 3.14) машиналары қолданылады.

     



      1 шахтасындағы қазбалардың тұрақтылығы шатырды бекіту (үйкеліс анкерлері, торлар, торкреттеу) есебінен сақталады, бұдан басқа, алынбайтын кеннен (болашақта алынуға жататын немесе алынбайтын) тірек бағандар қалдырылады, сондай-ақ қажеттілік бойынша пайдаланылған кеңістікті бос жыныспен толтыру жүргізіледі.

3.2.5. Кенді бөлшектеу және ұсақтау

      Кенді бөлу – бұл кеннің бір бөлігін массивтен бөліп, оны белгілі бір мөлшердегі бөлікке бөлу.

      Әлсіз немесе жарылған минералдармен бүктелген қуатты кен орындарын игеру кезінде ауырлық күші мен жүктеме бағанының қысымының әсерінен жеткілікті аумақта пайда болған кезде өздігінен құлау құбылысы қолданылады. Әдіс жоғары өнімділікпен және арзандықпен сипатталады, бірақ оны қолдану шарттары өте шектеулі.

      Жарылғыш әдіспен жару басқа әдістерге қарағанда энергия сыйымдылығы аз және қаттылығы орташа және жоғары түсті кендерді жару үшін қолданылады, үзу ұңғымаларда, жарылыс ұңғымаларында және кен қазбаларында ЖЗ зарядтарын қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда бұл әдіс негізгі болып табылады. Жоюдың жарылғыш әдісі жарылғыш заттарды қолдануға негізделген, оның жылдам ыдырауы кезінде жарылыстың бөлінетін энергиясы массивтен бөлініп, тау жыныстары массасын ұсақтайды.

      Жарылғыш ұңғымалар тік, көлбеу және көлденең бұрғыланады, осылайша кен ашық бетке қарай жылжиды.

      Қазақстан Республикасының кеніштерінде жарылғыш ұңғымалар мен шпурларды бұрғылау үшін әртүрлі ПТ және ПП бұрғылау перфораторлары мен Sandvik, Epiroc, Cat, Tamrock бұрғылау станоктары пайдаланылады.

      3.18-кесте. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша кеніштер мен шахталарда қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с

Құрылымдық бөлімшенің атауы

Ұңғымалар мен шпурларды бұрғылауға арналған жабдық

1

2

3

1

B5

Minimatiс

2

B6

3

B7

4

B8

Sandvik DD 420-60, Minimatic, RDH Drillmaster 200, RDH Drillmaster 150LP, Sandvik DL 420-10 (Solo 7-10), Sandvik DD 410-40, Sandvik DS 210L, Sandvik DS 510, Boltmaster 150LP

5

B9

Paramatic

6

B10

Monomatic

7

B11

SОLO-5-5F

8

B13

Rhino-2007DC, Sandvik DD410-40

9

D1

Rocket Boomer 281, УБШ-207, КС-50, SOLO 1L

10

H1

ПТ 36, ПТ-48, ПП-63, БП-100М, Solo DL 210-5,
Bommer T-1D

11

H2

12

H3

      Кареткалар мен өндіру бұрғылау қондырғылары, пневматикалық немесе гидравликалық жетегі бар, электр қозғалтқышы, ІЖҚ, дизель-электр жетегі бар, өздігінен жүретін, арнайы арбаларда қозғалатын бұрғылау станоктары қолданылады. Пневматикалық қозғалтқыштары бар бұрғылау машиналары ауа өткізгіштер арқылы компрессордан берілетін сығылған ауамен қамтамасыз етілуі керек, Электр қозғалтқыштары бар бұрғылау машиналары кабельдер арқылы электр энергиясымен қамтамасыз етіледі, ІЖҚ бар бұрғылау машиналары әдетте дизель отынын тұтынады.

      Ұңғыманың орналасуы параллель, параллель-жақын, желдеткіш болуы мүмкін. Соңғы уақытқа дейін ЖЗ зарядтарын орналастыру үшін ең көп таралған ұңғымалар диаметрі 105-110 мм болды, олар жақын шетелде өндірілген суасты пневматикалық соққылары бар машиналармен бұрғыланады. Соңғы уақытта массивті құлауға дайындау үшін бұрғылау жұмыстарының едәуір бөлігі ұңғымалардың диаметрі 89-102 мм өздігінен жүретін импорттық жабдықтармен жасалады.

     



      3.15-сурет. Кеніштерінде қолданылатын бұрғылау станоктарының сыртқы түрі

      а – БП-100, б – Sandvik DD-210V және телескоптық перфораторлар в – ПТ-38; г – ПТ-48

      Технологиялық процестің шарттарына сәйкес, сынған кенде белгілі бір мөлшердегі кесектер болуы керек. Жарылған тау-кен массасындағы рұқсат етілген ең үлкен бөліктің өлшемдері көлік құралдарының, ұсатқыштардың және басқа да қабылдау құрылғыларының параметрлерімен, сондай-ақ жабдықтың жұмыс жағдайымен анықталады. Кесектердің максималды рұқсат етілген мөлшері әдетте 300-400-ден 800-1000 мм-ге дейін қабылданады, кенді жарылғыш әдіспен жару кезінде белгілі бір мөлшердегі кондиционер емес кесектер пайда болады. Үлкен өлшемді ұсақтау үшін жарылғыш заттар немесе механикалық құрылғылар (ұсатқыштар, бүршіктер) қолданылады [22].

      Кенді ұсақтауды жақсарту және сейсмикалық әсерді азайту үшін кен массивінде ЖЗ дифференциалды таралуын (желдеткіштер мен ұңғымалар шоғырының орналасу геометриясы) және зарядтардың қысқа мерзімді жарылуын, мысалы: 25, 50, 75, 100 және 150 мс аралықтарымен пайдалану қажет [19].

      Әдетте, кен шахталары газ бен тозаң үшін қауіпті емес, олар жерасты тау-кен жұмыстары үшін өнеркәсіптік ЖЗ кеңінен қолданылады, олардың айрықша жолағы патрондардың немесе жапсырмалардың қабығының қызыл түсі болып табылады. Аммоний нитраты түйіршіктелген, ұнтақ және эмульсиялық ЖЗ жиі кездеседі.

      Аммиак-селитралық ЖЗ-нитроқосылыстары бар немесе жанғыш және қопсытқыш қоспалары бар аммиак селитрасының механикалық қоспалары: аммониттер, аммоналдар, динамондар. Кеңінен қолданылатындар: граммониттер, гранулиттер, №6 ЖЗ аммониттер, игданиттер, эмульсиялық ЖЗ. аммиак-селитралық ЖЗ гигроскопиялылығына байланысты оларға суға төзімділік қасиетін беру қажеттілігі туындайды, оған ЖЗ дайын құрамына немесе аммиак селитрасына аз мөлшерде арнайы қоспалар енгізу арқылы қол жеткізіледі. Суға төзімді аммиак селитрасынан жасалған в сорттарының ЖВ маркасы бар.

      Суға төзімді ЖЗ-ға мыналар жатады: №6 ЖВ аммониттері, сондай-ақ тротил және басқа да нитроқосылыстар. Жерасты жұмыстары үшін тек нөлге жақын оттегі балансы бар (±3 %) ЖЗ қолданылады, ВМ максималды жарылған кезде со көміртегі оксиді мен NO, NO2, N2O3 азот оксидтерінің және басқа да зиянды газдардың түзілуін азайту керек.

      3.19-кесте. Қазақстан Республикасында түсті металдар кендерін өндіру бойынша жұмыс істеп тұрған кеніштерде пайдаланылатын жарылғыш заттар

Р/с

Құрылымдық бөлімшенің атауы

Жарылғыш зат (ЖЗ)

Химиялық құрамы, %


1

2

3

4

1

B5

Гранулит А-6

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %

2

B6

3

B7

4

B8

Гранулит А-6,
Игдарин

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 80 % және су-май эмульсиясы 20-40 %
Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 95 % және дизель отыны 5 %

5

B9

Rioxam; Аммонал

Кеуекті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) дизель майы және алюминий ұнтағы.
Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 80,5 %, тротил 15 %, алюминий ұнтағы 4,5 %.

6

B10

МАНФО

Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 92 % дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 4 %

7

B11

Гранулит АС-8, Гранулит А6, Аммонит 6ЖВ, Аммонал, Детонит

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %
Аммоний нитраты суға төзімді (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) суға төзімді 79 % және тротил 21 %.
Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 80,5 %, тротил 15 %, алюминий ұнтағы 4,5 %.
Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 74-78 %, тротил 5-10 %, алюминий ұнтағы 5-11 нитроглицерин және нитрогликоль 5-20 %.

8

B12

9

B13

Аммонал

Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 80,5 %, тротил 15 %, алюминий ұнтағы 4,5 %.

10

D1

Гранулит АС-8

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %

11

D3

Аммонит 6ЖВ, Аммонал, Игданит, Гранулит АС-8

Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) суға төзімді 79 % және тротил 21 %.
Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 80,5 %, тротил 15 %, алюминий ұнтағы 4,5 %.
Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 95 % және дизель отыны 5 %
Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %

12

F1

Аммонит, Сенатэл Магнум

Аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) суға төзімді 79 % және тротил 21 %.
Кеуекті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) дизель майы және алюминий ұнтағы.

13

H1

Гранулит АС-8, Гранулит А6

Түйіршікті аммоний нитраты (NH4NO3 азот мөлшері 34,4 % күкірт 14 %) 90 % дейін дизель майы 4 % және алюминий ұнтағы 6 %және алюминий ұнтағы 15 %

14

H2

15

H3

      Шахталарда зарядтау үшін арнайы өздігінен жүретін машиналар қолданылады ПМЗШ-2М, ПМЗШ-5К, A64 ANFO, жылжымалы және тасымалданатын пневматикалық зарядтағыштар типті ЗП-12, ЗП-25, әдетте жарылғыш заттарды пневматикалық жеткізумен [25]. Зарядтау кезінде жарылғыш зат машинаның тиеу сыйымдылығына құйылады, содан кейін қоректендіргішке (барабан, камералық немесе эжекторлық) түседі, содан кейін сығылған ауамен (шахталық пневматикалық желіден) икемді жеткізу-зарядтау шлангісі арқылы ұңғымаларға немесе шпурларға тасымалданады.

      Механикалық Джек негізінен төмен беріктігі бар кендер мен жыныстарды қазу кезінде қолданылады, өздігінен жүретін комбайндар шарикті жұмыс органдарымен қолданылады. Түсті кендерді игеру кезінде ең кең тарағаны-терең ұңғымалармен кенді жоя отырып, едендік және едендік құлау.

      Қарқынды тозаң мен газ мынадай процестер кезінде пайда болады: шұңқырлар мен ұңғымаларды бұрғылау; жарылған тау массасын жару және тиеу. Алайда, тозаң ды басу және гидрооқшаулау процесінен өтіп, тау-кен қазбалары арқылы өтетін тозаң ды ауа толығымен дерлік өзін-өзі тазартады. Бұрғылау ұсақ-түйектерін жою және шығару өнімдерінен ұңғымалардың кенжарын тозаңды басу және тазарту ауа-су қоспасының көмегімен жүзеге асырылады, өйткені БЖЖ-ның технологиялық процесінде тозаң ды басу кезінде суды пайдалану атмосфералық ауаның ластануын азайтудың ең тиімді және қол жетімді әдісі болып табылады. Бұл әдіс бейорганикалық SiO2 тозаңының көлемін 20 %-дан 5 – 7 есе азайтуға мүмкіндік береді. Жарылыс жұмыстары кезінде зиянды қоспалардың бөлінуін және таралуын азайту үшін гидрооқшаулау су бөгетінің (су бөгетінің) көмегімен жүзеге асырылады. Су бөгеті сумен толтырылған полиэтилен ыдыстарды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Су бөгетін қолдану Тозаң -газ бұлтында пайда болатын тозаң көлемін 1,5-2 есе азайтуға мүмкіндік береді, ал түзілетін азот оксидтерінің көлемі 20-30 % - ға азаяды.

      3.20-кесте. Атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА мәліметтері бойынша)

Р/с №

Объектінің атауы

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

макс

мин

1

2

3

4

1

В11

155,1631

102,491312

2

H1

353,8744

282,1069

3

H3

759,9454

473,62

      3.20-кестеден кен өндіру процесінде кенді бөлшектеу және ұсақтау кезіндегі тозаң шығарындыларының жалпы көрсеткіштері 102,491312-ден 759,9454 т-ға дейін ауытқиды, жалпы көрсеткіштердегі мұндай алшақтық аспирациялық жүйелерді жоспарлы жөндеу жұмыстарын жүргізуге, әртүрлі тозаң басу жүйелерін пайдалануға байланысты болуы мүмкін. Атмосфералық ауаға ЗВ шығарындылары бойынша деректер норма шегінде болады.

3.2.6. Кенді жеткізу және шығару

      Кенді жеткізу – бұл кенді өндіру блогы шегінде оның бөліну орнынан оны негізгі көкжиекте көлік құралдарына тиеу орнына дейін жылжыту. Кенді жеткізу көбінесе түпкілікті техникалық-экономикалық көрсеткіштердің деңгейін, қабылдау көкжиегін өндіруге тау қысымының көріну дәрежесін, кенді жоғалту және ыдырату деңгейін, әсіресе құлауы бар игеру жүйелерінде анықтайды.

      Бастапқы жеткізілім-кенжардан тиеу немесе қайта тиеу орнына дейін және екінші реттік-жинақтаушы қазбалар бойынша ажыратылады. Кенді жеткізу әдісі игеру жүйесімен тығыз байланысты және онымен бірге таңдалады. Негізінен гравитациялық және механикаландырылған жеткізу қолданылады, жарылыс күшімен жеткізу және гидравликалық қолдану шектеулі.

      3.21-кесте. Кенді жеткізу тәсілдерінің жіктелуі

Р/с

Жеткізу әдістері

Ерекшелігі

1

2

3

1

1 өздігінен ағатын:
Тікелей тазарту кеңістігінде
1.2 кен түсіру бойынша

Тазарту кеңістігіндегі кен құлап немесе оны блоктан шығаратын қазбаларға қарай жылжиды

2

Механикаландырылған:
Ысырма қондырғыларымен
Діріл конвейерлерімен және қоректендіргіштермен
2.3 өздігінен жүретін жабдықпен

Кен тиеледі және тасымалданады
Кенді тиейтін және тасымалдайтын өздігінен жүретін жабдық тек батырылады немесе тек тасымалданады

3

Жеткізудің басқа түрлері:
Жарылғыш жеткізу
3.2 гидравликалық жеткізу

Жарылыс кезінде кен жойылады және тазарту кеңістігі бойынша шығару қазбаларына тасталады
Кенді сумен жуады. Ол жатқан жағын тазартудың көмекші әдісі ретінде қолданылады

      Өз салмағының әсерінен кеннің өздігінен ағуы ашық тазарту кеңістігі бар игеру жүйелерімен, кенді сақтаумен, өндірілген кеңістікті салумен көлбеу қабаттармен және т. б. жүйелермен қатты кендердің тік құлайтын шөгінділерін өңдеу кезінде қолданылады. өз салмағының әсерінен кен қазбаның топырағы, кендері, палубалары, науалары, құбырлары бойымен 35-тен 50° - қа дейін жылжиды.

      Механикаландырылған жеткізу ысырмалармен, конвейерлермен, өздігінен жүретін вагонеткалармен, ТЖМ-мен жүргізіледі. Дәстүр бойынша кеніштерде ысырма жеткізу және діріл шығару қолданылады.

      Ысырмалық жеткізу кенді кенжардан кен түсіруге немесе тиеу люкіне дейін, ал ысырма көкжиегінде кен түсіруден тиеу сөрелеріне дейін жеткізу үшін қолданылады. Оның артықшылықтары: құрылғының қарапайымдылығы, жабдықтың аз құны, ұтқырлық, жеткізуді тиеумен біріктіру мүмкіндігі, бұл D2, H1, H2, H3 кәсіпорындарының шахталарында қолданылуына әкеледі. Ысырмалау үшін ЛС-17, ЛС-30, ЛС-55 типті лебедкалар қолданылады [25].

     



      3.16-сурет. Ысырма шығырларының сыртқы түрі.

      3.22-кесте. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндіру бойынша кеніштер мен шахталарда қолданылатын жабдықтардың түрлері туралы жалпы мәліметтер

Р/с №

Құрылымдық бөлімшенің атауы

Көлік

Рельсті

Автосамосвалдар

Тау-кен массасын жеткізу және тиеу

1

2

3

4

5

1

B5

Электровоз
EL-13/03, вагоншалар
ВГ-10

ТОRО 50 Plus Рlus, МТ 5020

ТЖМ TORO-0010

2

B6

3

B7

4

B8


Cat AD-45, HOWO

ТЖМ Sandvik LH 514 (TORO-9), ТЖМ CAT 1300

5

B9


TORO-40D

Шөмішті тиегіштер LK-
4, ТЖМ Volvo 180C

6

B10


ТОRО 50 Plus

ТЖМ TORO-0011

7

B11


МоАЗ-75081, ТОRО 50 Plus

ТЖМ ТОRО-006

8

B13


ТОRО 50 Plus

ТЖМ Sandvik LH 514

9

D1

типа 14КР-1 типті электровоздар, ВГ-4,0 типті вагоншалар

AD-30

ТЖМ CAT R1600G, ППН-3

10

H1

АРП 4,5, АРП5, АМД8 аккумуляторлық электровоздарымен, байланыс электровоздарымен КР7,КР10, вагоншалар ВГ-1,2; ВБ-1,6

Т1601, Paus PMKT 8000
 

Ысырмалі шығыр ЛС-17, ЛС-30, ЛС-55
PFL12, PFL18, TORO 151, ST 7G, ST 2G, Янтай XYVJ-1,5
 

11

H2

12

H3

      Қазіргі уақытта өздігінен жүретін тиеу және жеткізу жабдықтары кеңінен таралуда. Кендерді өндіру кезінде негізінен оның мынадай жабдық түрлері қолданылады: электровоздық домалату кешеніндегі кезеңдік әсер ететін Тиеу машиналары, автосамосвалдармен және өздігінен жүретін вагондармен кешендегі үздіксіз әсер ететін ТЖМ, тиеу-тасымалдау машиналары, автосамосвалдармен және өздігінен жүретін вагондармен немесе электровоздық домалату кешеніндегі тиеу-жеткізу машиналары. Жеткізудің бұл түрі кез-келген беріктік шегі бар үздік ұсақталған кенде қолданылады. Кенді өздігінен жүретін жабдықпен жеткізудің артықшылықтары: кесу жұмыстарының аз көлемі, үздік желдету, бірнеше кенжарларда жұмыс істей алады және кенді дөңгелектеу радиусы аз қазбалар арқылы тасымалдай алады, кенді үздік ұсақтау кезінде өздігінен жүретін жабдықтың жоғары өнімділігі, жеткізу жабдықтарын монтаждау және бөлшектеу жұмыстарының болмауына байланысты жоғары тиімділік, қызмет көрсететін персоналдың аз санын қажет етеді.

     



      3.17-сурет - Көліктік-жеткізу тиеу машиналарының сыртқы түрі,


      Кенді жерасты кен орындарын игеру кезінде діріл конвейерлері мен қоректендіргіштердің көмегімен кенді жеткізудің мәні мынада: сынған кен діріл конвейерінің немесе қоректендіргіштің науасына түседі, оның көмегімен вагоншаларға немесе кен түсіруге тиеледі. Кенді жеткізудің айрықша ерекшелігі-материалды тасымалдау ұзындығына тәуелсіз тұрақты өнімділікпен үздіксіз ағынмен жылжыту.

      Кенді шығару-ауырлық күшінің әсерінен тазарту кеңістігінен немесе жинақталған ыдыстан сынған кенді дәйекті түрде алу.

      Едендік асты немесе едендік құлауы бар игеру жүйелерінде блоктардан (панельдерден) құлаған кен кеннен кейін қозғалатын және өндірілген кеңістікті толтыратын іргелес бос жыныстардың астына шығарылады. Сынған кен құлаған бос жыныстармен жоғарғы және бүйірлік байланыстар болған кезде шығарылады. Кенді тазарту кеңістігінен діріл жеткізу қондырғыларымен жабдықталған блоктардың түбін қазу арқылы шығару тікелей тасымалдау ыдыстарына жүргізіледі.

      Қазбаларды топыраққа шығару, әдетте, жеткізу көкжиегіндегі арнайы қазбаларда кенжардың жанында жүзеге асырылатын екінші реттік кенді ұсақтаумен қатар жүреді. Әрі қарай кенді түсіру арқылы жылжымалы горизонтқа қайта жіберу және люктер, діріл Қоректендіргіштер және басқа да құрылғылар арқылы жылжымалы құрамға тиеу жүргізіледі.

      Қарқынды тозаң мен газдың пайда болуы шикі кен мен жынысты тасымалдау, тиеу және шамадан мың жүктеу кезінде пайда болады.

3.2.7. Тасымалдау және көтеру

      Жерасты көлігі – әртүрлі жүктер мен адамдарды қабылдауға және тасымалдауға арналған құрылыстар мен құрылғылар кешені. Шахта көлігінің міндеттеріне қарсы жүк ағындарын қалыптастыру және іске асыру кіреді. Негізгі мақсат-кенді және жынысты тазарту блоктарынан, ұңғымалық кенжарлардан түсіру пункттерінен қайта тиеу кешендеріне, оқпан маңындағы аулаларға және кеніштік көтеруге дейін тасымалдау. Бұдан басқа, көлік өндіру учаскелерін материалдармен, құралдармен, жабдықтармен уақтылы және үздіксіз жабдықтау және қажет болған жағдайда адамдарды жұмыс орнына және кері тасымалдау функциясын жүзеге асырады.

      Түсті және бағалы металдар кендерін өндіретін кеніштерде мыналарды пайдаланады:

      рельс көлігі (аккумуляторлық электровоздар және байланыс электровоздары, ВГ, ВБ кеніш вагоншалары);

      пневмошиналық жүрістегі өздігінен жүретін жабдық (Sandvik, Cat фирмасының ТЖМ);

      конвейерлік жеткізу.

      Қазіргі уақытта теміржол көлігі ең көп таралған. Локомотив көлігі-контактілі электровоздар, түбі соқыр, бүйір және түбін түсіретін вагоншалар, өздігінен түсіретін ыдыстар. Көмекші механизмдердің алуан түрлілігі: вагонеткаларды аударғыштар, лебедкалар, итергіштер, әртүрлі жол жабдықтары және т.б. көптеген локомотивтердің сәтті жұмысы жылжымалы процестерді автоматтандырумен қамтамасыз етіледі. Оған дабыл, орталықтандыру және құлыптау (ДОҚ), локомотивтерді қашықтан басқару және диспетчерлік қызмет кіреді.

      Өздігінен жүретін жабдықты пайдалана отырып, рельссіз тасымалдау сирек қолданылады. Көліктің негізгі түрі-жүк көтергіштігі жоғары автосамосвалдар.

      Таспалы конвейерлер жерасты ұсақтау кешендерінде ұсақтау самыңынан өткен кенді тасымалдау үшін ғана қолданылады.

      Көтеру және жерасты көлігі-бұл бір көлік жүйесінің байланысы. Жабдықтың түрі бойынша кеніштің көтерілуі торлы, скиптік, конвейерлік, автомобильдік, ал мақсаты бойынша – негізгі (кен беру үшін) және қосалқы болып бөлінеді. Тік бөшкелерде көмекші көтеру үшін негізгі жабдықпен бірдей жабдық қолданылады. Оның мақсаты тау жыныстарының бетіне (торлардағы вагондармен немесе скиптермен) беру, адамдарды түсіру-көтеру (торларда), материалдарды, құралдарды (торларда) шахтаға түсіру, жұмысшыларды түсіру және ақаулы жабдықтарды көтеру (шағын габаритті – торларда, үлкен габаритті – торлардың астындағы аспада, тұтас немесе бөліктерде немесе жекелеген оқпандар бойынша бөлшектелмеген түрдегі арнайы жүк платформаларында).

      Кеніштерде игерудің едәуір тереңдігінде кеннің скиптік көтерілуі қолданылады. Скиптердің жоғары өнімділігі олардың үлкен сыйымдылығымен (50 т дейін), қозғалыс жылдамдығымен (20 м/с дейін және одан да көп, ал клеттер 8 м/с аспайтын жылдамдықпен қозғалады), сондай-ақ тиеу – түсіру операцияларын және скиптерді көтеру-түсіруді толық автоматтандырумен түсіндіріледі.

      Конвейерлік көтеруді салыстырмалы түрде таяз кеніштерде (400-600 м-ге дейін) үлкен өнімділікте (жылына 4-5 млн.. тоннадан астам), сондай-ақ кенді скиптерді тиеудің үстіндегі кешеніне көтеру үшін терең көкжиектерді пысықтау кезінде өнімділігі төмен пайдалану тиімді. Әдетте, қуатты таспалы конвейерлер қолданылады. Конвейерлік көтеруді пайдалану үшін кенді мөлшері 0,1–0,15 м аспайтын бөліктерге салыстырмалы түрде ұсақтау қажет, оқпанның көлбеу бұрышы 16-18°аспауы керек.

      Кенді автомобильмен көтеру жекелеген жағдайларда қолданылады. Автомобиль көлбеулерінің, кіреберістердің, оқпандардың көлбеу бұрышы 6-8°құрайды [16].

3.2.8. Қазылған кеңістікті пайдалану

      Тазарту кеңістігін қолдау – қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету мақсатында тазарту қазбаларында тау-кен қысымының көріністерінің алдын алуға бағытталған жұмыс процестерінің кешені. Кен кен орындарын жерасты игеру кезінде тазарту қазбаларындағы тау-кен қысымын басқару тазарту кеңістігін сақтауға дейін азаяды.

      Түсті металдарды өндіру жөніндегі шетелдік және отандық кәсіпорындарда тау-кен практикасында кен массивінің жай-күйін басқару және оны кен бүтіндігін қалдыру және кен массивін жасанды массивпен (төсеу жүйелері) ауыстыру есебінен тұрақты күйде ұстау тәсілдерін пайдаланатын кен орындарын өңдеудің технологиялық схемалары орын алады.

      Кенді тазарту кезінде тазарту кеңістігін сақтау әдістері 3.23-кестеде көрсетілген үш сыныпқа бөлінеді [27].

      3.23-кесте. Тазарту кеңістігін сақтау жолдары

Р/с

Сынып

Тазарту кеңістігін сақтау

Тазарту кеңістігін сақтау әдісі

1

2

3

1

I

Табиғи

Кен бүтіндігі

Асыл тұқымды тұтас

2

II

Жасанды

Кен дүкені арқылы

Бекіту

Бетбелгі

3

III

Құлау

Негізгі жыныстардың құлауы

Кендер мен жыныстардың құлауы

      Тазарту кеңістігін табиғи сақтау іргелес жыныстардың, кенді немесе тау жыныстарының табиғи тұрақтылығына байланысты жүзеге асырылады. Бұл жағдайда тау қысымы тазарту кеңістігінің (камераның) параметрлерін, бүтіндердің орналасуы мен өлшемдерін анықтау арқылы реттеледі. Тұтас техникалық қызмет көрсету тәуелсіз қолдау әдісі ретінде де, бекітумен, бос орындармен және кен дүкендерімен бірге қолданылады. Кентіректер күзет, қабат аралық, блокаралық және камераішілік болып бөлінеді. Мысалы, Н кәсіпорындарындағы тамырларды өңдеу аралық бекітпемен және тұрақты немесе тұрақты емес кен бүтіндігін қалдырумен жүзеге асырылады, содан кейін олар арнайы жоба бойынша шегіну тәртібімен өңделеді [27].

      Тазарту кеңістігін жасанды түрде сақтау кенді сақтау, тазарту кеңістігін бекіту немесе төсеу арқылы жүзеге асырылады. Жасанды техникалық қызмет көрсету - тазарту кеңістігін сақтаудың ең көп уақытты қажет ететін және қымбат технологиялық процесі. Сақтаудың бұл әдісі басқа әдістер кендердің жеткілікті түрде толық өндірілуін қамтамасыз етпегенде немесе техникалық тұрғыдан қолайсыз болған кезде ұсынылады.

      Журналдалған кенді сақтау-бұл тазарту кеңістігінде сынған кен массасының уақытша жиналуы. Тазарту кеңістігінің бүйірлерін ұстап тұру бос материалдың массасының әсерінен сынған кенді өздігінен таратуға байланысты болады. Дүкендеуді қолданудың шектеуші факторы-кендердің кептелуге және өздігінен жануға бейімділігі. Кенді ұстау тұрақты жыныстарда тік және көлбеу кенді денелерді игеру кезінде жүзеге асырылады.

      Бекіткішті таза күйінде ұстау қуаты аз кен орындарын өңдеу кезінде қолданылады. Кен орындарын игеру кезінде орташа қуаттан көп және кенді қазғаннан кейін тазарту кеңістігін сақтау қажеттілігі оны төсеу арқылы қолданады. Тек қоршаудағы жұмыс кеңістігін бекітіңіз.

      Бос жерлерді төсеу - оларды бетбелгі материалымен толтыру: бос жыныс, байыту фабрикаларының қалдықтары, қатайтатын қоспалар және т. б. Бұл әдіс металл кендерінің жерасты өндірісінде қажет болған жағдайда жер бетін жойылудан сақтау немесе тау-кен жұмыстарының маңызды объектілерге әсерін азайту үшін қолданылады. Бұл әсіресе Сулы горизонттардың, су объектілерінің немесе жер бетіндегі ірі құрылыстардың болуына байланысты өте маңызды.

      Толтырғыш материал көбінесе жол бойында немесе арнайы өндірілген тау жыныстары, байыту фабрикаларының қалдықтары болып табылады. Өндірілген кеңістікті толтыру белгісі бойынша бетбелгі толық немесе ішінара болуы мүмкін. Көбінесе қолданылады:

      гидравликалық бетбелгіні қатайту;

      бетбелгі материалы тұтқыр заттарды қамтиды, бетбелгіні қатайту нәтижесінде айтарлықтай тұрақтылық пен беріктіктің монолитті массиві пайда болады;

      құрғақ бетбелгі-бетбелгі материалында табиғаттан мың ылғалдылық жоқ.

      Толтырғыш материалды өндіруге, оны дайындауға, тасымалдауға және тазарту жұмыстарына орналастыруға кететін шығындар көп жағдайда айтарлықтай, бірақ бұл әдіс жұмыс қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, пайдалы қазбалардың жоғалуын түбегейлі азайтады, сонымен қатар қабаттасатын жыныстар мен жер бетінің деформациясын болдырмайды.

      Өндірілген кеңістікті бетон және тау жыныстарымен төсеу жүйесі D3 кәсіпорнында қолданылады. Қатайтатын толтырғыш қоспаны дайындау үшін тұтқыр материалдар қолданылады: құрылыс цементі, ұнтақталған Домна түйіршікті шлак. Инертті агрегат ретінде мынадай материалдар қолданылады: қалдық қоймаларынан байытудың үйінді (жатық) қалдықтары; шахтаны ұсақтау және байыту цехының ұсақталған жеңіл фракциясы; ұсақталған тау жынысы; жылу электр станциялары мен қазандықтардың күл-қож қалдықтары; шахтаны ұсақтау және байыту цехының шламдары; кеніштің бейтараптандыру станциясының (шахталық сулардың тазарту құрылыстарының) шламдары; d объектісінің металлургиялық кешенінің шлактары, қатайтатын толтырғыш қоспаның барлық құрамы беріктік көрсеткіштеріне байланысты топтар бойынша және топтар ішінде тұтқыр түрге қарай – маркалар бойынша жіктеледі. Технологиялық мүмкіндік және қалау кешенінде материалдардың болуы бойынша бетбелгі құрамдарының тобы анықталады. Тау жыныстарын төсеу кезінде қазылған кеңістіктер тау жыныстарымен және бзк-мен бетон қоспасымен қажетті белгілерге дейін салынады.

      Қорларды алудың соңғы кезеңінде тазарту қазбалары өтеледі немесе олар белгісіз ұзақ уақыт бойы болатын күйге келтіріледі.

3.2.9. Бос жыныстармен жұмыс істеу

      Жер бетіне тек пайдалы қазбалар ғана емес, сонымен қатар бос жыныстар мен кондиционерленбеген кендер де алынады. 1000 тонна кенге арналған қазбалардың үлестік шығыны: тау-кен дайындау қазбалары 2-6 м3, ойық 8-14 м3 жетеді [19]. Бос жыныстар жер бетіне шығарылады және үйінділерге жиналады.

      Тау-кен қазбаларын қазудан бос жыныстың бір бөлігі игерілген кеңістікті салумен игеру жүйелерінде пайдаланылған камералардың құрғақ немесе бүршік бетон төсемі ретінде пайдаланылуы мүмкін. Сондай-ақ, бос жыныс ұсақтау және сұрыптау қондырғыларында толтырғыш қоспасын өндіруде толтырғыш жасау үшін қолданылады.

      Қазіргі уақытта кондицияларға жауап бермейтін және пайдаланылмайтын ілеспе пайдалы қазбалар жеке үйінділерге салынады.

      Тау жыныстарын сақтау қоршаған ортаның экожүйесіне әсер етеді. Бұл әсерлердің ауқымы мен маңызы ауданның топографиясы мен климаттық жағдайымен, кен орнының пайда болу ерекшеліктерімен, өндіру технологиясымен, аймақтағы ауылшаруашылық қызметімен және басқа факторлармен үйлесетін тау-кен жұмыстарының көлеміне байланысты.

      Атмосфераның ластану көздері тау жыныстарының үйінділері мен кен қоймаларының бетінен шығатын газ-тозаң шығарындылары болып табылады. Шығатын ауаның құрамында бөлшектер, көміртегі тотығы, азот оксидтері және ҰОҚ бар. Бөлшектердің шығарындыларын азайту мыналарды қамтиды: тұмандандырғыштарды пайдалану, тау массасын суару, аэрозольдерді пайдалану.

      Пайда болу жағдайларына байланысты пайдалы қазбалар ғана емес, сонымен қатар бос жыныстар немесе кондиционерленбеген кендер де алынады. Бұдан басқа, ашылған, дайындалған және алуға дайын қорлардың резервін құру және тұрақты сақтау ұңғыма жұмыстарының едәуір көлемін талап етеді. Бұл жылына бірнеше миллион тонна кен өндіретін тау-кен массасының едәуір көлемі. 1000 тонна шикі кенге арналған қазбалардың үлестік шығыны: тау-кен дайындау қазбалары 2-6 м3, ойық қазбалар – 8-14 м3 жетуі мүмкін. Кен орнын пайдалану кезінде ойық қазбалардың басым бөлігі кен массиві (ілеспе өндіріс) бойынша жүргізіледі, күрделі және тау-кен-дайындық қазбалары, әдетте, сыйымды жыныстар бойынша өтеді. Тау-кен өндірісінен және тау-кен қазбаларын қазудан бос жыныстарды бөлек ағынмен тасымалдау, жер бетіне шығару және үйінділерге жинау қажет. Ол үшін Кеніш көлігі мен көтеру қолданылады, бетінде автомобиль және бульдозер техникасы қолданылады. Үйінді жасау технологиясы және кешенді механикаландыру Ашық тау-кен жұмыстарында бос жыныстардың үйінді түзілу процестеріне ұқсас. Өз кондициялары бойынша қазіргі уақытта қайта өңдеу немесе тұтынушылардың талаптарына жауап бермейтін кендер, қазіргі уақытта пайдаланылмайтын ілеспе пайдалы қазбалар жеке үйінділерге салынады. Бос жыныстарды жерасты өндірілген кеңістіктің, жылжу аймақтарының және жер бетіндегі құлау шұңқырларының құрғақ төсемі ретінде қолданудың оң тәжірибесі бар.

      3.24-кесте. Түсті металдар кендерін жерасты өндіру кезіндегі өндіріс қалдықтары, оларды қолдану және орналастыру әдістері

Р/с №

Қалдықтың атауы

Қалдықтардың түзілу көлемі, т/ жыл

Пайдаланылған қалдықтар, мың. т/ жыл

Қалдықтарды орналастыру көлемі. мың. т/ жыл

Орналастыру/сақтау (опциялар төменде көрсетілген, толықтырылуы мүмкін)

макс

мин

макс

мин

макс

мин


1

2

3

4

5

6

7

8

9

1

Түсті металл кендерін жерасты өндіру

1.1

B6

1.1.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

470000

470000

470000

470000

0

0

Негізгі тау жынысы тау-кен күрделі және тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде пайда болады. Қорларды ашу және пысықтау технологиясына сәйкес өндіру жұмыстары кезеңінде пайда болған сыйымды тау жынысы жер бетіне берусіз төсеу әдісімен бос орындарға орналастырылады (қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралардың үлгілік тізбесінің 7-тармағының 1-тармағы, 12062013 ж. №162-п)

1.1.2

Көмекші процестер

1042,057

834,471


470000

0

0

Үшінші тарап ұйымдарына беру

1.2

B11

1.2.1

Құрамында металл бар минералды шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, оның ішінде аршылған жыныстардан қалдықтар

276889,4

246356

0

0

276889,4

246356

Тұқымдық үйінді

1.3

H1

1.3.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

128347

75186

29083

11432

128347

75186

Тұқымдық үйінділер

1.3.2

Көмекші процестер

82

70

0

0

0

0

1.4

H3

1.4.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

3717438

6815

2637518

195875

10675260

3509470

1.4.2

Көмекші процестер

44,508

43,68

0

0

0

0

Үшінші тарап ұйымдарына беру

1.5

H2

1.5.1

Құрамында металдары жоқ минералдық шикізаттың шахталары мен карьерлерінен, аршылған жыныстарды қоса алғанда, қалдықтар

125173

21699

39960

4207

125173

21699

Шахталардың тас үйінділері

1.5.2

Көмекші процестер

60,784

48,36

0

0

0

0

Үшінші тарап ұйымдарына беру

      3.24-кестеде түсті металдар кендерін жерасты өндіру кезіндегі өндіріс қалдықтары бойынша деректер келтірілген. Кестеде қалдықтардың пайда болуы мен орналасуының нақты деректері бойынша көрсеткіштер көрсетілген.

3.2.10. Шахталық су төккіш

      Шахталық су ағызу шахтаның тау-кен қазбаларынан су соруға арналған. Негізгі кеніштік су бұру суды құбырлар арқылы жер бетіне көтеру арқылы жалпы шахталық су ағынын айдауды, учаскелік су бұру – шахтаның жекелеген учаскелерінен суды негізгі су бұру су жинағыштарына айдауды (сирек – тікелей жер бетіне) жүзеге асырады. Су ағызу схемасы кен орнын ашу әдісіне, игеру тәртібіне және гидрогеологиялық жағдайларына байланысты жобамен айқындалады. Кен шахталарының көпшілігі едәуір тереңдікке ие, олар төменгі горизонттардан су жоғарғы горизонттардың аралық су жинағыштарына, содан кейін жер бетіне айдалғанда сатылы дренажды қолданады.

      Шахталық су бұру жүйесіне мыналар кіреді: су бұру ойықтары, су жинағыштар, сору және айдау құбырлары бар су бұру құдықтары мен су бұру қондырғылары бар сорғы станциялары. Оқпандарда суды шахталық су ағызу желісіне айдайтын зумпф су ағызғыштары жабдықталады. Шахталық су жинағыштар мен сорғы камералары ашу схемаларын және басқа да тау-кен-геологиялық және тау-кен техникалық жағдайларын ескере отырып орналастырылады. Шахталардағы басты су төгу үшін негізінен суда механикалық қоспалардың (0,1–0,2 мм-ге дейінгі бөлшектер) 0,1 % -0,2 % - ға дейін болуына мүмкіндік беретін көлденең дизайндағы орталықтан тепкіш көп сатылы секциялық сорғылар қолданылады. Сорғылардың саны қатаң реттеледі.

      Шахта оқпанының бетіне су беру үшін айдау құбырларының бірнеше ставкалары салынады – жұмысшылар және резервтік құбырлар. Су төгетін қондырғылар автоматтандыру, бақылау және қорғау аппаратурасымен жабдықталады. Автоматтандыру аппаратурасы су жинағыштағы су деңгейіне байланысты сорғыларды автоматты түрде құюды, іске қосуды және тоқтатуды, сорғылардың кезекті жұмысын, су жинағыштағы су деңгейін авариялық көтеру кезінде резервтік сорғыларды автоматты түрде қосуды және жұмыс істеп тұрған сорғының ақауын, су жинағыштағы су деңгейі туралы қашықтықтан бақылауды және дабылды қамтамасыз етеді.

     


      3.18-сурет. Шахталық су төгінділерінің сорғы камерасы


      Бағалы кендерді қоса алғанда, түсті кендерді өндіруді жүзеге асыратын кәсіпорындар үшін КТА жүргізу нәтижелері бойынша сарқынды сулардағы ластағыш (маркерлік) заттар бойынша деректер талданды.

      Түсті металл кендерін жерасты өндірумен айналысатын барлық кәсіпорындар жер бетіне немесе су объектілеріне ағызылған кезде шахталық және сарқынды суларды тазартуға міндетті. Айналымдағы (жабық) сумен жабдықтау жүйесіндегі жинақтау тоғанына сарқынды сулар ағызылған жағдайда гидротехникалық құрылыстарға қолданылатын шарттар сақталуы тиіс.

      Мысал ретінде түрлі-түсті кендерді өндіру бойынша жұмыс істеп тұрған жерасты кәсіпорындарында су бұру мен су төгудің технологиялық схемалары келтірілген және сипатталған. В5 объектісінің шахталық су бұруы ЦНС-300 электр сорғылары орнатылған сорғы станцияларының жұмысымен қамтамасыз етіледі. Шахта сулары барлық деңгейлерден төменгі бойлық сызыққа түседі, оған перпендикуляр су жинағыштар орнатылған. Су жинағыштар суды жинау және бөлшектерді тұндыру үшін қажет. Тазартылған су айналымдағы су бассейніне беріледі, одан ол қайта пайдалануға және буландырғыш тоғанға таратылады. Шахталарда айналымды сумен жабдықтау жүйелері жұмыс істейді. В5 объектісінің шахталарының оқпандарында тұндырғыштар салынды, олар арқылы шахта суының басты суағарлары көтерген бөлік (30-35 % дейін) технологиялық қажеттіліктерге пайдалану үшін (негізінен тау жыныстарын суландыру және суландыру үшін қайта пайдалану үшін) ауырлық күшімен шахталарға қайтарылады. Бұрғылау және суару үшін пайдаланудан басқа, шахта суының бір бөлігі қазандықтың гидрозолошлак тазарту жүйесінде қолданылады. Сарқынды шахта суы буландырғыш тоғанға жіберіледі. Кәсіпорында шахталық Сарқынды суларды тазарту қондырғылары қарастырылмаған, тек шахталардың төменгі горизонттарында орнатылған су жинағыштарда қатты бөлшектердің алдын-ала тұндырылуы жүреді. Буландырғыш тоған тұйық типтегі жинақтаушы болып табылады, яғни суаруға су алу жоқ, жинақтағыштан өзендерге және басқа да табиғи объектілерге ағызу жүзеге асырылмайды.

      Буландырғыш тоғанның тиімді жұмыс істеуі үшін кәсіпорында табиғатты қорғау шаралары жүзеге асырылды: тоғанды сүзуге қарсы қорғау; пикеттер арқылы қабатты дренажды орнату; тік дренажды ұңғымаларды салу.

      В9 кенішіндегі сарқынды сулардың негізгі көзі шахта қазбалары болып табылады, олардан шахта сулары жер бетіне шығарылып, буландырғыш тоғанға жіберіледі. Кен орнының ауданында жерүсті су айдындары жоқ, сондықтан жерүсті ағынын қайтарымсыз алу және шаруашылық-тұрмыстық және өндірістік (шахталық) сарқынды суларды су объектілеріне ағызу жүргізілмейді. Шахта сулары Сарқынды суларды механикалық тазарту, яғни Сарқынды суларды Қалқымалы заттар мен органикалық заттардан алдын-ала босату (тұндыру) жүзеге асырылатын панельдегі шұңқырға жиналады. Тазартылған шахта суының бір бөлігі өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылады (МоАЗ Миксерінің көмегімен – шахтаның жолдары мен кенжарларын суару үшін). Механикалық тазалаудан кейін қалған бөлігі ЦНС 300/600 сорғымен бетіне сорылады және құбыр арқылы буландырғыш тоғанға төгіледі.

      В10 кен орнында пайдалану барысында шахталық сарқынды сулар түзіледі. Жол бойындағы шахта сулары шахтадағы өндірістік-техникалық қажеттіліктер үшін, сондай-ақ үйінділер мен автожолдарды суару үшін қолданылады. Пайдаланғаннан кейін шахта оқпандарындағы барлық жиналған су байыту фабрикасының қалдық қоймасының буландырғыш тоғанына айдалады. Өндірістік объектіде машина дөңгелектерін жуу пунктінің су айналымы жүйесі бар.

      В12 кенішінің шахталық сарқынды сулары шахталық су ағыны есебінен түзіледі. Шахтаның қазбаларына түсетін су ағынын айдау үшін негізгі горизонттарда су төгетін қондырғылар бар. Тау-кен қазбаларынан суды жер бетіне айдау барысында шахта сулары зумпфта және жинақтағыш-тұндырғыштарда алдын ала тазартудан және жарықтандырудан өтеді, содан кейін кеніштің технологиялық қажеттіліктеріне пайдаланылады. Шахта суларын пайдалану кәсіпорынның технологиялық қажеттіліктеріне байланысты шахтада да, жер бетінде де кез-келген кезеңде жүзеге асырылуы мүмкін. Тазартылған шахта суларының талап етілмеген көлемі жергілікті жердің рельефіне жіберіледі. Кеніште сарқынды суларды тазарту қондырғылары жоқ.

      D3 кен орнын көпжылдық жерасты қазу процесінде тау-кен массивін (шахталық дренажды) ағызу нәтижесінде судың табиғи деңгейі 100 метрге дейін немесе одан да көп метрге дейін төмендетіліп, кеніштің бүкіл негізгі алаңын алып жатқан депрессиялық шұңқыр пайда болды. Кен орнын су құюды магистральдың жанында 1, 2, 3, 4 және ұңғыма горизонттарында орналасқан негізгі су ағызудың бес сорғы станциясы жүзеге асырады. Ұңғымаларға салынған қысымды құбырдың екі сабы бойынша 1 горизонт су жинағыштарынан су 2 горизонт су жинағыштарына айдалады. 2, 3 горизонт оқпанындағы сорғы станциялары оқпанда төселген бөлек құбырлар арқылы шахта суын "М" штольня көкжиегіне тікелей береді, бұдан әрі шахта суы штольня Горизонт сорғы станциясының су жинағыштарына ауырлық күшімен түседі, ол жерден тазарту құрылыстарына айдалады. Қосымша D3 объектісінің шахта суларын тазарту құрылыстарына D5 кенішінің шахта сулары бөлінеді.

      D1 объектісінің шахталық су төгудің технологиялық схемасы 2 кезектен тұратын схема болып табылады. Су төгетін I кезек. Шахта суы скип оқпанының зумпфінен ЦНС 38-220 екі сорғымен және екі құбырмен айдалады, үстіңгі қабатқа торлы оқпанның айдау сорғысына беріледі. Сорғы сорғысынан су ЦНС 38-220 екі сорғымен көкжиекке жіберіледі, ол жерден ойықтар арқылы негізгі су төгетін сорғының тұндырғышына түседі. Негізгі су төгетін сорғының су жинағышынан су коллекторға түседі, ол жерден ЦНС 300-780 сорғыларымен торлы оқпан бойымен ø 325 мм екі құбыр арқылы жер бетіне жеткізіледі. II кезекті су төгу. Скип оқпанының зумпф суын ЦНС 38-44 сорғылары көтерілісшіге айдайды. Әрі қарай, ойықтар бойымен көлденең қазбалар арқылы су негізгі су төгетін сорғының тұндырғышына түседі. Зумпф су ағынының болжамды ағыны 18,5 м3 / сағ. Екі құбыр арқылы ø 325 мм екі құбыр арқылы ЦНС 300-420 екі сорғымен негізгі сорғыдан су. құбыр арқылы көтерілу магистральға, содан кейін негізгі су төгетін су жинағышқа жіберіледі. ЦНС 300- 780 сорғыларымен клапан арқылы. магистраль бойындағы көтерілісші және құбырлы серуендеуші жер бетіне беріледі.

      Н кәсіпорнының барлық бөлімшелерінің өндірістік қызметі сарқынды сулардың пайда болуымен де, технологиялық операцияларды жүргізу үшін таза су алумен де байланысты. Барлық кеніштерде шахталық су ағызу ұйымдастырылған, ол ішінара кеніштер жанындағы байыту және алтын өндіру фабрикаларының қажеттіліктерін толықтыру үшін пайдаланылады. Тек Н2 кенішінде шахта суларының бір бөлігі үш су ағызу арқылы жинақтаушы тоғанға ағызылады. Кестеде ағызылатын сулардың көлемі мен химиялық құрамы туралы мәліметтер келтірілген. Н1 және Н3 кеніштерінде шахталық суларды ағызу жоқ-шахталық су ағызудың барлық суы құрамында алтын бар кенді өңдеу процестерінің технологиялық қажеттіліктері үшін пайдаланылады.

      I1 кәсіпорынға кен орнының жерасты қазбаларын құрғату 1-3, 2 және 4 кенді аймақтар үшін тәуелсіз су төгетін қондырғылармен жүзеге асырылады. 1- 3 және 2 кен аймақтары алаңының шахта суы Карьер-жинақтағышқа айдалады, одан әрі зауытта пайдаланылады. Кәсіпорында сарқынды сулардың екі шығарылымы бар: - №1 шығарылым-карьер-жинақтағышқа тасталатын № 1-3,2 кен аймағынан шахта сулары. Болашақта карьер-жинақтағышқа тасталатын судың барлық көлемі байыту және металлургия кешенінің технологиялық қажеттіліктеріне пайдаланылады; - №2 шығарылым-кәсіпорынның кәріз объектілерінен механикалық және биологиялық әдіспен тазартылған шаруашылық-тұрмыстық сарқынды сулар, сүзу алаңдарына төгілетін.

      3.25-кесте. Түсті металл кендерін өндіру кезінде негізгі ластағыш заттардың жалпы төгінділері (КТА деректері бойынша)

Р/с

Заттың атауы

ЛЗ концентрациясы, мг/дм3

ЛЗ төгу, т/ жыл

макс.

мин.

макс.

мин.


1

2

3

4

5

6

1

Түсті металл кендерін жерасты өндіру

1.1

B6

1.1.1

Барий

0,0231

0,021

0,236181

0,0221

1.1.2

Бериллий

0,0001

0,0001

0,001022

0,000116

1.1.3

Бор

0,93

0,6

9,508599

0,294665

1.1.4

БПК5

5,1909

4,03

53,073319

4,544144

1.1.5

Қалқымалы заттар

71,2

56,4

727,97016

441,68976

1.1.6

Жалпы темір

0,1033

0,0983

1,05617

0,110876

1.1.7

Кадмий

0,001

0,0008

0,010224

0,000828

1.1.8

Мыс

0,0687

0,0614

0,702409

0,069407

1.1.9

мұнай өнімдері

0,1

0,09

1,02243

0,103557

1.1.10

Нитраттар (NО3 бойынша)

43,2

42

441,68976

47,987364

1.1.11

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2738

2530

27994,1334

2897,78952

1.1.12

Марганец

1,55

0,965

15,847665

1,075632

1.1.13

Қорғасын

0,01

0,009

0,102243

0,00962

1.1.14

Хлорид (Cl бойынша)

6615,25

4852

67636,3005

67636,30058

1.2

B7

1
1.1
1.2
1.2.1

Барий

0,0231

0,021

0,236181

0,068141

1.2.2

Бериллий

0,0001

0,0001

0,001022

0,000357

1.2.3

Бор

0,93

0,6

9,508599

0,908549

1.2.4

БПК толық

5,1909

4,03

53,073319

14,011112

1.2.5

Қалқымалы заттар

71,2

56,4

727,97016

195,241008

1.2.6

Жалпы темір

0,1033

0,0983

1,05617

0,341867

1.2.7

Кадмий

0,001

0,0008

0,010224

0,002554

1.2.8

Мыс

0,0687

0,0614

0,702409

0,214006

1.2.9

мұнай өнімдері

0,1

0,09

1,02243

0,319301

1.2.10

Нитраттар (NО3 бойынша)

43,2

42

441,68976

147,961039

1.2.11

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2738

2530

27994,1334

8934,85102

1.2.12

Марганец

1,55

0,965

15,847665

3,316531

1.2.13

Қорғасын

0,01

0,009

0,102243

0,029661

1.2.14

Хлорид (Cl бойынша)

6615,25

4852

67636,30058

17200,78126

1.3

B9

1
1.1
1.2
1.3
1.3.1

Аммоний азоты

7,913

6,797

10,224359

7,803962

1.3.2

БПК толық

5,417

4,124

6,326846

3,946851

1.3.3

Қалқымалы заттар

130,82

99,86

67,35536

44,121149

1.3.4

Мыс

0,005

0,0045

0,00704

0,005655

1.3.5

мұнай өнімдері

0,15

0,134

0,16314

0,122942

1.3.6

Нитраттар (NО3 бойынша)

4,78

4,38

5,02144

4,027878

1.3.7

Нитриттар (NО3 бойынша);

3,668

3,478

4,993664

4,104665

1.3.8

СПАВ

0,36

0,36

0,02628

0,025034

1.3.9

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2510,2

2063,2

3363,2146

2380,457708

1.3.10

Фосфаттар

0,686

0,686

0,050078

0,047704

1.3.11

Хлорид (Cl бойынша)

2999,2

2781,2

3908,8816

3107,631048

1.3.12

Мырыш

0,02

0,014

0,02816

0,015099

1.4

B11

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.4.1

Аммоний азоты

2

1,94

1,3666

0,767

1.4.2

Алюминий

0,028

0,024

0,0191

0,009658

1.4.3

Барий

0,03

0,025

0,0205

0,010303

1.4.4

Бор

0,034

0,03

0,0232

0,011242

1.4.5

БПК5

6

5,85

4,0997

2,373658

1.4.6

Қалқымалы заттар

64,48

64,1

44,0579

27,06559

1.4.7

Кадмий

0,001

0,0008

0,0007

0,000335

1.4.8

Кобальт

0,013

0,01

0,0089

0,004358

1.4.9

Литий

0,0062

0,0057

0,0042

0,002379

1.4.10

Мыс

0,12

0,01

0,082

0,041592

1.4.11

Натрий

36,7

35,3

25,0764

13,216694

1.4.12

мұнай өнімдері

0,1

0,09

0,0683

0,037699

1.4.13

Нитраттар (NО3 бойынша)

45

44

30,7476

18,09145

1.4.14

Нитриттар (NО3 бойынша);

1,676

1,57

1,1452

0,665945

1.4.15

Сульфаттар (SO4 бойынша)

1249,31

1240

853,6285

522,89726

1.4.16

Жалпы темір

0,151

0,14

0,1032

0,058418

1.4.17

Марганец

0,432

0,41

0,2952

0,173315

1.4.18

Қорғасын

0,02

0,017

0,0137

0,00701

1.4.19

Стронций

0,224

0,163

0,1531

0,074849

1.4.20

Хлорид (Cl бойынша)

463,78

460

316,8916

188,475644

1.4.21

Мырыш

0,262

0,23

0,179

0,096621

1.5

H2

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.5.1

БПК5

13,65

7,167

11,635

4,093

1.5.2

Қалқымалы заттар

1595,55

196,8

1142,979

151,44

1.5.3

Калий О-(2-метилпропил) дитиокарбонат

134,59

110,65

111,514

71,206

1.5.4

Кальций фосфат (2:1) (по PO4)

855,7

402,5

705,21

358,516

1.5.5

Магний хлораты

800

146,5

684,098

124,108

1.5.6

Мыс

1,22

0,011

1,225

0,0057

1.5.7

Молибден

0,43

0,204

0,423

0,0747

1.5.8

Күшән

2,266

0,016

2,122

0,0082

1.5.9

Натрий

1077,97

389,41

898,962

389,081

1.5.10

Нитраттар (NО3 бойынша)

105

32,716

87,047

18,5538

1.5.11

Сульфаттар (SO4 бойынша)

2765,2

1343,953

1573,6

1131,469

1.5.12

Жалпы темір

30,235

0,061

28,177

12,602

1.5.13

Фторидтер

2,68

1,743

2,573

0,5298

1.5.14

Хлорид (Cl бойынша)

2566,244

1588,6

2172,601

1094,899

1.5.15

ХПК

30

28,1

39,4

24,6

1.5.16

Мырыш

5,34

0,537

5,2285

0,238

      Кәсіпорындар бойынша неғұрлым тән ластағыш заттардың шоғырлануы, жалпы шығарындылары бойынша деректер 3.25 кестеде келтірілген. Ластағыш заттардың түрлері мен концентрациясы шикізат құрамына және қолданылатын технологиялық реагенттерге, сондай-ақ сарқынды суларды тазарту сапасына байланысты.

3.2.11. Кенішті желдету

      Кеніштік желдету немесе шахталарды желдету жерасты қазбаларында улы газдардың, жоғары және төмен температуралардың адамға зиянды әсерін болдырмайтын қалыпты атмосфералық жағдайлар жасау үшін қолданылады. Шахтаның (кеніштің) тау – кен қазбаларын желдетуді ұйымдастырудың негізгі қағидаты-жалпы шахталық депрессия және осы сарқынды дәйекті біріктірілген қазбалар арқылы өткізу арқылы өтетін желдету ағынын құру. Желдетудің айдау, сору немесе айдау-сору әдісі және қазбалар бойынша ауаның таралуы мен қозғалысының арнайы тәртібі қолданылады. Ауа шахтаға бір қазба бойынша беріледі, ал басқа қазбалар бойынша жер бетіне шығарылады. Қазбаларға таза ауа қажеттілікке сәйкес желдету құрылғыларының көмегімен таратылады: Автоматты желдету есіктері, шлюздер және секіргіштер.

      Тау-кен қазбаларындағы ауа қозғалысының көзі негізгі және жергілікті желдетудің шахта желдеткіштері болып табылады. Тау-кен қазбаларын желдету құбырларымен бірге жергілікті желдету желдеткіштерімен желдету кең таралған. Жергілікті желдету желдеткіштері тұйық тау-кен қазбаларының кенжарларына ауа беру үшін шахталар мен кеніштерде қолданылады. Қазақстанның кеніштері мен шахталарында жергілікті желдету желдеткіштері ретінде электр жетегі (ЖМЭ) немесе пневможетегі (ЖМК) бар "Korfmann" (GAL  12-450/450, GAL14-900/900, ESN 9-300) фирмасының жоғары қысымды осьтік желдеткіштері және жекелеген жағдайларда ВЦ типті орталықтан тепкіш желдеткіштер пайдаланылады.

     



      3.19-сурет. ҚР кеніштері мен шахталарында қолданылатын жергілікті желдету желдеткіштерінің түрлері,

      Шахталар мен шахталарға арналған негізгі желдету желдеткіштері бүкіл шахтаның немесе оның көп бөлігінің желдету желісіне қызмет етуге арналған. Мұндай қондырғылар шахтаға қажетті мөлшерде ауа беруді қамтамасыз етуге арналған. ВЦ типті центрифугалық желдеткіштер және ВОД типті осьтік желдеткіштер қолданылады. Кәсіпорынның шахталарында ВЦД-31,5 типті центрифугалық желдеткіштер, AVH180.200.4.10/50Hz типті осьтік желдеткіштер қолданылады.

      Жетекті электр қозғалтқыштарын жиілікті реттеу кеңінен қолданылады. Негізгі вентиляторлық қондырғылар НЖҚ желдеткіш жетегін қашықтан басқару жүйесімен және шахтаның тау-кен диспетчерінің пультінен жұмыс параметрлерін бақылау жүйесімен жабдықталады. НЖҚ желдету ағынын кері айналдыру жүйесімен жабдықталады. Желдеткіштердің НЖҚ -ға айдау кезінде қыста ауаны жылытуға арналған калориферлік қондырғы қосымша орнатылады. Салқындатқыш түрі бойынша калориферлік қондырғылар табиғи газды, электр, бу немесе суды пайдалана отырып, ауаны тікелей қыздырумен болуы мүмкін.

      Желдету ағынының жерасты қазбалары арқылы өткен кезде кеніш ауасына тозаң , жарылыстар өндірісі, дизельдік машиналардың жұмысы, ағаш бекіткіштің шіруі және т. б. нәтижесінде пайда болатын әртүрлі газдар араласады. зиянды газдардың қоспаларымен күресудің негізгі шарасы-оларды таза ауамен шекті рұқсат етілген концентрацияға дейін сұйылту, мысалы, жарылыстың газ тәрізді өнімдері. ДВС бар машиналарды әзірлеу. Дизельдік ДВС бар барлық машиналар пайдаланылған газдарды (каталитикалық және сұйық) тазартудың екі сатылы жүйесімен жабдықталуы тиіс [16].

      Кенжардан тозаң ды тиімді шығару үшін ауа жылдамдығы кем дегенде есептелген болуы керек, сонымен қатар шахта ауасының тозаң ымен күресу үшін арнайы шаралар кешені қолданылады, олардың ішінде гидрооқшаулағыш ең көп таралған. Түзілу көздеріндегі тозаң ды басу ауа-су қоспасының көмегімен және су бөгетінің (ұңғымалар мен шпурлардың су бөгетінің) көмегімен жүзеге асырылады.

      Кенді жерасты өндіру кезінде негізгі ластағыш заттар атмосфераға газ-тозаң шығарындылары болып табылады – БЖЖ-ны жүргізу кезінде бөлінетін әртүрлі газ тәрізді және тозаң қоспалары бар атмосфералық ауаның қоспасы, тазарту қазбасы және т. б. жаппай жарылыстар кезінде шығатын ағындағы газ-тозаң қоспаларының концентрациясы бірнеше есе артады.

3.3. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндірудің аралас тәсілі

      Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) өндірудің аралас тәсілі Ашық және жерасты жұмыстарының әртүрлі комбинацияларындағы физика-техникалық және физика-химиялық технологиялардың жиынтығымен ұсынылған. Аралас әдісті тиімді қолдануды қамтамасыз етудің міндетті шарты – қорларды игерудің бірыңғай жобасында әртүрлі технологияларды уақытша және кеңістіктік байланыстыру кезінде кен орнын пайдаланудың бүкіл кезеңіне қорларды ашу мен дайындаудың бірыңғай схемасын қалыптастыру [28].

      Ашық және жерасты тау-кен жұмыстары бойынша ұтымды үйлесіммен және белгілі бір технологиялық шешімдермен біріктірілген игеру тау-кен өндірісінің қоршаған табиғи ортаға жалпы жағымсыз салдарын айтарлықтай жеңілдетуді қамтамасыз ете алады. Мұның шарттарының бірі-карьердің, кеніштің және сабақтас өндірістердің өндірістік объектілерін барынша біріктіру.

3.4. Түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту

      Пайдалы қазбалардың аз ғана бөлігі металлургиялық, химиялық немесе басқа әдістермен тікелей өңдеуге жарамды. Олардың көп бөлігін табиғи түрде осы мақсаттарда пайдалану мүмкін емес, өйткені ол кейінгі технологиялық өңдеу талаптарын қанағаттандырмайды. Түсті металл кендері байытылады. Байыту кезінде туындайтын негізгі міндеттер-пайдалы минералдарды бос жыныстардан және зиянды қоспалардан бөлу және пайдалы компоненттерді одан әрі өңдеуге ең қолайлы бірқатар өнімдерге бөлу.

      Қазіргі уақытта Металлургия өндірісі негізгі металдар мен қоспалардың құрамына қамыңты кендерге өте жоғары талаптар қояды. Сонымен қатар, осы талаптарды қанағаттандыра алатын кендер сирек кездеседі және олардың саны металдарға қазіргі заманғы қажеттілікті қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан минералды шикізаттың көп бөлігі Алдын-ала байытылған, өйткені табиғи түрде кендер бұл талаптарға сәйкес келмейді. Пайдалы қазбаларды байыту-бұл барлық пайдалы минералдарды (концентратты) бос жыныстардан бөлуге бағытталған минералды шикізатты бастапқы (механикалық) өңдеу процестерінің жиынтығы.

      Түсті металл кендері құнды компоненттердің кедей құрамымен сипатталады, сондықтан олардағы металдар мен зиянды қоспалардың құрамы бойынша өндірілетін кендердің сапасын арттыру қажет.

      Кендердегі негізгі металдардың құрамын арттыру қажеттілігі 3.26-кестенің деректерімен суреттеледі, онда өндірілген кендердегі кейбір металдардың пайызы мен металлургиялық қайта бөлу үшін талап етілетін металдардың мөлшері салыстырылады.

      3.26-кесте. Металлургиялық қайта бөлу үшін талап етілетін кен мен концентраттардағы металдардың құрамы

Р/с №

Металл атауы

Кендегі мазмұн, %

Металлургияға арналған концентраттағы мазмұн, %


1

2

3

4

1

Мыс

0,4-1,5

20-35

2

Мырыш

3-5

50-60

3

Қорғасын

2-4

50-60

4

Молибден

0,2-0,5

50-60

5

Алтын, г/т

0,4-›3

›600

      Металлургиялық өңдеуге түсетін шикізаттағы металдардың құрамы өндірілетін кендердегі металдардың құрамынан ондаған және жүздеген есе көп болуы тиіс. Кейбір жағдайларда кендерді металдардың құрамында көрсетілгеннен төмен болған кезде өңдеуге болады, осыған байланысты техникалық және экономикалық көрсеткіштер күрт төмендейді.

      Пайдалы қазбаларды байыту кезіндегі технологиялық кезеңдер техника мен технологияның белсенді дамып келе жатқанына қарамастан ұзақ уақыт бойы өзгеріссіз қалады.

     


      3.20-сурет. Кенді өңдеудің технологиялық кезеңінің схемасы


      Өндірілген кен байыту фабрикасына ұсақтау цехына немесе ашық кен қоймасына тасымалданады.

      Бірінші кезең болып табылады кен дайындау, тығыз монолитті пайдалы қазбаны (кенді) ыдырату және пайдалы компоненттер мен бос тау жыныстарының минералдарын ашу мақсатында қажетті мөлшерді алуға бағытталған ұсақтау мен елеуді, ұсақтауды және жіктеуді қамтиды.

      Байыту – құнды компоненттермен байытылған өнімдерге – концентраттар мен олармен сарқылған қалдықтарға ұсақталған кенді физика-механикалық және физика-химиялық әдістермен бөлу арқылы құнды компоненттердің құрамын арттыруды қамтамасыз ететін негізгі процестер.

      Байыту өнімдерін сусыздандыру және сақтау – бұл қоймаға және сақтауға жарамды өнім ретінде тауарлық өнімдер мен қалдықтар түрінде концентраттар алуды қамтамасыз ететін көмекші процестер.

      Шикізатты технологиялық операциялар бойынша тасымалдау: өндірілген кенді байыту фабрикасына жеткізу, кендерді буферлік жинақтау (мүмкін орташаландырумен), өнімділіктің минималды бұзылуымен және шикізат ағынының жоғалуымен (тозаң, төгілу, толып кету) бүкіл байыту процесін алға жылжытуға арналған, берілген өнімділігі бар бастапқы қуатпен аппараттарды тиеу.

      Өндірілген кенді жеткізу теміржол немесе автокөлікпен, сондай-ақ конвейер жүйесімен жүзеге асырылады. Жүк көлігін тиеу және түсіру, ұсақтау жабдықтарын қоректендіру зауытта тозаң түзудің негізгі көздері болып табылады.

      Кәсіпорындарда түсті металл кендерін байыту кезінде мынадай энергетикалық ресурстарды пайдалануға болады: электр энергиясы, қазандық-пеш отыны, жылу энергиясы, су ресурстары.

      Кәсіпорындарда технологиялық қайта бөлу бойынша тұтынылатын энергетикалық ресурстардың бөлек есебі көп дәрежеде жолға қойылмағандығына байланысты ТЭР тұтынудың ірілендірілген көрсеткіштері және өндірілетін өнімге жұмсалатын үлестік шығыстар қаралды.

      3.27-кестеде түсті металдар кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту кезінде қолданылатын энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі көрсетілген.

      Ресурстарды тұтынудың үлестік шығыстары ретінде өндірілген өнімнің тоннасына (бағалы металдар үшін өндірілген өнімнің кг) ресурстарды тұтыну айқындалды).

      3.27-кесте. Энергетикалық ресурстарды тұтынудың ағымдағы көлемі

Р/с №

Объектінің атауы

Тұтынылатын ресурс

Пайдаланудың мақсаты

Жылдық тұтыну, т ш. о

Меншікті тұтыну, т ш.о./т
т.ш.о/кг*

1 2 3 4 5 6

1

В14

Электр энергиясы

Байыту

84 290,142

0,00383 – 0,00408

2

В15

13 859,640

0,45357 – 0,46501

3

В16

8 458,459

0,02504 – 0,06250

4

В17

25 779,279

0,09318 – 0,15509

5

С3

87 364,563

0,15899 – 0,30649

6

С5

10 862,096

0,02352 – 0,05095

7

С6

17 602,075

0,20097 – 0,24492

8

D6 – D7

2 160,889

0,00180 – 0,00270

9

D8

17 052,502

0,03727 – 0,04893

10

D9

33 068,550

0,13019 – 0,20539

11

E3

15 977,177

*3,30859 – 6,83369

12

E4

9 494,690

*0,59704 – 1,83331

13

F3

2 571,505

*1,07146 – 1,77468

14

G2

53 054,193

*3,71372 – 4,46396

15

H4

1 546,346

*1,06866 – 1,09670

16

H5

3 081,355

*3,22993 – 3,40858

17

H6

3 451,489

*3,34447 – 3,45841

18

D8

Жылу энергиясы

14 524,138

0,03175 – 0,04167

19

D9

20 148,414

0,07932 – 0,12515

      Байыту кәсіпорындары тұтынатын негізгі энергетикалық ресурс электр энергиясы болып табылады.

      Ұсынылған кестеден өнімге (концентратқа) электр энергиясының (түсті металдардың) меншікті шығыны өнімнің (концентраттың) тоннасына ш.о.ның 0,00180 тоннасынан 0,46501 тоннасына дейін өзгеруі мүмкін екенін көруге болады. Меншікті шығындардағы мұндай алшақтық қолданылатын байыту әдістерімен, сондай-ақ өңделетін кендегі пайдалы қазбалардың бастапқы концентрациясымен байланысты.

      Өнімге (концентратқа) электр энергиясының (бағалы металдардың) үлестік шығыны 0,59704-тен 6,83369 тоннаға дейін ш.о.ның кг өнімге (концентратқа) дейін өзгеруі мүмкін. Меншікті шығындардағы мұндай алшақтық қолданылатын байыту әдістерімен, сондай-ақ қайта өңделетін кендегі бағалы металдардың бастапқы концентрациясымен байланысты.

3.4.1.      Дайындық процестері: ұсақтау және елеу, ұсақтау және жіктеу

      Дайындық процестеріне ұсақтау және ұнтақтау процестері жатады, онда пайдалы минералдардың қосылыстарын бос жыныспен ыдырату нәтижесінде минералдардың ашылуына қол жеткізіліп, әртүрлі минералды құрамның бөлшектері мен бөліктерінің механикалық қоспасы пайда болады, сонымен қатар ұсақтау және ұнтақтау кезінде алынған механикалық қоспалардың мөлшері бойынша бөлу үшін қолданылатын елеу және жіктеу процестері. Дайындық процестерінің міндеті – минералды шикізатты кейіннен байыту үшін қажетті мөлшерге жеткізу. Ірілік бос тау жыныстарының минералдарындағы пайдалы компонент минералдарының қиылысу мөлшеріне байланысты.

      Ұсақтау мен ұсақтау арасында түбегейлі айырмашылық жоқ. Ұсақтау және ұсақтау-бұл бөлшектер арасындағы ішкі байланыс күштерін жеңетін сыртқы күштердің әрекеті арқылы пайдалы қазбалардың бөліктерін (дәндерін) ұсақ дәндерге ыдырату процестері. Шартты түрде, ұсақтау кезінде дәндер 5 мм — ден асады, ал ұсақтау кезінде-сулы ортада 5 мм-ден аз болады деп саналады. Ұсақтау және ұнтақтау жүзеге асырылатын машиналар сәйкесінше ұсатқыштар мен диірмендер деп аталады. Түсті металл кендерін ұсақтау кезінде щек және конустық ұсатқыштар, дымқыл ұнтақтау үшін - ұсақтайтын денелерді тиейтін барабан түріндегі диірмендер – шарлар немесе шыбықтар және ӨҰД қолданылады.

      Пайдалы қазбалар минералды құрамына, байыту әдісіне және пайдалану сипатына қарай ұсақталып, әртүрлі мөлшерге дейін ұнтақталады. Пайдалы қазбаларды байыту кезінде ұсақтау және ұнтақтау бастапқы материалда кездесетін кенді (пайдалы) және Кенді емес минералдардың қосылыстарын ажырату үшін қолданылады; бастапқы материалды қажетті мөлшерге немесе гранулометриялық құрамға жеткізу. Ұсақтау мен ұнтақтау көлемінің шегі кенді және Кенді емес минералдардың қиылысу мөлшерімен анықталады.

      Ұнтақтауды азайту бойынша барлық операциялар (ұсақтау және ұсақтау) процеске берілетін шикізаттың қоректену сипаттамаларымен анықталады. Өндірілген кен әрқашан әртүрлі мөлшердегі кесектерден тұрады. Ірі кесектермен қатар (ашық өндіру кезінде 1,5 м-ге дейін және жерасты өндірісінде 350 мм- ге дейін жетеді) оның құрамында миллиметрдің бірнеше үлесі бар бөлшектер бар. Кен дайындау технологиясын таңдаудың негізгі бастапқы параметрі материалдың "ұсақталуы немесе ұсақталуы" болып табылады, ол сонымен қатар "жұмыс индексі" және "тозу профилі" деп аталады, ол абразивтілік индексі деп аталады және кендердің беріктігі, минералдардың қаттылығы бойынша градация.

      Кез-келген пайдалы қазбаны ұсақтау және ұнтақтау кезінде "ұсақтамаңыз, артық ештеңе ұсақтамаңыз" қағидасын сақтау керек. Ол үшін ұсақтау немесе ұсақтау алдында дайын ұсақтау сыныбын бөлу мақсатында елеу және жіктеу процестері қолданылады [29].

      Елеу – пайдалы қазбаны бір немесе бірнеше електен (електен) елеу арқылы оны үлкендігі бойынша сыныптарға бөлу процесі. Елеуге түсетін Материал бастапқы Материал деп аталады, ал елеу өнімдері дөрекілік сыныптары деп аталады. Електе қалған материал тор өнімінің үстінде, ал Електің тесіктері арқылы құлаған материал тор астында деп аталады.

      Елеудің мынадай түрлері бар: көмекші, дайындық, тәуелсіз, дегидратация және селективті.

      Көмекші елеу дайын материалды ұсақтауға келетін бастапқы материалдан бөлу үшін немесе ұсақталған өнімнің үлкендігін бақылау үшін қолданылады. Елеудің бірінші түрі алдын - ала, ал екіншісі бақылау деп аталады.

      Дайындық елеуі бастапқы материалды олардың тиімділігін арттыру мақсатында кейінгі байыту операцияларының алдында сыныптарға бөлу үшін қолданылады.

      Тәуелсіз-бұл тауарлар тауарлық болып табылатын және тұтынушыға жіберілетін елеу.

      Сусыздандыру мақсатында елеу суды байыту өнімдерінен бастапқы бөлу үшін кеңінен қолданылады.

      Түсті металл кендерін кенді дайындау процесінде экрандау кезінде қозғалмайтын торлы және дірілдейтін экрандар қолданылады.

      Ұсақтау операциясы, оған қамыңты экрандау операцияларымен бірге ұсақтау самыңын, ал ұсақтау сатыларының жиынтығы ұсақтау схемасын құрайды. Ұсақтау схемаларына ұсақтаудың бірінші самыңындағы гирациялық ұсатқыштарда, щек ұсатқыштарда, балғалы ұсатқыштарда, ірі, орташа және ұсақ ұсақтауға арналған конустық ұсатқыштарда, роликті престерде орындалатын бір, екі, үш немесе одан да көп ұсақтау сатылары жатады [30].

      Ұнтақталған өнімдерді сұйық ортадағы үлкендігі бойынша жіктеу әртүрлі мөлшердегі бөлшектердің түсу жылдамдығының айырмашылығына негізделген.

      Жіктеуіштерге жұқа түйіршікті материалдарды сұйық немесе ауа ортасындағы әртүрлі мөлшердегі және тығыздықтағы фракцияларға тең құю бойынша бөлуге арналған машиналар мен аппараттар жатады. Оларда жүзеге асырылатын бөлу процесі тыныштықта немесе қозғалмалы ортада тоқтатылған үлкен және кіші, тығыз және жеңіл бөлшектердің тар түсу жылдамдығының айырмашылығына негізделген.

      Су оған ілінген минералды бөлшектермен бірге целлюлоза болып табылады, ол классификатордың бастапқы өнімі (қоректенуі) болып табылады. Жіктеуіште целлюлоза әртүрлі мөлшердегі екі немесе бірнеше өнімге (фракцияларға) бөлінеді. Екі өнімге бөлінген кезде үлкен өнім құм фракциясы деп аталады, қысқартылған құм, ал кішісі дренаж деп аталады. Жіктеуіште суспензия бөлінетін күш өрісі ауырлық күші өрісі (спиральды жіктеуіштер) және центрифугалық Инерция күштері өрісі (гидроциклондар) болуы мүмкі.

      3.28-кесте. Ұсақтау және елеу, ұнтақтау, жіктеу кезінде атмосфералық ауаға тозаң шығарындылары (КТА мәліметтері бойынша)

Р/с

Объектінің атауы
 

Ластағыш заттардың жалпы шығарындылары, т

макс

мин

1

2

3

4

1

В10

360,5781

316,79896

2

В14

723,953848

520,825527

3

С1

63,73

31,311

4

С2

194,030773

142,318503

5

Е1

77,6516

11,78199

6

F1

254,5533

76,64286

7

F2

468,7013

267,7013

8

G2

481,400561

191,950133

9

H1

353,8744

282,1069

10

H2

266,3974

71,174

11

H3

759,9454

473,62

      3.28-кестеде түсті металл кендерін байытуға дайындық процестеріндегі тозаң ның жалпы шығарындылары көрсетілген. 3.28-кестеден ластағыш заттар шығарындыларының жалпы көрсеткіштері шығарудың ең төменгі көрсеткіші кезінде 31,311 тоннадан шығарудың ең жоғары көлемі кезінде 759,9454 тоннаға дейін ауытқиды. Көрсеткіштердегі мұндай алшақтық кенді ұсақтайтын жабдықтың түріне және қуатына, қолданылатын тазарту жабдықтарының түріне байланысты болуы мүмкін.

3.4.2. Байытудың негізгі әдістері

      Байыту әдістері минералдарды олардың қасиеттері бойынша бөлуге негізделген: тығыздық – гравитациялық байыту; үстіңгі жағының сулануы-флотация; магниттік сезімталдық-магниттік бөлу; электрлік қасиеттер( электр өткізгіштік, диэлектрлік өткізгіштік, үйкеліс кезінде зарядтау қабілеті)-электрлік бөлу; табиғи және индукцияланған радиоактивтіліктің айырмашылығы-радиометриялық байыту және т.б.

      Кедей және тотыққан кендерді өңдеу үшін гидрометаллургия процестері кеңінен қолданылады – химиялық шаймалау және бактериалды шаймалау, содан кейін экстракция және электролиз немесе кейіннен сорбция және балқыту.

      Күрделі заттық құрамдағы кендер үшін, байытылуы қиын кендер мен минералдардың аз құрамдас бөліктерімен және минералдардың жұқа қиылысуымен сипатталатын техногендік минералды сыларды өңдеуге тартуға байланысты, құнды компоненттерді кешенді алу гидрометаллургиялық, химиялық және биологиялық өңдеулерді қолдана отырып байыту процестерінің үйлесімімен қол жеткізіледі-аралас схемалар [31].

      Кендерді байыту нәтижесінде концентраттардан басқа, тау жыныстарының минералды құрамына байланысты шикізатты кешенді пайдалану мақсатында қалдық қоймасына немесе қайта өңдеуге түсетін қалдықтар (байыту процесінің қалдықтары бастапқы шикізатқа қарағанда едәуір төмен) пайда болады (мысалы, құнды компоненттер алынғанға дейін) немесе олар флю, құрылыс материалдары және т. б. ретінде қолданылады. Кенде бірнеше пайдалы компоненттер болған кезде одан бір құнды компоненті бар селективті концентраттар немесе металлургиялық процесте құнды компоненттерге бөлінетін күрделі концентраттар (мысалы, мыс-алтын, никель-кобальт) алынады.

      Пайдалы қазбалардың түрлері мен минералды-петрографиялық сипаттамалары бірдей типтегі схемалар мен байыту режимдерін қолдану мүмкіндігін толығымен жояды. Әрбір нақты жағдайда байыту схемасы минералды құрамы мен тау жыныстарындағы минералдардың қиылысу мөлшеріне және кендердің басқа сипаттамаларына байланысты анықталады.

      Кенді шикізатты байыту схемасы бірқатар дәйекті процестерден тұрады-концентраттардағы қажетті ылғалға қол жеткізу және үйінді қалдықтарын жинау үшін дайындық процестері (ұсақтау, ұнтақтау және ұнтақтау, жіктеу), байыту және қосалқы процестер (дегидратация: қоюлау, сүзу, кептіру).

3.4.2.1. Байытудың гравитациялық әдістері

      Байытудың гравитациялық процестері-бұл тығыздығымен, мөлшерімен немесе формасымен ерекшеленетін минералды бөлшектердің бөлінуі ауырлық күші мен қарсылық күштерінің әсерінен олардың ортадағы қозғалыс сипаты мен жылдамдығының айырмашылығына байланысты болатын процестер.

      Гравитациялық процестерге шөгу, үстелдерде шоғырлану, шлюздерде, науаларда, бұрандалы сепараторларда байыту, ауыр Сұйықтықтар мен суспензияларда байыту, гравитациялық классификация жатады. Гравитациялық байыту жүзеге асырылатын орта ретінде су, ауа, ауыр суспензиялар мен сұйықтықтар қолданылады.

      Гравитациялық байыту кезінде бөлшектердің бөлінуі әдетте қатты құрамы жеткілікті қозғалмалы ортада жүреді.

      Бөлшектердің мөлшері мен пішіні бірдей болған кезде бөліну соғұрлым сәтті болады, бөлінетін минералдардың тығыздығындағы айырмашылық соғұрлым көп болады.

3.4.2.2. Байытудың флотациялық әдістері

      Пайдалы қазбаларды байытудың флотациялық процесі минералды бөлшектердің екі фазалық интерфейске селективті жабысуына негізделген.

      Көбік флотациясы – бұл гидрофобты бөлшектер целлюлозаға енгізілген ауа немесе газ көпіршіктеріне жабысып, олармен бірге жоғары көтеріліп, көбік түзетін процесс, ал гидрофильді бөлшектер целлюлозада ілулі қалады. Түсті металдардың минералдары - концентрат көбік өніміне өтеді, ал бос тау жыныстарының минералдары целлюлозамен бірге қалдық түзеді.

      Қатты зат бұзылған кезде молекулалар, атомдар немесе иондар арасындағы байланыстар үзілген кезде оның бетінде қанықпаған байланыстар пайда болады.

      Минерал бетіндегі күшті байланыстардың — иондық, металдық және өтелмеген коваленттік — судың толық сулануына әкеледі және керісінше, бөліну кезінде бетінде негізінен әлсіз - молекулалық немесе күшті, бірақ өзара өтелген байланыстар пайда болатын денелер толығымен суланбайды және табиғи флотациямен сипатталады.

      Минералдар қатты - сұйық интерфейсінде және сұйық - ауа интерфейсінде сорбцияланатын арнайы реагенттердің көмегімен сәтті флотациялануы мүмкін.

      Реагенттердің бірінші тобына жинаушылар және көптеген флотация модификаторлары (активаторлар мен депрессорлар), екіншісіне негізінен көбік түзгіштер жатады.

      Жинаушылар (коллекторлар) минералдардың беткі қабатын сумен ылғалдандыруды нашарлатады, бұл ылғалданудың шеткі бұрышының ұлғаюымен сипатталады және бөлшектің көпіршікке жабысуына кететін уақытты қысқартады, осылайша минералдардың беткі гидрофобтылығын арттырады.

      Жинаушылардың әрекеті көп жағдайда селективті емес және әдетте бірнеше минералдардың флотациясына әкеледі.

      Көбік өніміне минералдардың біреуін немесе тобын бөлу үшін реагент-модификаторлар қолданылады. Флотация модификаторлары жинаушылардың әрекетін оны күшейту немесе әлсірету арқылы реттейді. Активаторларды қолдану арқылы жинаушылардың минералдардың бетімен өзара әрекеттесу жағдайларын жақсартуға қол жеткізіледі. Флотацияның нашарлауы немесе жынысын тоқтату үшін флотациялық целлюлозаға депрессорлар (супрессорлар) енгізіледі. Депрессорлардың әрекеті жинаушылардың әрекетіне қарама — қарсы: олар минералдардың сумен сулануын жақсартады-шеткі бұрыштың мәні нөлге дейін немесе бөлшектің көпіршікке жабысуы тұрақсыз болған кезде және олардың жанасу уақыты едәуір болған кезде азаяды.

      Көбік түзетін реагенттер флотациялық машинаға енгізілген ауаны жұқа дисперсиялау және көбік түзу үшін қолданылады.

      Көмекші реагенттерге ортаның рН реттегіштері - целлюлозадағы гидроксил және сутегі иондарының концентрациясын өзгертетін реагенттер; көбік модификаторлары-көбік құрылымын өзгертетін немесе оны сөндіретін реагенттер.

3.4.3.      Байытудың аралас схемаларындағы химиялық процестер

      Минералды шикізатты байытудың аралас схемалары кенді өңдеу схемаларының басында, ортасында немесе соңында химиялық процестерді қамтиды. Технологияның бұл саласы химиялық байыту деп аталады.

      Мынадай процестер қолданылады: гидрометаллургиялық, термохимиялық, пирометаллургиялық, хлорид - және фторид - сублимация, сульфаттандыру, тотықсыздану, тотығу, сегрегациялық күйдіру және т. б. Гидрометаллургиялық процестер ең көп өнеркәсіптік қолданысқа ие болды. Олардың артықшылықтары, мысалы, пирометаллургиялық процестермен салыстырғанда, металдарды толығымен дерлік бөлуді және қоршаған ортаны қорғау мәселесін ұтымды шешуді, қайта өңделетін сынамаларды ыдырату кезінде салыстырмалы түрде төмен температураны қолдануды жүзеге асыра отырып, күрделі, кедей полиметалл өнімдерін қайта өңдеу мүмкіндігі болып табылады [32].

      Қазіргі уақытта көптеген елдерде мынадай бағыттарда химиялық процестерді жетілдіру бойынша зерттеулер жүргізілуде:

      минералдардың физикалық және физика-химиялық қасиеттерінің айырмашылығын арттыру және оларды байытудың әдеттегі әдістерімен бөлу мүмкіндігін жасау мақсатында кенді минералдардың дәндерінде беткі қабықшаларды қалыптастыру (немесе, керісінше, жою), ұсақ бөлшектердің сегрегациясы және жекелеген компоненттердің басқа да химиялық өзгерістері үшін қиын байытылатын және байытылмайтын кендерді немесе өнеркәсіптік өнімдерді алдын ала өңдеу;

      кейбір ілеспе минералдарды химиялық әдістермен ішінара немесе толық жою жолымен бай концентраттарды, бірақ негізгі құрамдас бөліктің немесе қоспалардың мазмұны бойынша кондиционерленбегендерді нақтылау;

      пайдалы компоненттерді аттас өнімдерге толығымен селективті түрде алу мақсатында өрескел, ұжымдық концентраттарды немесе жеткізу қиын өнеркәсіптік өнімдерді қайта өңдеу.

      Байыту өнімдерін ашу операцияларында химиялық өңдеу жағдайында, әдетте, барлық құнды компоненттер, сондай-ақ қоспалардың бір бөлігі бастапқы материалдан ерітіндіге ауыстырылады. Нәтижесінде Технологиялық схемалар айтарлықтай күрделене түседі. Оларды жүзеге асыру кезінде реагенттердің үлкен шығындары қажет. Алайда, Байыту өнімдерін химиялық өңдеуді қолдану кендерден негізгі элементтерді соңғы өнімдерге шығаруды арттыруға мүмкіндік береді, әдетте олардың мөлшері жоғары және зиянды қоспалардың мөлшері басқа химиялық процестерге қарағанда аз. Сонымен, соңғы өнімдерде <0,1 % қоспалардың құрамына қол жеткізуге болады, бұл химиялық технологияның рентабельділігін едәуір арттырады.

      Химиялық процесті таңдау шикізаттың нақты құрамына, пайдалы компоненттердің құрамы мен минералды формаларына, олардың құны мен түпкілікті өнімнің сапасына қойылатын талаптарға байланысты.

      Кедей Байыту өнімдерін гидрометаллургиялық өңдеуде ең үлкен жетістіктерге шаймалауды, автоклавты, сорбциялық, мембраналық және экстракциялық процестерді әзірлеу және кеңінен қолдану нәтижесінде қол жеткізілді.

      Минералды шикізаттың құрамы жағынан ең күрделі гидрометаллургиялық өңдеу схемасы мынадай операцияларды қамтуы мүмкін: бастапқы материалды қосымша ұсақтау, алынатын минералдарды ыдырату, пайдалы компоненттерді шаймалау, алынған ерітінділерді зиянды қоспалардан тазарту, алынатын қосылыстарды бөлу және тұндыру, алынатын қатты өнімдерді сұйық фазадан бөлу, кептіру, брикеттеу, соңғы өнімдерді күйдіру, реагенттерді регенерациялау, пайдаланылған ерітінділерді пайдалану немесе тазарту. Кейбір операцияларды біріктіру жиі жүзеге асырылады: мысалы, өнімдерді қосымша ұнтақтау, оларды ыдырату және шаймалау (шар диірмендерінде немесе көлденең автоклавтарда); минералды компоненттерді ыдырату және пайда болған қосылыстарды шаймалау; пайдаланылған ерітінділерді айналым ретінде пайдалану.

      Шаймалау әдістері. Шаймалау, әдетте, тез еритін кендер үшін немесе минералогиялық тұрғыдан байыту қиынырақ кендер үшін қолданылады (мысалы, пайдалы минерал дәндерінің бос тау жыныстарының минералдарымен тығыз қосылуы, басқаша айтқанда, пайдалы кен компонентінің дәндерінің нашар "ашылуы") басқа әдістермен, мысалы, флотация әдісімен. Шаймалау кезінде бағалы металдар Кенден қышқылдар немесе цианид сияқты әртүрлі еріткіштермен бөлінеді. Цианид бағалы металдарды алуды жақсарту үшін қолданылады, мысалы, Алтынды байыту процесінде, өйткені оның көмегімен гравитациялық немесе флотациялық әдіспен бөлінбейтін алтынның көп бөлігін бөлуге болады.

      Қажет болса, шаймалау тиімділігін бактериялардың көмегімен арттыруға болады немесе шаймалаудың өзі бактериялардың тіршілік әрекетіне негізделуі мүмкін.

      Сілтіленгеннен кейін бағалы металдар ерітіндіден химиялық жолмен (мысалы, HS тотықсыздануы) немесе электролиз арқылы тұнбаға түседі. Тұндыру процесіне дейін ерітінді шаймалау ерітіндісін қайта өңдеу әдісімен, сұйық экстракция/реэкстракция әдісімен немесе экстракция/сіңіру арқылы шоғырланады.

      Металл кендерін шаймалау резервуарда (шаймалау) немесе кен қатарында (үймелі шаймалау) жүргізіледі. Бірінші жағдайда шаймалау реакторлары және / немесе автоклавтар қолданылады. Шаймалау реакторлары-бұл Кенді химиялық еріткіштерге және/немесе целлюлозадағы газдарға ұшырататын араластырғыш ыдыстар. Кейде еріту тиімділігі реакторды қыздыру арқылы жақсарады, мысалы - бу. Автоклавта реакция ерітіндінің температурасын оның қайнау температурасынан жоғары көтеру арқылы жеделдетіледі (артық қысым). Автоклавқа сульфидті минералдарды тотықтыру үшін оттегі қосылады. Кенге қосылғанға дейін ерітіндіні басқа әдістермен байытуға болады, мысалы - флотация (оның ішінде алтынды байыту процесінде сульфидтердің цианидпен шаймаланғанға дейін ыдырауы, алтын сульфидті минералдармен байланысқан кезде, 3.21-сурет).

     


      3.21-сурет. Алтынды шаймалаудың қағидатты схемасы

      Үйінді шаймалау кезінде кен қатары еріткішпен суарылады, ол Кендегі асыл металдарды ерітеді. Металл ерітіндісі жинақтау жүйесіне кен қатарының астына түседі. Финляндияда үйінді шаймалау Талвиваара кенішінде қолданылады, онда металдар кендерден биологиялық үйінді шаймалау әдісімен бөлінеді (бактериялардың тіршілік әрекетіне негізделген).

3.4.4. Көмекші процестер

3.4.4.1. Реагенттерді дайындау және беру

      Байыту фабрикасының реагенттік учаскесінің құрамына мыналар кіреді: құрғақ және сұйық реагенттер мен майлардың қоймалары; қажетті концентрациядағы реагенттердің ерітінділерін дайындауға арналған реагенттік бөлімше; ерітінділерге арналған Шығыс цистерналары мен реагенттердің қоректендіргіштері бар флотациялық бөлімшенің жанында орналастырылатын дозалау алаңы.

      Егер реагенттік бөлімше байыту фабрикасының бас корпусының жапсаржайына орналастырылса, онда ол әдетте 3-10 тәуліктік қорға арналған реагенттердің шағын Шығыс қоймасын көздейді. Реагенттер Шығыс қоймасына реагенттер қоймасынан түседі, мұнда реагенттер қоры олардың шығысы мен жабдықтау жағдайларына байланысты бір-үш айлық қажеттілікті құрайды.

      Егер реагент бөлімшесі жеке ғимаратқа шығарылса, онда реагент қоймасы осы ғимаратпен біріктірілген. Бұл жағдайда реагент бөлімшесінде реагенттердің тек 1 – 2 тәуліктік қорын сақтауға арналған орын болады. Қойма алаңы контейнерлерде (торларда, жәшіктерде, бөшкелерде) келіп түсетін реагенттерді оларды қатарға қою биіктігі 2 м дейін сақтауға мүмкіндік береді, сақтау алаңының 1 м2 жүктемесі 1,5-2 т, бұл қойманың жалпы алаңының 70-75 % құрайды.

      Реагенттік қойманың ішіндегі тиеу-түсіру жұмыстары мен көлігі авто тиегіштермен және көпір крандарымен механикаландырылған.

      Флотациялық майлар, пиридин, крезол, сұйық сабын, аэрофлот, қышқылдар және т.б. сияқты цистерналарға түсетін сұйық реагенттер үшін мұнай өнімдеріне арналған қоймалар сияқты цистерналарды ағызу пункттері және көлденең немесе тік резервуарлар түріндегі қоймалар ұйымдастырылған. Мөлшерлеу алаңына немесе реагент бөлімшесіне реагенттер автоматты басқарылатын сорғылармен айдалады.

      Реагент бөлімшесінің жұмысы мынадай ережелермен ұйымдастырылған:

      жұмысшылар санын азайту мақсатында ерітінділерді дайындауды бір ауысымда ұйымдастырған жөн;

      реагенттерді бір ауысымда дайындаған кезде дайын ерітінділерге арналған ыдыстардың сыйымдылығы реагенттің тәуліктік шығынынан кем болмауы тиіс;

      әр реагент үшін кем дегенде екі құты қажет: біреуі араластырғышпен қапталған-реагенттерді еріту үшін, екіншісі — дайын ерітінді үшін;

      улы, сондай-ақ жанғыш реагенттермен арнайы қауіпсіздік ережелері мен өртке қарсы қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, оқшауланған бөлмеде ғана жұмыс істеуге болады.

      Реагенттік бөлімше әдетте байыту фабрикасының жоғарғы алаңында, бас корпустың үстінде, ал өнімділігі төмен және орташа фабрикаларда-негізгі корпустың бункерлеріне іргелес қосымшада орналасады.

      Мөлшерлеу алаңына реагенттердің ерітінділері орталықтан тепкіш құм немесе қышқылға төзімді сорғылармен айдалады. Кейбір байыту зауыттарында ерітінділермен жанасатын механикалық қозғалмалы бөлшектері жоқ пневматикалық камералық сорғылар үздік жұмыс істейді.

      Мөлшерлеу алаңында реагенттердің қоректендіргіштерін автоматты түрде толтыруға қызмет ететін шағын сыйымдылықтағы Шығыс бактары орналастырылады. Бұл алаң әдетте ұнтақтау және флотация цехтары арасындағы байыту фабрикасының негізгі корпусында болады; үлкен зауыттарда электр жабдықтары үшін аралықта орын бөлінеді, ал шағын зауыттарда алаң ұнтақтау мен флотация аралықтарын бөлетін бағандардың жанында орналасады. Шағын диаметрлі түтіктердің гравитациялық желісі реагентті қоректендіргіштерден тұтыну нүктелеріне дейін созылады. Реагенттерді сымдау үшін пластмассадан жасалған құбырларды қолдану ұсынылады, өйткені олар жеңіл және коррозияға ұшырамайды.

      Флотация процесіне реагенттерді беру өңделетін кеннің мөлшеріне және кеннің сипаттамасына (сұрыптылығы, тотығу дәрежесі)байланысты әрбір реагенттің дозасын автоматтандыру жүйесімен және бағдарламалық қамтамасыз етумен жабдықталуы тиіс.

3.4.4.2. Байыту өнімдерін сусыздандыру

      Кен байыту кезінде зауыттарда алынған өнімдер, әдетте, сұйық целлюлозалармен ұсынылған. Одан әрі өңдеуге немесе тасымалдауға және сақтауға байланысты концентраттар мен қалдықтар сусыздандыру процестеріне ұшырайды. Осы өнімдерден алынған су айналымдағы сумен жабдықтау жүйесімен технологиялық процеске қайтарылады.

      Көмекші процестерге пайдалы қазбалардың дегидратациясы жатады. Сусыздандыру деп байыту самыңында алынған соңғы өнімдерді одан әрі өңдеу түсінілуі керек. Сусыздандыру стадиалды түрде жүзеге асырылады: қоюландыру, сүзу және кептіру. Сусыздандыру пайдалы минералдарға (концентратқа) және минералды қалдықтарға (қалдықтарға) қамыңты.

      Бірінші жағдайда, дегидратация концентратты тасымалдауға жарамды күйге келтіру немесе толығымен құрғақ күйге келтіру арқылы өнімнің сапасын жақсартуды білдіреді.

      Қалдықтарды сусыздандыру қоршаған ортаны қорғау, технологиялық суды қалпына келтіру және қалдықтардың белгілі бір бөлігін пайдалы материалға айналдыру мақсатында Қалдықтарды (жуу суы, технологиялық ағындар және сол сияқтылар) дұрыс өңдеуді білдіреді.

      Қоюлану ауырлық күшінің әсерінен қатты сұйықтықтың ұсақ және жұқа бөлшектерінің табиғи тұнбасына негізделген.

      Сүзу-қатты заттарды сұйықтықтан сұйықтыққа өткізгіш, бірақ қатты заттарға өткізбейтін кеуекті қалқа арқылы бөлу процесі.

      Кептіру материалды ылғалды күйде өңдеу мүмкін емес, қиын немесе экономикалық жағынан аз тиімді болған жағдайларда қолданылады.

3.4.5. Түсті металл кендерін байытуға арналған аппараттар

3.4.5.1. Кен дайындауға арналған аппараттар

      Кен байыту фабрикасына шахтадан әртүрлі мөлшердегі кесектерден тұратын кен келеді. Кенді жерасты өндіру кезінде максималды бөліктің мәні, әдетте, 300 мм-ден аспайды, ал ашық игеру кезінде-1500 мм. байыту үшін кен кесектерінің көлемін бос жыныстағы құнды минералдардың табиғи қиылысу мөлшеріне дейін және байыту операцияларын орындау үшін қажетті мөлшерге дейін азайту қажет; мысалы, гравитациялық байыту үшін - 10 мм-ге дейін, байыту үшін флотация-0,3 мм-ден аз.

      Сыртқы күштердің әсерінен кенді бөлшектердің мөлшерін азайту-ұсақтау.

      Ұсақтау арнайы машиналарда, ұсатқыштарда, ұсақтау, бөлу, тозу, соққы немесе екеуінің тіркесімі арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, бірқатар ұсатқыштарда иілу және жару күштері кен бөліктеріне әсер етеді.

      Байыту фабрикасына түсетін бөліктің мөлшеріне және кендердің физикалық қасиеттеріне байланысты ұсақтау бір немесе бірнеше сатыда (әдістерде) жүргізіледі. Бірінші (I) кезең әдетте үлкен, екінші (II) орта және үшінші (III) ұсақ ұсақтау деп аталады. Осы кезеңдердің барлығында ұсақтаудың негізгі әдістері ұсақтау және бөлу болып табылады.

      Түсті және сирек металдардың кендерін ұсақтау әдетте ұсатқыштардың мынадай түрлерінде жүзеге асырылады: ірі ұсақтау — щек пен конуста, орташа ұсақтау — стандартты конуста, ұсақ ұсақтау — қысқа конуста.

      Сонымен қатар, роликті, балғалы және ұсатқыштардың басқа түрлері шектеулі қолданылады.

      Жақтаулы ұсатқыштар. Жақтаулы ұсатқышта ұсақтау тік және көлбеу жазықтықтар (жақтаулар) арасындағы ұсақталған бөліктерді ұсақтау арқылы жүзеге асырылады. Жақтаулы ұсатқыш-бұл кендер мен тау жыныстарын ұсақтауға арналған ең көп таралған ұсатқыш. Жылжымалы жақтаулы осінің орналасуымен (жоғарғы немесе төменгі), щек қозғалысының сипатымен (қарапайым ЩДП немесе күрделі ЩДС) және қозғалмалы механизмнің дизайнымен (жұдырықшалы немесе топсалы-рычагты) ерекшеленетін бірнеше жақтаулар ұсатқыш конструкциялары бар.

      Ірі ұсақтауға арналған конустық ұсатқыштар. Конустық ұсатқыштарда кен кесектерінің ұсақталуы мен тозуы екі кесілген конустың арасында жүреді, олардың сыртқы бөлігі қозғалмайтын, төбесі төмен, ал ішкі бөлігі жылжымалы – жоғары.

      ККД типіндегі ірі ұсақтауға арналған конустық ұсатқыштар - түсіру саңылауын механикалық реттеумен және КРД типімен - түсіру саңылауын гидравликалық реттеумен шығарылады.

      Ірі ұсақтау үшін щек пен конустық ұсатқыштарды салыстыра отырып, ұсатқыштардың екі түрі де бірдей мөлшерде энергия жұмсайтынын атап өткен жөн. Алайда, егер конустық ұсатқыштарда ұсақтау үздіксіз жүрсе, онда щекиде - тек жылжымалы щектің алдыңғы жүрісі кезінде; кері соққы кезінде энергия маховикпен жинақталады, содан кейін щектің мынадай алдыңғы жүрісі кезінде жұмсалады.

      Кенді үздіксіз жеткізуді қамтамасыз ету кезінде толтырылған тиеу шұңқырымен жұмыс істейтін конустық ұсатқыш щекке қарағанда үздікрақ. Кенді үзіліссіз беру жағдайында ұсақтау операциясын ұзағырақ жүргізе отырып, өнімділігі төмен щек ұсатқышқа артықшылық беру керек. Сонымен қатар, тиеу саңылауының ені бірдей конустық ұсатқыштың өнімділігі шамамен екі есе көп, сондықтан ол ірі байыту зауыттарында жиі қолданылады.

      Орташа және ұсақ ұсақтауға арналған конустық ұсатқыштар. Орташа және ұсақ ұсақтағыш конустық ұсатқыштардың ірі ұсатқыш ұсатқыштардан негізгі құрылымдық айырмашылығы-олардың екі конусы да жоғары қарай орналасқан.

      Орташа және ұсақ ұсақтауға арналған конустық ұсатқыштардағы ұсақтау алдымен ұсақтау әдісімен, содан кейін параллель абразивті аймақта жүреді. Ұсақ ұсақтағыштар орташа ұсақтағыштардан қысқа ішкі конуспен, үлкен қабылдау шұңқырының диаметрімен және кішірек тиеу тесігінің өлшемімен, сондай-ақ ұзын параллель аймақпен және конус түзетін тік көлбеумен ерекшеленеді.

      Орташа және ұсақ ұсақтағыштар ұсақтаудың үлкен дәрежесімен (1,5-тен 20-ға дейін) және салыстырмалы түрде біркелкі ұсақталған өніммен жоғары өнімділікпен сипатталады. Сонымен қатар, бұл ұсатқыштар дизайны бойынша өте күрделі, мұқият күтім мен бақылауды қажет етеді және тұтқырлығы жоғары ылғалды кенді ұсақтау кезінде нашар жұмыс істейді.

      Қатты емес және сынғыш кендерді (қалайы, вольфрам және т.б.) ұсақ және ұсақ ұсақтау үшін екі роликті ұсатқыштарды қолдануға болады, олар конструкцииам және қарапайым машина болып табылады. Ұсақтау орамдары бір-біріне қарай айналатын тегіс, ойық немесе тісті беті бар екі орамнан тұрады. Кен олардың арасындағы саңылауға құйылып, тозады. Ұсақтау орамдары құрғақ материалды ұсақтау дәрежесі аз ұсақтау үшін қолданылады. Роликті ұсатқыштардың артықшылығы - құрылымның қарапайымдылығы мен сенімділігі, негізгі кемшіліктері - жұмыс кезінде тозаң ның жоғары түзілуі және өнімділіктің төмендігі.

      Құрамында саз минералдары бар тотыққан кендердің кейбір түрлерін ұсақтау кезінде айналмалы ұсатқыштарды қолдануға болады, оларға мыналар жатады:

      айналмалы білікке айналмалы білікке ілулі немесе мықтап бекітілген балғалы ұсатқыштар, торлы төменгі бөлігі бар ұсатқыш камерада, ол арқылы ұсақталған материал түсіріледі;

      ұсақтау камерасы бір-біріне мықтап бекітілген және бір-біріне қарай айналатын бірнеше торлы цилиндрлерден тұратын өзек ұсатқыштар;

      айналмалы ұсатқыштар, онда ұсақтау бөлшектің ұсақтау камерасының қабырғасына соғуы нәтижесінде пайда болады.

      Сондай-ақ, газ немесе бу қысымының күрт төмендеуі (жарылғыш әрекеттің пневматикалық ұсатқышы), судағы ұшқын разрядының әсерінен жарылғыш толқынның әрекеті (жарылғыш әрекеттің электрогидравликалық ұсатқыштары), кенді жоғары жиілікті токпен жергілікті қыздыру (өлшемі ұсатқыштардың тиеу саңылауынан үлкен габаритті емес бөлшектерді ұнтақтауға арналған жоғары жиілікті генераторы бар электротермиялық құрылғылар) нәтижесінде кенді бұзуға болады). Алайда, бұл ұсақтағыштар әлі өнеркәсіптік маңызы жоқ.

      Ұнтақтау цехтарының қосалқы аппаратурасы. Ұсатқыш цехтарда ұсатқыштарға қызмет көрсетуге қажетті аппаратура мен құрылғылар: таспалы конвейерлер, Қоректендіргіштер, металл сынықтары мен конвейер таразыларының ұсатқыштарға түсуін болдырмауға арналған құрылғылар орнатылады.

      Кеннің бункерлерден ұнтақтағыштарға біркелкі түсуі үшін соңғылары Автоматты қоректендіргіштермен қамтамасыз етіледі: 75 мм немесе одан да көп кендер үшін әдетте алжапқыш немесе науа түріндегі пластиналық Қоректендіргіштер, ұсақ кендер үшін – таспа, діріл және басқа Қоректендіргіштер қолданылады.

      Алжапқыш түріндегі фидер Болат пластиналардан тұрады, олардың әрқайсысы өз жиегімен алдыңғы жиекті жабатын етіп орналастырылған, бұл материалдың пластиналар арасындағы саңылау арқылы оянуына жол бермейді. Пластиналар екі шексіз тізбекке бекітілген. Тізбектің ұзындығы пластинаның ұзындығына тең. Әр сілтеменің саусағында пластинаның арнайы рельстер бойымен қозғалуын қамтамасыз ететін реборд ролигі бар. Тізбек екі жұлдызшаның арасына созылған.     

      Фидер бункердің астына орнатылады. Пластиналардағы кен қабатының қалыңдығы клапанмен реттеледі. Қақпа клапанының төменгі жиегі мен пластина арасындағы алшақтық кеннің ең үлкен бөлігінен 2 есе үлкен болуы керек. Егер бұл жағдайда жеткізілетін кен мөлшері көп болса, қоректендіргіштің жылдамдығы төмендейді.

      Алжапқыш типті Қоректендіргіштер 15° - тан жоғары бұрышқа орнатуға жарамсыз, өйткені кен көлбеу бойымен, сондай-ақ ылғалды және сазды кендер үшін сырғып кетеді. Мұндай жағдайларда жұмыс істеу үшін науа түрінде пластиналары бар науа бергіш қолайлы.

      Таспалы конвейер бункердің астына орнатылған және таспадағы кен қабатының қалыңдығын реттеу үшін ысырмамен жабдықталған қысқа көлбеу шұңқырдың соңында орнатылады. Клапан қоректендіргіштің өнімділігін шамамен реттейді. Дәлірек реттеу таспаның қозғалу жылдамдығын өзгерту арқылы жүзеге асырылады.

      Діріл қоректендіргіш-бұл бункердің түсіру шұңқырының астына жоғарғы ұшымен бекітілген және діріл беретін вибраторы бар серіппелерде ілулі тұрған көлбеу науа (минутына 3000 тербеліс). Жүйенің тербеліс жиілігі тұрақты шама болып табылады. Фидердің жұмысы тербеліс амплитудасының өзгеруімен реттеледі.

      Дірілдейтін қоректендіргіштер дизайнның қарапайымдылығымен және техникалық қызмет көрсетудің қарапайымдылығымен ерекшеленеді, бірақ олар кен мөлшерінің өзгеруіне, ылғалдылығына, саздың болуына пластиналар мен таспалармен салыстырғанда сезімтал, бұл олардың кемшілігі.

      Металл заттардың ұсатқыштарға түсуіне жол бермеу үшін металл бөлгіштер мен металл детекторлар, сондай-ақ металл детекторлар мен металл бөлгіштерден тұратын аралас жүйелер қолданылады.

      Металл детекторының әрекеті кенде металл заттар болған кезде пайда болатын құйынды токтарға шығындардың әсерінен ұнтақтағышты кенмен қоректендіретін конвейер таспасында орнатылған генератордың тербелмелі контурының сапасының нашарлауына негізделген. Кендегі металл затты анықтағаннан кейін, металл детектор әдетте оның артына орнатылған металл бөлгішке сигнал береді. Металл бөлгіште магниттеу тогы мәжбүрленеді және металл тартылады.

      Ең сенімдісі-екі металл детектордан және олардың арасында орнатылған металл бөлгіштен тұратын схема, өйткені екінші металл детектор металл бөлгіштің жұмысын бақылайды және қажет болған жағдайда конвейерді тоқтатады. Әдетте бұл жағдайда аялдамалардың саны аз болады.

      Елек. Кенді ұсақтау-байыту цикліндегі ең қымбат операциялардың бірі. Сондықтан "артық ештеңені ұсақтамау" принципі ұсақтау кезінде негізгі ереже болып табылады. Осы мақсатта кенді ұсатқышқа берер алдында елекке ұшыратады, онда кесектер ұсақталған өнімге тең және одан аз мөлшерде бөлінеді. Сондықтан ұсақтағышқа тек ұсақтауды қажет ететін бөліктер келеді, бұл осы операцияға кететін шығындарды айтарлықтай азайтады.

      Електің төрт түрі бар:

      1) қосалқы, оның ішінде алдын ала – ұсақтау алдында және бақылау-ұсақтаудан кейін;

      2) дайындық – әрбір ірілік сыныбын дербес байыту мақсатында материалды ірілігі бойынша бөлу үшін;

      3) дайын өнім ретінде белгілі бір үлкендік сыныбын бөлуді көздейтін дербес (немесе механикалық сұрыптау);

      4) сусыздандыру – кеннен судың негізгі массасын жуғаннан кейін кетіру үшін немесе ауыр суспензияда бөлінгеннен кейін суспензияны өнімдерден бөлу үшін.

      Елек кен бір немесе бірнеше елеу беттерінен (торлардан) өтетін електік аппараттарда жүзеге асырылады. Торлардың саңылауларынан өткен өнім тордың астында, торда қалған – тордың үстінде деп аталады.

      Құрылымның ерекшеліктеріне байланысты экрандар: елеу бетінің геометриялық пішінімен (жалпақ, доғалы және барабанды); елеу бетінің орналасуымен (көлбеу және көлденең); елеу бетінің қозғалыс сипатымен (қозғалмайтын, елеу бетінің жекелеген элементтерінің қозғалысымен, айналмалы және кері қозғалыспен қозғалатын) ерекшеленеді.

      Бұл классификация ең көп таралған.

      Экранның түріне байланысты елеу бетінің пішіні өзгереді, оны әртүрлі көлденең қиманың жиынтық металл шыбықтарымен – торлармен, дөңгелек, шаршы немесе тікбұрышты ("майшабаққа") пішінді штампталған немесе бұрғыланған тесіктері бар перфорацияланған торлармен, дөңгелек қиманың өзектерінен жасалған торлармен, пішінді қиманың өзектерінен (сымнан) жасалған шпальт електермен және т. б. ұсынуға болады. сым тоқылған електер (металл торлар).

      Әртүрлі болаттар, құйылған резеңке, шойын, сирек қола және жез торларды жасауға арналған материал болып табылады.

      Қозғалмайтын торлы экрандар, ірі кенді экрандауға арналған құрылғылар-ені кемінде 50 мм саңылауы бар торлардан жиналған көлбеу торлар.

      Экранның ені әдетте кенді тиеу фронтының ұзындығымен анықталады, ал ұзындығы экранның өнімділігі мен тиімділігіне байланысты. Әдетте ұзындығы енінен 3 – 4 есе көп қабылданады. Торлы экранның көлбеу бұрышы құрғақ кендер үшін 45 – 50°, ал дымқыл кендер үшін 50 – 60° құрайды. Електің тиімділігі немесе кету дәлдігі әдетте 55 – 60 % аралығында болады; төмен өнімділікпен ол 75 % дейін көтерілуі мүмкін.

      Доғалық экрандар торлы сорт болып табылады және ұнтақталған кендерді 0,074 – 12 мм дымқыл елекке арналған.доғалық тор 0,5 – 1,65 м қисықтық радиусына ие, ені 0,3 – 1,2 м және елек ауданы 0,1 – 3 м2. Доғалық экранның негізгі артықшылықтары-құрылымныңактамдылығы және қозғалмалы бөлшектер мен жетектің болмауы. Құрамында жеңіл шөгінді минералдар (Галена, касситерит) бар кендерді байыту кезінде доғалы экрандарды қолданған жөн.

      Бойлық симметриялы тербелістері бар жалпақ экрандардан инерциялық, гирациялық, өзін-өзі теңестіру және өзін-өзі резонанс қолданылады.

      Инерциялық көлбеу экрандарда тор тербелісінің дөңгелек немесе тікбұрышты траекториясы болады; тор көлбеу бұрышы-15-26 °. Оның бетіндегі Материал ауырлық күші мен инерцияны құрайтын Елек бойымен қозғалады. Экранның инерциясы оған орнатылған вибратор мен тіректердің немесе суспензиялардың серіппелерімен беріледі. Экранға қанша Елек орнатылғанына байланысты Материал екі немесе үш сыныпқа бөлінуі мүмкін. Инерциялық електер 1 тонна/м3 көлемді массасы (көлемді тығыздығы) бар материалды елекке арналған жеңіл типті, 1,6 тонна/м3 көлемді массасы бар материалды елекке арналған орташа типті және 2,5 тонна/м3 аспайтын көлемді массасы бар материалды елекке арналған ауыр типті болады. Инерциялық экрандар 60-тан 3 мм-ге дейін ылғалды, жабысқақ материалдарды елеу үшін қолданылады.

      Гирациялық көлбеу экрандар-бұл екі електен тұратын эксцентрикті жетегі бар жартылай дірілдейтін құрылғылар. Көлемі 1,6 тонна/м3 және көлемі 150 мм - ден аспайтын және көлемі 2,5 тонна/м3 және көлемі 400 мм-ден аспайтын материалды экрандау үшін ауыр түрдегі материалды экрандау үшін орташа типтегі экрандар шығарылады.қораптың көлбеу бұрышы-36 ° дейін. Болжалды өнімділік 140- 250  м3/сағ.

      Инерциядан айырмашылығы, гирациялық экрандарда қораптың діріл амплитудасы бекітілген, 4 мм айналмалы кері қозғалыстарда ("гирациялар") пайда болатын орталықтан тепкіш Инерция күштері вибратор дискілерінде орнатылған арнайы теңгерімсіз жүктемелермен өтеледі.

      Тербелмелі өзін-өзі теңестіретін көлденең экрандар-бұл тербелмелі массалардың толық тепе-теңдігі бар құрылғылар. Жетек механизмі ретінде екі білікті вибратор қолданылады. Экран қорабы тор жазықтығына шамамен 45° бұрышта тік сызықты тербелістер жасайды. Қорап материалдың алға жылжуымен алға жылжыған кезде тор көтеріледі, ал кері бағытта ол төмендейді. Алға жылжу кезінде кен бөліктері тормен лақтырылып, парабола бойымен қозғалады. Қозғалыс аяқталғаннан кейін кен торға түсіп, онымен бірге кері бағытын жалғастырады.

      Бұл топтың аппараттары, инерциялық сияқты, үш түрге бөлінеді: жеңіл, орташа және ауыр, көлемді масса бойынша бірдей шектермен. Түсті және қымбат металдардың кендерін экрандау және ауыр суспензияларды қалпына келтіру үшін әдетте бір және екі електен тұратын ауыр типтегі экрандар қолданылады. Экранның тербеліс амплитудасы 3,6 мм-ден 5 мм-ге дейін, өнімділігі 90 тонна/сағаттан 300 тонна/ сағатқа дейін.

      Діріл өздігінен резонансты көлденең экрандар айналу жылдамдығы бірнеше массадан және ішкі серпімді байланыстардан тұратын жүйенің меншікті тербелістерінің жиілігіне сәйкес келетін иінді иінді жетек механизмі бар аспалы немесе тірек түрімен ғана жасалады.

      Ұнтақтау және жіктеу. Ұсақталған кенді байытуға болмайды, өйткені ондағы пайдалы минералдар дәндерінің мөлшері кендердің орташа мөлшерінен бірнеше есе төмен. Сондықтан, ұсақталғаннан кейін кенді белгілі бір байыту операцияларына жарамды етіп ұнтақтайды.

      Кен соққы мен абразия әсерінен ұсақталады. Қазіргі заманғы ұсақтау машиналары, диірмендер-бұл айналмалы қуыс цилиндрлер (барабандар), олар ұнтақталған өнімді және ұнтақтайтын денелерді орналастырады: металл шарлар, шыбықтар немесе кендердің үлкен, қатты бөліктері (галя). Ұнтақтау сонымен қатар кен кесектері бір-біріне және арнайы шпательдер барабанның ішкі бетінде ӨҰД. Ұнтақтау судың қамыңуымен (дымқыл) және онсыз (құрғақ) жүргізілуі мүмкін.

      Қарапайымдылығына қарамастан, ұнтақтау процесі өте күрделі және ұнтақтау аппаратының құрылымдық қасиеттеріне (мөлшері, ұнтақтау денелерінің сипаты, төсеу түрі және түсіру түрі және т.б.) және ұнтақтау кенінің ерекшеліктеріне (үлкендігі, қаттылығы, целлюлоза тығыздығы және т. б.) байланысты бірқатар факторларға байланысты.

      Ұнтақтау денелерінің түріне байланысты түсті және бағалы металдардың кендерін ұнтақтау үшін қолданылатын диірмендер шар, өзек, кен-малечные және өзін-өзі ұнтақтау болып бөлінеді.

      Шар диірмендері кен және Байыту өнімдерін ұнтақтаудың барлық кезеңдерінде байыту зауыттарында жиі орнатылады. Диірмен диаметрі 0,9-дан 4,5 м-ге дейін және ұзындығы 0,9-дан 6 м-ге дейінгі металл барабаннан тұрады, оның екі жағы да қуыс трунниондары бар болаттан немесе болат шойыннан жасалған соңғы қақпақтармен жабылған. Труннион көмегімен диірмен негізгі мойынтіректерге бекітіледі. Ішінен барабан мен қақпақ алынбалы бронды немесе резеңке тақтайшалармен жабылған - тозудан қорғау үшін қапталған.

      Кен диірменге үздіксіз қоректендіргішпен жүктеледі. Фидерлердің үш түрі бар: ұлу (спираль), барабан және аралас, олардың ішінде ұлулар жиі қолданылады.

      Түсіру саңылауының дизайнына байланысты шар диірмендері тор арқылы және целлюлозаның жоғары деңгейімен, қозғалыс жылдамдығының төмендеуімен және жұқа ағызумен сипатталатын орталық разрядпен болуы мүмкін. Түсіру труннионының мойнында диірменнің жұмыс кеңістігіне кездейсоқ труннион қуысына түскен шарларды қайтаратын спираль бар.

      Өзек диірмендері тиеу және түсіру мойнының үлкен диаметрімен орталық түсірілімі бар шарикті диірмендерден ерекшеленеді. Бұл диірмендердің өнімділігі жоғары. Тегістейтін денелер-диаметрі 40-126 мм, барабанның ішкі ұзындығынан 25 – 30 мм қысқа металл шыбықтар. Шыбықтармен ұнтақтау негізінен ұсақтау нәтижесінде пайда болады. Өзек диірмендері ұсақталған өнімде минус 0,074 ММ сыныбының 30 %-дан аспайтын алу үшін ұнтақтаудың I самыңында қолданылады.дайын өнімде орта сыныпты түйіршіктері басым, үлкендері жоқ және іс жүзінде кішкентайлары жоқ.

      Кенді кентас диірмендері кенді де, байыту өнімдерін де ұнтақтау үшін қолданылады. Кейде гриль арқылы ағызылатын диірмендер кенді малтатастарға айналады. Кенді ұсақтау үшін бастапқы ұсақталған немесе ірі ұнтақталған кен үш фракцияға бөлінуі керек: ұсақтау денелері ретінде пайдаланылатын ірі, ұсақталатын, ұсақталатын және ұсақтаудың мынадай самыңында ұнтақтау денелері ретінде пайдаланылатын орташа. Бастапқы кенді ұсақтау кезінде 40-20 ММ кенді ұнтақтайды, ал ұнтақтау ортасы-300-ден 100 мм-ге дейінгі кендердің бөліктері. Қайталама ұнтақтау кезінде i сатыдағы өнім ұнтақталады. Кендердің мөлшері 3  мм, тегістеу ортасы 100-ден 50 мм-ге дейін.

      ӨҰД құрғақ (Аэрофол типті диірмен) және дымқыл (Каскад типті диірмен) 350 мм-ге дейінгі қарапайым жіктелмеген кенді ұнтақтауға арналған. Кейде ұнтақтау тиімділігін арттыру үшін диірменге металл шарлардың массасы бойынша 7 % дейін қосылады.

      Бастапқы кенді өздігінен ұнтақтау диірмендері II және III сатылардағы ұсақтау және ұсақ ұнтақтау процестерін біріктіруге мүмкіндік береді. Мысалы, диаметрі 5-7 м "Аэрофол" немесе "Каскад" диірмендерінде 350 мм ірі кенді ұнтақтау кезінде ұсақталған өнімде минус 0,074 ММ сыныпты түйіршіктердің 60  % болады. Үлкен диаметрлі диірмендерді (9-11 м) пайдаланған кезде бастапқы қуаттың көлемін 600 мм-ге дейін арттыруға болады.

      ӨҰД – диаметрі мен ұзындығы 3:1 қатынасы бар барабан, ішкі жағынан лифт сөрелері бар қабырға тақталарымен қапталған. Ұқсас көтергіштер жүктеу қақпағына да орнатылған. Көтергіштер кенді ұстап алады және көтереді, оларды кендердің массасына түсіреді, бұл бөліктердің бөліну жазықтықтарында бөлінуіне ықпал етеді.

      Кенді диірмендерге спиральмен беру мойны арқылы тиейді, галяны қайтаратын спиральмен мойын арқылы түсіреді. ӨҰД-де кендердің бөліктері жойылып, пайдалы минералдардың минималды қайта ұнтақталуымен шөгінділер босатылады, бұл байытудың технологиялық көрсеткіштерін арттырады.

      Басқа ұсақтау құрылғылары. Қарастырылған диірмендерден басқа, кенді және Байыту өнімдерін ұнтақтау үшін басқа құрылғылар қолданылуы мүмкін. Осындай құрылғылардың бірі-диірмен корпусына орнатылған вибратор арқылы қозғалатын дірілдейтін шар диірмені. Вибратор білігінің оған бекітілген теңгерімсіз жүктемелермен айналуы кезінде центрифугалық инерция күштері пайда болады, олардың әсерінен барабан айналмалы траектория бойынша тербелмелі қозғалыстар жасайды. Бұл жағдайда диірменнің корпусы айналмайды, бірақ дірілдейді. Бұл құрылғыны өте жұқа ұнтақтау үшін қолданған жөн.

      Орталықтан тепкіш диірмен-бұл тік барабан, оның жұмыс кеңістігі дискілермен үш камераға бөлінген. Қуат тиеу шұңқыры арқылы таратқыш табаққа беріледі, оның арасында және барабанның ішкі беті арасында бастапқы материал бірінші камераға түседі. Кен барабанның ішкі бетіне басылған роликтермен ұсақталады. Содан кейін материал екінші камераға, содан кейін үшінші камераға өтеді және түсіру құбыры арқылы түсіріледі.

      Орталықтан тепкіш диірмендерді қолдану ұнтақтау операциясының энергия сыйымдылығын төмендетуге мүмкіндік береді [32].

      Жіктеу. Жіктеу-ұнтақталған кенді бірдей құлау жылдамдығымен астық топтарына бөлу процесі. Егер жіктеу суда жүрсе, оны гидравликалық, ал ауа ортасында ауа деп атайды.

      Ұнтақтау циклінде ұнтақталған кенді екі сыныпқа бөлу үшін бақылау жіктемесі жасалады: олардың үлкендігі кейіннен байыту үшін қажетті рұқсат етілген шектен жоғары астық және одан әрі байытуға бағытталған берілген ірі астық.

      Гидравликалық классификацияда дәндердің бөлінуі олардың тұндыру жылдамдығының айырмашылығынан туындайды. Гидравликалық бақылау классификациясы ұнтақталған кендердің жұқа дәндері бар су төгетін целлюлозаны және қайта ұнтақтау үшін құмды алуды қарастырады. Гидравликалық жіктеу арқылы кенді бірқатар сыныптарға бөлуге болады, олардың әрқайсысы белгілі бір схема бойынша байытуға бағытталған.

      Байыту фабрикаларында түсті және бағалы металдардың кендерін ұнтақтау кезінде жіктеу аппараттарының екі түрі қолданылады: спиральды жіктеуіштер және гидроциклондар. Спиральды классификаторлар әдетте ұнтақтаудың I самыңында, ал гидроциклондар II және III сатыларда орнатылады.

      Спиральды классификатор бір және екі спиральды болып табылады және жақтауға орнатылған жартылай цилиндрлік қиманың көлбеу шұңқырынан тұрады. Шұңқырдың ішінде шнек айналады, оның осьтік құбырында спираль бекітіліп, құмдарды түсіру люкіне қарай жылжытады. Жұқа ағызу өнімі ағызу табалдырығы арқылы корпусқа дәнекерленген ағызу науасына шығарылады және құбыр арқылы ағып кетеді. Жіктеуішті жүктеу үшін науаның оң жақ қабырғасында жүктеу терезесі кесіледі, ол бүйірден жүктелген кезде резеңке тығыздағышпен арнайы қалқанмен жабылады.

      Гидроциклондар-цилиндр-конустық ыдыстан, қоректендіргіш және құм саптамаларынан, су төгетін құбырдан және су төгетін құбырдан тұратын өте қарапайым құрылғылар.      Гидродиклондар бір-бірінен геометриялық өлшемдерімен (диаметрі 50-ден 1000 мм-ге дейін) және конустық бұрышымен, қоректендіру тәсілімен (тікбұрышты қиманың дөңгелек пли-нің тікелей саптамасы бойынша немесе тікбұрышты қиманың кіреберіс құбырының спираль бұрылысы түрінде қисық бойымен), ағызуды кетіру тәсілімен (су төгетін құбыр арқылы тікелей немесе су төгетін құбырға қосылған) ерекшеленеді.

      Соңғы уақытта екі концентрлі түрде орнатылған су төгетін құбырлары бар үш өнімді гпдроциклондар таратылды. Бұл жағдайда ішкі құбырдан жұқа ағызу алынып тасталады, ал сыртқы құбырдан — дөрекі, оның мөлшерін арнайы кранмен реттеуге болады. Ішінде гидроциклондар легирленген шойын плиталарымен, тас құюмен немесе резеңкемен қапталған. Кейде жіктеудің тиімділігін арттыру үшін бірнеше гидроциклондар қолданылады сериялық-аккумуляторлық гидроциклондар.

      Гидроциклондар Байыту өнімдерін дешламациялау үшін де қолданылады. Қазіргі уақытта гидроциклондар әдетте механикалық жіктеуіштердің орнына орнатылады.

      Гидроциклондар шар диірмендерімен тұйық циклде жұмыс істейді, онда жұқа ағызу флотацияға жіберіледі, ал құмдар айналымдағы жүктеме ретінде диірменге қайтарылады.

3.4.5.2. Гравитациялық байыту аппараттары

      Гравитациялық байыту-ауырлық пен қарсылық күштерінің әсерінен ортадағы бөлшектердің сипаты мен қозғалыс жылдамдығының айырмашылығына негізделген минералды бөлшектерді тығыздығы, үлкендігі және пішіні бойынша бөлу процесі. Бөлшектердің мөлшері мен пішіні бірдей болған кезде бөліну тиімділігі минералдардың тығыздығы айырмашылығының жоғарылауымен артады.

      Гравитациялық процестерге кендерді жуу, шөгу, үстелдерде шоғырлану, шлюздерде, реактивті, конустық және бұрандалы сепараторларда байыту және ауыр ортада байыту жатады.

      Гравитациялық байыту ортасы ретінде су, ауыр суспензиялар мен сұйықтықтар қолданылады.

      Кендерді жуу. Алтын, платина, вольфрам, қалайы және басқа металдардың шөгінді кен орындарының кендерінде әдетте конгломераттар болады, оларда бағалы минералдар бос күйінде құммен және басқа бос тау жыныстарымен сазбен цементтеледі. Мұндай кендерді байытпас бұрын олар конгломераттарды жуудан, сазды және басқа да жұмсақ жыныстарды жұқа суспензияларға (шламдарға) ауыстырудан, содан кейін оларды кен массасынан шығарудан тұратын жууға жатады. Бұл жағдайда бос жыныстың бір бөлігін алып тастау нәтижесінде Кендегі құнды минералдардың мөлшері артады, яғни байыту жүреді.

      Жуу процесінде минералдар мөлшері бойынша бөлінеді-селективті скрининг. Бағалы компоненттері жоқ сыныптар бөлініп, үйіндіге жіберіледі, ал бағалы компоненттері бар сыныптар одан әрі қайта өңдеуге жіберіледі. Мысалы, алтынның кейбір шөгінділері үшін +30 мм фракция, ал сирек кездесетін металдардың шөгінділері үшін + 10 мм үйіндіге жіберіледі.

      Түсті металл кен орындарының кейбір аймақтарында сазды минералдардың едәуір мөлшері целлюлозаның тұтқырлығын едәуір арттыратын жағдайлар бар, бұл олардан құнды компоненттерді оқшаулауды қиындатады. Сондықтан, осы типтегі кендерді байыту схемаларына жуу операциясы кіреді, әдетте ұсақтау самыңында.

      Кендерді жуу әртүрлі конструкциялы аппараттар мен құрылғыларда жүргізіледі, оларды таңдау жуылатын кендердің қасиеттеріне байланысты жүзеге асырылады.

      Барабанды жуу машиналары жуу қиын кендер үшін қолданылады. Бұл типтегі ең көп таралған аппарат-бұл скрубберлер, олар диаметрі 1,3 м және ұзындығы 3 м болатын көлбеу барабандар (6°-қа дейін), жуылған кенді сусыздандыру үшін тесілген саңылауы бар. 150 мм-ге дейінгі кен барабанның ішіне үздіксіз жүктеледі, оның айналу жиілігі 16,2-20,5 айн/мин құрайды және сумен жуылады (су шығыны 4 м3/сағ дейін). Скрубберлердің өнімділігі 40-60 м3/сағ.

      Жуу әртүрлі барабан раковиналарында, перфорацияланған және саңырау скрубберлерде және т. б.

      Шұңқырлы раковиналар 100 мм-ге дейінгі кесектері бар ерекше тұтқыр саз кендерін қопсыту және жуу үшін қолданылады.жуу шұңқырдан, пышақтары бар екі жұмыс білігінен және жетектен тұрады. Шұңқырдың көлбеу тегіс түбінде (5° дейін) жоғарғы жағында түсіру науасы бар люк бар. Шөгінділер шұңқырдың төменгі жағында бүйір қабырғасында орналасқан су төгетін тесіктер арқылы шығарылады. Раковиналардың өнімділігі әдетте 40 м3/сағ аспайды.

      Аралас раковиналар - бұл барабан экрандарының тірек классификаторымен немесе қалақшалы біліктердің қарама-қарсы Жүрісі бар екі шұңқырлы раковиналармен үйлесуі және әдетте қалыпты және жеңіл жуылатын кендер үшін қолданылады.

      Мұнара раковиналары-диаметрі 5-10 м және биіктігі 10-20 м, түбі конустық цилиндрлер. Кен жоғарыдан жүктеледі және су мен Сығылған ауа ағындарының әсерінен жуылады. Дренаж мұнараның жоғарғы бөлігінде, ал жуылған кен төменгі бөлігінде орталық эрлифт көмегімен алынады. Мұнара раковиналарының артықшылығы-жуу кезінде кенді қосымша ұнтақтаудың болмауы.

      Тұндыру. Тұндыру-бұл тік су ағынының бағыты бойынша айнымалының әсерінен минералды бөлшектерді тығыздық бойынша бөлу процесі. Тұндыру сирек кездесетін және асыл металдардың шөгінділерін байытуда кеңінен қолданылады, сонымен қатар түсті металдардың кендерін байытуда қолданылады (негізінен құрамында алтын бар және қорғасын-мырыш). Шөгу кезінде кендердің оңтайлы мөлшері 0,2-50 мм құрайды.шөгінділер кең жіктелген материалға да, тар шкала бойынша жіктелген материалға да ұшырайды.

      Тұндыру шөгу машинасының торында жүзеге асырылады, оның саңылаулары арқылы қандай да бір жолмен пайда болатын судың жоғары және төмен ағындары өтеді. Көтерілген ағындар төсекте жатқан минералды дәндерден төсекті көтеріп, босатады, төмендейтін ағындар төсек түсіріліп, тығыздалады. Гидродинамикалық күштердің әсерінен минералды дәндер әртүрлі жылдамдықпен қозғалады: тығыздығы жоғары бөлшектер тығыздығы төмен бөлшектерге қарағанда судың жоғары ағынында баяу қозғалады; тиісінше, тығыздығы жоғары бөлшектер тығыздығы төмен бөлшектерге қарағанда төмен қарай ағатын су ағынында жылдамырақ қозғалады. Нәтижесінде ауыр бөлшектер төсектің төменгі қабаттарына, ал өкпе жоғарғы қабаттарына енеді. Кендерді байыту кезінде төсек биіктігі бойынша әртүрлі тығыздықтағы бөлшектердің бірнеше қабаттарына бөлінеді: төменгі қабаттарда үлкен ауыр бөлшектер (концентрат) шоғырланған, одан жоғары - ұсақ ауыр бөлшектер мен қосылыстармен (аралық өнім) араласқан үлкен жеңіл бөлшектер, ең жоғарғы қабатта — жеңіл ұсақ бөлшектер (қалдықтар). Көлденең су ағынының әсерінен төсек тор бойымен қозғалады және соңында түсіріледі; кереуеттің төменгі қабаты Шибер құрылғысы арқылы шөгу машинасының астыңғы кеңістігіне, жоғарғы қабаты - табалдырық арқылы ағызуға түсіріледі.

      Көлемі 10 мм-ден аз материалды торға түсірген кезде машиналар тығыздығы кем емес бөлшектерден жасанды төсек салады, ал мөлшері бөлінетін материалдың максималды мөлшерінен 3-4 есе көп (бұл жағдайда тордағы тесіктер бөлінетін бөлшектердің мөлшерінен асады); кен концентраты жасанды төсек және тор арқылы түсіріледі. Төсек ретінде металл шарлар, қорғасын ату немесе ауыр минералдардың үлкен дәндері қолданылады. Жасанды төсек-бұл ауыр бөлшектерді өткізетін және өкпені ұстайтын сүзгі түрі.

      Тұндыру машиналарында төсектің босатылуы және оның ауыр және жеңіл фракцияларға бөлінуі ауыспалы бағыттағы судың тік ағынымен қамтамасыз етіледі.

      Тұндыру машиналары құрылымдық белгілері бойынша екі топқа бөлінеді – жылжымалы және қозғалмайтын тормен (поршеньді, поршеньсіз және диафрагмалық).

      Жылжымалы торлы шөгу машиналары негізінен 10 мм-ден аз мөлшерде шламсыз кенді байыту үшін қолданылады.бұл машиналардың өнімділігі 2-30  т/сағ, тордың ұзындығы 800-1000 мм, ені 400-1000 мм. жылжымалы торлы шөгу машинасында минералдардың бөлінуі тордың сумен толтырылған машина корпусының ішінде жоғары және төмен қозғалуына байланысты болады. Ауыр өнім түсіру саңылауы арқылы түсіріледі. Електің қозғалысы иінді механизм туралы хабарлайды. Машина жоғары сапалы концентраттар шығармайды, сондықтан ол негізінен алдын-ала кен өңдеу үшін қолданылады. Тұндыру кезінде су шығыны 1 тонна кенге шамамен 2 м3 құрайды.

      Бекітілген тормен шөгу машиналары байыту тәжірибесінде жиі қолданылады. Түсті металл кендерін байытуға арналған осы машиналардың ішінде диафрагмалар жиі кездеседі.

      8 мм құмды байыту кезінде қолданылатын диафрагманың бүйірлік орналасуы бар екі камералы диафрагма машинасы. камералар арасында болат қаңылтыр Диафрагма орнатылған. Резеңке шайбаның көмегімен диафрагма камерааралық бөлімге икемді түрде қосылады. Диафрагмаға оңға және солға қозғалыстар электр қозғалтқышынан сына-белдік беріліс пен шкив арқылы берілетін крпвошип-иінді механизмнің өзегімен беріледі. Диафрагманың икемділігі сабақтың ұшын Пластинкалы серіппемен камерааралық бөлімге қосу арқылы қамтамасыз етіледі. Камералардың белгілі бір биіктігінде бекітілген торлар орнатылған. Тор кеңістігінің астындағы су құбыр арқылы беріледі. Камералардың түбі пирамидалық пішінге ие (жасау үшін) гравитация шығару құбырларына арналған тор өнімінің астында).

      Өзек алға жылжыған кезде диафрагма оң жақ камераға еніп, қозғалысты торлы су астына жібереді, нәтижесінде соңғысы тор арқылы көтеріліп, төсекті босатады (жоғары ағын). Осы уақытта сол жақ камераның көлемі артады, ондағы су деңгейі төмендейді, нәтижесінде төмен ағын пайда болады және төсек тығыздалады. Поршень артқа жылжыған кезде кері құбылыстар пайда болады. Диафрагманың минутына қозғалыс саны жылдамдық вариаторының көмегімен 300-ден 500-ге дейін өзгереді. Диафрагманың жүрісі 0-30 мм.

      Жоғары және төмен ағындардың әсерінен құмдар ауыр және жеңіл фракцияларға бөлінеді. Табиғи төсектің қалыңдығы 8-9 см. ауыр фракция жасанды төсек арқылы еніп, камералардың пирамидалық бөлігіне жиналып, мезгіл-мезгіл түсіріледі. Жеңіл фракция көлденең су ағынымен ағызу табалдырығына қарай үздіксіз қозғалады және машинадан шығарылады, бұл тордың камераларда жиекпен орналасуына ықпал етеді (бірінші камерада електер жоғарыда, екіншісінде - төменде орнатылған). Тұндыру кезінде су шығыны 1-4 м3/т құрайды; Судың 20 %-ы қуатпен, 60 %-ы бірінші камераның торына, 20 %-ы екінші торға беріледі. Судың бұл таралуы әр камерада байытылған материалдың әртүрлі сипаттамаларына байланысты (бірінші камерадағы бастапқы қуат екінші камераға түсетін материалға қарағанда ауыр дәндерден тұрады).

      МОД типті сериялық диафрагмалық тұндыру машиналары негізінен камералар санымен (1-ден 4-ке дейін), диафрагманың орналасуымен, өлшемдерімен және өнімділігімен ерекшеленеді. МОД-4 шөгу машинасы көбінесе алтын шөгінділері мен вольфрам кендерін байытуда қолданылады.

      Үстелдерге шоғырлану. Кестелердегі байыту (концентрация)-бұл концентрациялық үстелдің көлбеу жазықтығы (палубасы) бойымен ағатын, кері қозғалыстар (тербелістер) жасайтын су ағынындағы минералды бөлшектердің тығыздығы бойынша бөліну процесі.

      Концентрациялық үстелдерде сирек металдар мен қалайы кендері, сондай-ақ алтын шашырауы байытылған.

      Тығыздықпен салыстырғанда, үстел палубасындағы тығыздығы төмен бөлшектер судың ағу күшімен көлденең бағытта, яғни кен ағынының қозғалыс бағытында және баяу — бойлық бағытта, яғни үстелдің тербеліс бағытында жылдамырақ қозғалады. Бөлшектердің үстелдің қозғалысы бойымен бөлінуі негізінен палубаның бағыты күрт өзгерген кезде Инерция күштерімен жүреді (ауыр бөлшек инерцияға ие және жеңілге қарағанда жылдамырақ қозғалады). Сарқынды судың әсерінен бөлшектердің көлденең бөлінуі негізінен жеңіл және ауыр бөлшектердің палубаға үйкеліс күштерінің айырмашылығына байланысты (үлкен үйкеліс күші бар ауыр бөлшек төмен жылдамдықпен қозғалады).

      Әдетте, үстелдің палубасы палубаның тербеліс бағытына параллель орналасқан гофрлермен ішінара жабылған. Рифльдер тұндырылған ауыр бөлшектерді су ағынының бұзылуынан қорғайды; бұл бөлшектер рифльдер арасындағы ойықтар арқылы түсіру орнына қарай жылжиды.

      Байытылған материал мен сарқынды су палубаның жоғарғы бұрышына беріледі. Әртүрлі тығыздықтағы бөлінетін бөлшектер палубаның бетіне желдеткіш тәрізді, Әртүрлі жуу бұрыштарында, ағызу құрылғыларына бойлық және көлденең бағытта қозғалады. Концентрациялық кестелерде бұрын үлкендігі бойынша жіктелген материал тиімді бөлінеді (тең құю коэффициентін ескере отырып).

      Үстел палубасының қозғалысы минералды дәндердің үздіксіз қопсытуын және олардың бойлық қозғалысын тудырады. Бөлшектердің палуба бойымен қозғалуы кезінде сегрегация жүреді-бөлшектердің мөлшері мен тығыздығы бойынша қайта бөлінуі.

      Байыту көрсеткіштерін арттыру үшін бастапқы материалды шламсыздандыру ұсынылады (концентрациялық үстелдерде 25 мкм-ден жұқа кенді бөлшектер ағында тоқтатылған күйде болады және байытылмайды).

      Өңделетін материалдың көлеміне байланысты шламды (байытылған материалдың мөлшері 0,04-тен 0,2 мм-ге дейін) және құмды (байытылған материалдың мөлшері 0,2-ден 3 мм-ге дейін) концентрациялық үстелдер бөлінеді. Құм және шлам үстелдері құрылғыда бірдей және тек нарифления мен жұмыс режимімен ерекшеленеді.

      Қуат беру орнына байланысты концентрациялық үстелдер оң немесе сол жақта болуы мүмкін (жетек жағынан палубаға қараған кезде).

      Қазіргі уақытта шығарылатын концентрациялық үстелдердің дизайны үстелдің жұмысы кезінде палубаның көлденең күйінен 8°-қа дейінгі көлденең көлбеуін өзгертуге мүмкіндік береді; палубаның бойлық көлбеуі көлденең күйден 1,5° жоғары және 1° төмен аралығында реттеледі.

      Палубаның жұмыс беті-арнайы жабыны бар тегіс, тегіс бет. Ағаштан, резеңкеден немесе металдан жасалған рифтер бойлық бағытта биіктігі бойынша шабылады және 30 – 45° бұрышпен кесіледі, бұл өнімнің палубаның бетіне желдеткішпен бөлінуіне ықпал етеді. Рифлердің биіктігі әдетте 6-12 мм құрайды, үстелдің төменгі жиегіне қарағанда жоғары рифльдер орнатылады. Рифльдер арасындағы қашықтық 20 – 45 мм.

      Бастапқыда байыту фабрикаларында өнімділігі төмен бір күндік үстелдер қолданылды. Олардың орнына көп парталы үстелдер келді.

      Ауыр ортадағы байыту сепараторлары. Ауыр ортадағы байыту-бұл минералдардың тығыздығы бойынша бөліну процесі. Ортаның тығыздығы жеңіл және ауыр минералды балық аулау арасындағы аралық орынды алады; ауыр минералдар батып кетеді, жеңіл минералдар қалқып шығады.

      Ауыр орта ретінде тығыздығы жоғары сұйықтықтарды (органикалық және бейорганикалық) және ауыр суспензияларды қолдануға болады.

      Минералдарды тығыздығы бойынша бөлу үшін ұсынылған ауыр органикалық сұйықтықтардың ішінде төрт хлорлы көміртегі Csl4 (тығыздығы 1,6 г/см3), Бромоформ CH (тығыздығы 2,8 г/см3), йод метилен CH2J2 (тығыздығы 3,3 г/см3) және т. б.

      Бөлу ортасы ретінде пайдалануға жарамды ауыр Бейорганикалық сұйықтықтарға кейбір тұздардың ерітінділері — кальций хлориді Sas12, мырыш хлориді ZnCl2 және т. б.

      Егер тазартылған минералды дәндердің қоспасы тығыздығы жеңіл минералдың тығыздығынан үлкен, бірақ ауырдың тығыздығынан аз сұйықтыққа батырылса, онда жоғары дәлдіктегі гравитациялық күштердің әсерінен бастапқы материал екі фракцияға бөлінеді — қалқымалы (жеңіл минералдар) және шөгінді (ауыр минералдар). Алайда, ауыр сұйықтықтар, әсіресе органикалық сұйықтықтар, олардың қымбаттығына және қалпына келтіруге кететін үлкен шығындарға байланысты (сұйықтықты байыту өнімдерінен бөліп, сұйықтықтан су мен қоспаларды алып тастау) қайта пайдалану үшін негізінен зертханалық тәжірибеде қолданылады.

      Іс жүзінде бөлінетін орта әдетте ауыр суспензиялар болып табылады, олар ауыр заттың (ферросилиций, Галена, магнетит, гематит, пирит, барит, темір шкаласы және т.б.) ұсақ ұнтақталған бөлшектерінің суспензиясы болып табылады.

      Ауыр суспензиялардағы пайдалы қазбаларды байыту жоғары тиімділікпен сипатталады және минералды шикізатты алдын-ала шоғырландырудың ең арзан және жоғары өнімді әдісі болып табылады. Кейде ауыр суспензиялардағы байыту бос жыныстың 50 % - на дейін алып тастауға мүмкіндік береді және осылайша байыту фабрикасының өнімділігін едәуір арттырады. Бұл әдісті қолдану құрамында кедей кенді құнды компоненттерді пайдалануға тартуға мүмкіндік береді.

      Байыту кезінде ауыр суспензияларда көп жағдайда жіктелмеген материал бөлінуі мүмкін, әдетте тек басқа әдістермен байытылған шағын сыныптарды бөлу қажет.

      Ауыр суспензияларда байыту жүзеге асырылатын аппараттар сепараторлар деп аталады. Кендерді байыту кезінде конус пен барабан сепараторлары жиі кездеседі.

      Конустық сепараторларды байытуға кең ауқымды (4-70 мм) материал түскен кезде қолданған жөн.

      Конус сепараторларының өнеркәсіптік үлгілерінің конус негізінің диаметрі 1,8-ден 6 м-ге дейін және сәйкесінше жұмыс көлемі 3-тен 84 м3-ке дейін болады.

      Сепаратор жетегі мен басқару пульті бар жақтау бекітілген металл корпустан тұрады. Қуаты 7,5 кВт электр қозғалтқышы мен құрт редукторынан тұратын жетектен шамамен 2 айн/мин жиілікте айналатын және суспензияның тұрақтылығын сақтайтын арнайы қалақ араластырғыш айналады. Сепаратордағы байытылған материал конустың жоғарғы жағына беріледі. Тығыздығы 2,8 т/м3 суспензияда материал бетіне қалқып шығатын жеңіл фракцияға және конустың түбіне қонатын ауыр фракцияға бөлінеді. Аэролифт сепаратордың төменгі конустық бөлігіне қосылған, оның құбырына саптаманың көмегімен төменнен Сығылған ауа беріледі (8 м3/мин). Аэролифт конуста орналасқан ауыр фракция мен суспензияның қоспасын ауыр фракцияны суспензиядан ішінара бөлу үшін экранға көтеруге қызмет етеді. Соңғысы процеске құбыр арқылы оралады. Жеңіл фракция сепаратордың жоғарғы жағынан арнайы науаға түсіріліп, құрылғыдан шығарылады. Суспензияны регенерацияға шығару үшін арнайы Шибер типті құрылғы бар.

      СК-6А сепараторының өнімділігі 150-ден 500 т/сағ-қа дейін.сепаратордың биіктігі 12,4 м. бөлінуге түсетін кеннің максималды бөлігінің мөлшері аэролифт құбырының диаметріне байланысты, ол ең үлкен бөліктің өлшемінен кемінде 25  мм үлкен болуы керек.

      Конустық сепараторларда суспензияны байыту кезінде 1 тонна кенге 2- 2,5  м3 қажет. Жеңіл өніммен сепаратордан 1,6 м3/т суспензия, ауыр өніммен — 3,7 м3/т дейін кетеді, кендерді байыту кезінде салмақ шығыны 0,2—0,5 кг/т құрайды.

      Байыту өнімдерінен салмақты жуу үшін 1 тонна қатты суға шамамен 1 м3 су жұмсалады.

      Барабан сепараторлары спиральға және элеваторлық разрядқа бөлінеді.

      Спиральды барабан сепараторы 2-5° бұрышта орнатылған барабаннан тұрады. Материал барабанға тиеу науасы арқылы енеді және суспензияда жеңіл (қалқымалы) және ауыр (батып кеткен) фракцияларға бөлінеді. Жеңіл фракция суспензиялардың бір бөлігімен бірге ағызу науасына тасымалданады және аппараттан шығарылады. Тұндырылған ауыр фракция барабанның ішіне дәнекерленген екі жақты спиральмен ағызу науасына қарай жылжиды. Ауыр фракцияны науаға түсіру және оны бір мезгілде сусыздандыру тесілген қалақтары бар арнайы көтергіштің көмегімен жүзеге асырылады. Барабан тірек роликтеріне сүйенеді және беріліс арқылы жетектен айналады. Сепараторда оң және сол жақ тіректері бар жақтау және тірек роликтері бар.

      Элеваторлық разрядты барабан сепараторларының дизайны (SBE) негізінен SBS сепараторларымен бірдей. Негізгі айырмашылық ауыр фракцияны жоюдың әртүрлі әдістерімен байланысты (SBE сепараторларында ауыр фракция бойлық перфорацияланған пышақтармен тасымалданады).

      Барабан сепараторлары диаметрі 1,8-ден 3 мм-ге дейін барабанмен шығарылады (барабанның ұзындығы диаметрінен екі есе) және өнімділігі 20-дан 250 тоннаға дейін/сағ олар материалды 4-тен 150 мм-ге дейін байытуға арналған.

      Барабан сепараторларында байыту кезінде 0,6-1 м3/т кен суспензиясы қажет. Сепаратордан жеңіл өніммен суспензиялар 1,2 м3/т дейін, ауыр өніммен — 0,5 м3/т дейін кетеді.

      Ауыр суспензиялардағы байытудың алдында кенді дайындау, оған ұсақтау, жуу және жіктеу кіреді. Кенді дайындау процесінде кенді саздан және шламдардан толығымен жууға тырысу керек, өйткені олар суспензияның тұтқырлығын арттырады және бөлінуді нашарлатады.

3.4.5.3. Флотациялық байыту аппараттары

      Қажетті мөлшерге дейін ұнтақталғаннан және флотациялық реагенттермен өңделгеннен кейін кен флотациялық машиналар деп аталатын аппараттарда флотацияланады.

      Флотациялық машиналарда минералды бөлшектер соқтығысадыауа көпіршіктерімен. Гидрофобты бөлшектер оларға жабысып, целлюлозаның бетіне минералданған көбік түрінде шығарылады, ол ауырлық күшімен немесе көбік шығарғыштармен көбік өнімі (концентрат) науасына шығарылады. Бос жыныстың гидрофильді минералдары камерада қалады және машинаның қалдық саңылауы арқылы жойылады.

      Тәжірибеде қолданылатын флотациялық машиналар целлюлозаны аэрациялау әдісіне, яғни целлюлозаны ауамен қанықтыру әдісіне және целлюлозаны араластыру әдісіне қарай жіктеледі. Осы белгілерге сәйкес барлық машиналар үш үлкен топқа бөлінеді — механикалық, пневмомеханикалық және пневматикалық.

      Механикалық флотациялық машиналарда ауа целлюлозаға импеллермен немесе оны айналдырған кезде пайда болатын шұңқыр арқылы, сондай-ақ қуыс құбыр арқылы сорылады. Целлюлозаның бүкіл көлеміне ауаның таралуы және оны араластыру ауаны соратын бірдей импеллермен жүзеге асырылады.

      Пневмомеханикалық машиналарда ауа целлюлозаны араластыратын айналмалы импеллермен сорылады және одан басқа сонымен қатар, ол арнайы ауа құбырлары арқылы қысыммен целлюлозаға қосымша беріледі.

      Пневматикалық машиналарда целлюлозаны аэрациялау тек үрлегіштерден берілетін сығылған ауамен жүзеге асырылады.

      Барлық флотациялық машиналарда бірқатар дәйекті операциялар жүзеге асырылады: целлюлозаны флотациялық камераға сору немесе беру, ауаны ұсақ көпіршіктерге тарату, камерадағы целлюлозаның бүкіл көлеміне көпіршіктерді тарату, флотацияланатын минералдардың дәндерін ауа көпіршіктеріне жабыстыру және оларды минералданған көбік түрінде қалқыту, концентратты түсіру және қалдықтарды алу.

      Барлық флотациялық машиналардың жұмысы флотация жылдамдығы мен көрсеткіштерін анықтайтын аэрация дәрежесімен сипатталады. Аэрациясы өз кезегінде ауа көпіршіктерінің мөлшеріне, олардың санына және целлюлозаның бүкіл көлеміне таралу біркелкілігіне байланысты.

      Ауа көпіршіктерінің мөлшері кең ауқымда өзгереді және негізінен машина түріне байланысты. Сонымен, целлюлоза араласатын және ауа дисперсиясы жүретін механикалық флотациялық машиналарда көбік түзгіштің оңтайлы шығыны кезінде көпіршіктердің орташа мөлшері 0,8 – 1 мм, ал пневматикалық машиналарда көпіршіктердің орташа мөлшері 2,5 – 4 мм жетеді. Үздік газдалған целлюлозадағы ауаның көлемдік мөлшері әдетте 20 – 30 % құрайды.

      Механикалық флотациялық машиналар түсті металл кендерін байыту фабрикаларында кеңінен қолданылады. Механикалық флотация машинасы - бұл тікбұрышты камералар қатарына бөлінген ұзын ванна. Бұл машиналар екі камерадан тұрады. Бірінші камера сорғыш, екіншісі-тікелей ағын. Әр камераның ішінде импеллері бар тік білік бар. Білік ауаны соратын түтік салынған орталық құбырға орналастырылған. Орталық құбырдың төменгі бөлігі статорға қосылған стаканға өтеді. Шыныда тікелей сарқынды камераларда тығындармен жабылған бүйірлік тесіктер бар, ал сорғыштарда оларға целлюлоза сорылатын құбырлар қосылады. Флотациялық машинаның негізгі жұмыс бөлігі-импеллер. Бұл радиалды түрде орналастырылған тік иық пышақтары бар диск. Ол айналған кезде целлюлоза ағыны орталық құбыр арқылы келетін ауаны сорып алады, импеллер қалақтарының соққыларымен целлюлоза мен ауа араластырылып, статор қалақтары арасындағы целлюлоза-ауа қоспасы ретінде машинаның камерасына шығарылады. Импеллердің айналмалы жылдамдығы сорылатын ауаның мөлшерін анықтайды. Импеллерге түсетін целлюлозаның мөлшері оңтайлы болуы керек, өйткені оның ұлғаюы импеллердің орталық бөлігін толығымен целлюлозамен толтыруға әкеледі, нәтижесінде ауа сору тоқтайды. Сондықтан целлюлоза импеллердің орталық бөлігіне ғана емес, сонымен қатар оның пышақтарының перифериялық бөліктеріне де беріледі. Импеллердің тиімділігіне целлюлозаның тығыздығы да әсер етеді. Тығыздықтың жоғарылауы сорылатын ауа мөлшерінің төмендеуіне және электр энергиясын тұтынудың артуына әкеледі.

      Статор тесіктері бар тік диск және статор дискісінің радиусына 45-60° бұрышта орналасқан шпательдер. Статордың болуы сорылатын ауаның мөлшерін арттырады және оның үздік дисперсиясына ықпал етеді. Бағыттаушы қалақшалары бар Статор импеллерден целлюлозаны бұрылыссыз камераның тереңдігіне апарады және машинадағы ауа шығынын 2-2,5 есе арттырады.

      Машина мынадайдей жұмыс істейді. Бастапқы целлюлоза қоректендіргіш қалта арқылы сорғыш камераның импеллеріне түседі, сол жерден импеллердің перифериялық бөлігі статор қалақтарының арасына камераға шығарылады. Бұл жағдайда импеллер қуысында разряд пайда болады, соның арқасында атмосфералық ауа орталық құбыр арқылы сорылады. Импеллерден шығатын құйынды ағындарда ауа дисперсиясы және оны целлюлозамен қатты араластыру жүреді. Радиалды орналасқан статор иық пышақтарының арқасында импеллер тудыратын құйынды ағындар сөніп, камераның жоғарғы жағында салыстырмалы түрде тыныш бөлу аймағы пайда болады. Оларға жабысатын минералдары бар ауа көпіршіктері целлюлозаның бетіне минералданған көбік түрінде жиналады және көбік өнімі науасына көбік жинағышпен шығарылады.

      Целлюлозаның бос емес бөлігі камерадағы целлюлоза деңгейін реттеу үшін жылжымалы шибер орнатылған камера қатарындағы соңғы табалдырық арқылы түсіріледі. Целлюлозаның үлкен құм бөлігі камерадан камералар арасындағы септумның төменгі жағындағы құм саңылауы арқылы шығарылады.

      Көбік машинаның камерасынан көбікпен немесе жеке жетегі бар көбікпен түсіріледі. Толық өнімнің шығымы камерадағы целлюлоза деңгейімен, көбік жиілігімен және біліктегі соққылардың санымен реттеледі (әдетте 2 немесе 4). Камерадағы целлюлоза деңгейі камераның соңғы қабырғасына орнатылған арнайы құрылғымен реттеледі. Ол қабырғадағы шибермен жабылған тікбұрышты тесіктен тұрады, оның орны соңында қарсы салмағы бар тұтқаны пайдаланып бекітіледі.

      Ең жетілдірілгені-пневмомеханикалық флотациялық машиналар. Олар аэратор құрылғысымен және үрлегіштерден камераларға ауаны мәжбүрлеп берумен ерекшеленеді.      FPR типті пневмомеханикалық флотация машинасы корпустан, саусақ аэраторынан, қуыс біліктен, радиалды тыныштандырғыштан, ауа коллекторынан, жетек механизмінен және көбіктен тұрады (FPR типті машиналар көбіксіз жұмыс істей алады).

      Машинаның ерекшелігі-дөңгелек немесе төртбұрышты саусақтар периметрі бойынша бекітілген диск болып табылатын саусақ түйіршіктерінің дизайны. Бұл машиналардың импеллерінің мақсаты механикалық машиналардың импеллерінің мақсатынан өзгеше-ол қатты заттарды суспензияда ұстауға және қуыс білік арқылы аэраторға 0,2 кгс/см2 артық қысыммен кіретін ауаның дисперсиясына қызмет етеді.

      Ауаны мәжбүрлеп беру оны түйіршікпен соруды болдырмайды, сондықтан оның айналу жылдамдығы небәрі 6,5—7,5 м/с құрайды.

      Біліктің ішіне ауа беру үшін оның мойынтіректер корпусында орналасқан жоғарғы бөлігінде үш тесік бар. Үрлегіштен ауа машинаның артқы қабырғасының бойында орналасқан коллекторға түседі, содан кейін құбырлар арқылы біліктің ішіне тесіктер арқылы өтіп, импеллердің астына түседі. Кіретін ауа мөлшерін реттеу үшін ауа құбырына клапан орнатылған.

      Аэратордың құрамына саусақ импеллерінен басқа, төменгі жиегі корпустың түбіне жетпейтін металл жүздер жиынтығынан тұратын радиалды тыныштандырғыштар кіреді, бұл камералардың қабырғаларға жақын орналасуына жол бермейді.

      Импеллер жетегі 9 кВт электр қозғалтқышынан, шкивтен және белдік жетегінен тұрады.

      Пневмомеханикалық машиналар тікелей ағын түріне жатады. Целлюлоза деңгейін қалдық камерасына орнатылған кең ағызу шегі және берілген ауа мөлшері бар реттегіш қолдайды. Камераның түбі мен қабырғалары тозуға төзімді материалмен қапталған (резеңке, тас құю).

      Пневмомеханикалық машиналарда түрлі түсті металл кендерін флотациялау тәжірибесі бұл машиналарда флотация жылдамдығы 30-40 %-ға, ал электр энергиясын тұтыну механикалық машиналарға қарағанда 30-40 %-ға төмен екенін көрсетті. Бұл машиналарды қолдану үлкен экономикалық нәтиже береді, өйткені олар флотация цехының бірдей өнімділігімен аз өндіріс аймағын алады, күрделі және пайдалану шығындарын аз талап етеді.

      Үлкен өнімділігі бар зауыттарда жұмыс істеуге оңай, энергия мен ауаны аз тұтынатын үлкен көлемді флототехникалық машиналар орнатылады (3.22-сурет). 630м3 дейінгі камералардың кең ауқымы зауыттың өнімділігі жоғарылаған жағдайда да жабдықтың жоспардан мың тоқтап қалуынан қорықпай, тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді технологиялық схеманы құруға мүмкіндік береді. Артықшылықтары: Төмен қуат тұтыну, аз орнату алаңы, аз қосалқы жабдық, флотация процесінің барлық кезеңдерінде расталған жоғары технологиялық көрсеткіштер, пайдалану және техникалық қызмет көрсету оңай.

     



     

      Пневматикалық флотациялық машиналарда целлюлозаға берілетін ауаның дисперсиясы оны түтіктер, қозғалмайтын немесе қозғалмалы кеуекті қалқалар (мата, тесілген резеңке, кеуекті керамика және т.б.) арқылы басу арқылы жүзеге асырылады. Бұл машиналар қарапайым минералды құрамдағы кендерді флотациялауда қолданылады. Пневматикалық машиналардағы аэрация деңгейі 15 – 35 % құрайды. Мұндай аэрациямен көпіршіктер соқтығысады және коалицияланады. Мұндай машиналардағы көпіршіктердің мөлшері 3-4 мм.

      Пневматикалық машиналардың ең көп тарағаны – целлюлозаны араластыру және аэрациялау аэролифтпен жүзеге асырылатын аэролифт машиналары. Аэролифт флотация машинасы ваннадан, аэролифттен, аэратордан тұрады. Аэролифт-бұл ваннаның орталық бөлігі, ол машинаның түбіне жетпейтін екі тік қабырғадан тұрады. Дәнекерленген қорап түрінде жасалған және саңылаумен аяқталатын аэраторға екі канал арқылы ауа жіберіледі, ол аэратор саңылауының бүкіл еніне таралады. Целлюлоза-ауа қоспасы бағыттаушы қалқандардың арқасында машинаның бүйір бөліктеріне енеді. Аэраторға ауа Орталық коллектордан 0,2 – 0,3 кгс/см2 артық қысыммен клапандармен жабдықталған құбыр арқылы беріледі.

      Целлюлозаны араластыру және дисперсиялау орталық және бүйір бөлігіндегі целлюлоза-ауа қоспасының тығыздығының айырмашылығына байланысты жүзеге асырылады. Бүйірлік бөлімдерде целлюлоза ауыр және ауамен аз қаныққан, сондықтан ол ауамен қаныққан жерге түсіп, орталық бөлікке көтеріліп, минералданған көбік түзеді, ол бүйірлік бөліктерге лақтырылады, сол жерден машинаның екі жағынан көбік шұңқырларына шығарылады. Целлюлозаны араластыру және тасымалдау үшін қажетті ауа саңылаулар арқылы атмосфераға шығарылады.

      Тік пневматикалық машиналарда (флотациялық бағандарда) ауа көпіршіктері мен минералды бөлшектердің қарсы ағымдық қозғалысы кезінде ауа көпіршіктерін минералдандыру принципі қолданылады. Бағанның биіктігі 10  м-ден асады және диаметрі 450 мм-ге дейін.

      Жоғарғы жағында бағанда жуғыш сумен қамтамасыз ететін құбыр және көбік өнімін шығаратын құбыр бар. Целлюлоза деңгейінен төмен қуат беретін құбыр орналасқан. Төменгі бөлігінде мұнара аздап кеңейетін негізге қосылады, оның ішінде диффузор (беті кеуекті конус) бар. Негіздің түбі қалдықты босату үшін құбырға қосылған шұңқырмен аяқталады.

      Диаметрі 5 м-ге дейінгі және биіктігі 8-16 м-ге дейінгі бағаналы флотомашиналардағы Бағаналы флотация негізіндегі технология, әртүрлі қолдануға арналған СлэмДжет аэраторлары және кавитациялық аэраторлары бар. Бағаналы флотомашиналар мыналармен ерекшеленді:

      төмен күрделі және операциялық шығындар;

      өнімділікпен салыстырғанда шағын орын;

      қозғалмалы бөлшектердің болмауы және техникалық қызмет көрсету мен жөндеудің минималды шығындары;

      көбік қабатының жоғары биіктігі (1 – 2 м) және көбік қабатын жуу жүйесі дәстүрлі Флот машиналарымен салыстырғанда жоғары сапалы концентраттар алуға мүмкіндік береді;

      басқарудың қарапайымдылығы және әртүрлі автоматтандыру дәрежесінің мүмкіндігі;

      қопсытқыштардың басқа түрлерінен түбегейлі ерекшеленетін қопсытқыштар: ауа қысымы өзін-өзі реттейді және теңестіріледі, бөлшектердің аэрация жүйесіне енуіне жол бермеу үшін кенеттен электр қуатын өшіру кезінде автоматты түрде өшірілуі, патенттелген дизайн, пайдалану оңай, ең аз техникалық қызмет көрсетуді қажет етеді, төмен тозуға кепілдік беріледі, өнімділік пен шикізат түріне бейімделу үшін әртүрлі өлшемдер, шағын өлшемді, жылдам және оңай бөлшектеу, саптамаларды жылдам, оңай және арзан ауыстыру.

      СлэмДжет аэраторлары "пульпадағы "көмір (шайыр)"/ "сілтідегі/ көмір (шайыр)" әдісімен жұмыс істейтін зауыттарда шаймалау ыдыстарына ауа/оттегін енгізу үшін кеңінен қолданылады.

      СламДжеттің артықшылықтары:

      дәстүрлі жүйелермен салыстырғанда еріген оттегінің жоғары деңгейі (ҚР);

      ҚР жоғары деңгейіне жету үшін ең үнемді жүйе;

      шаймалау кинетикасын арттыру;

      алтынның еру жылдамдығын арттыру;

      цианидті тұтынуды азайту;

      ҚР жоғары деңгейіне жету үшін ауаны тұтынуды азайту;

      металды ерітуді жақсарту;

      пайдалану және техникалық қызмет көрсету шығындарын азайту.

3.4.5.4. Сусыздандыру аппараттары

      Сусызданудың бірінші кезеңі-қоюлану. Қоюлану-ауырлық күшінің әсерінен құрамындағы бөлшектерді тұндыру арқылы целлюлозаны сусыздандыру процесі. Бұл екі өнімді шығарады жоғарғы – таза сұйық фаза немесе кейбір қатты құрамы бар дренаж және төменгі – 40 - 60 % құрамы бар қоюландырылған өнім. Қоюлану жүзеге асырылатын құрылғылар Қоюландырғыштар деп аталады.

      Қоюландырғышты целлюлозамен қалыпты толтыру және белгіленген режимде бірнеше қоюлану аймақтарын бөлуге болады: жеңілдетілген сұйықтық, бос немесе қысылған түсу (бастапқы тығыздық), тығыздау (қысу) және қоюландырылған целлюлоза.

      Қоюлану процесінің тиімділігі қоюландырылған өнімнің қасиеттерімен және қоюландырғыштың дизайн ерекшеліктерімен анықталады. Бөлшектер неғұрлым үлкен болса және олардың тығыздығы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым тез олар орналасады. Шөгу жылдамдығы төмен ұсақ бөлшектер және суда ісінетін және басқа минералдардың бетін қаптайтын сазды минералдар (каолин және басқалар) тұрақты, нашар қоюланған суспензия түзеді, 0,1 мкм-ден аз іс жүзінде тұнбаға түспейді (коллоидтық күй).

      Егер целлюлозаның қатты бөлшектері бір-біріне жабысып, агрегаттар түзе алса, қоюлану қарқынды жүреді. Бұл құбылыс іс жүзінде жұқа бөлшектерден тұратын нашар қоюланған целлюлозаларды жеделдету үшін қолданылады. Ол үшін целлюлозаға арнайы реагенттер – электролиттер-коагулянттар мен флокулянттар қосылады. Коагулянттардың электролиттері ретінде әк, кальций хлориді, Темір сульфаты, хлорлы темір, алюминий-калий алюминийі, сульфат және басқа реагенттер қолданылады, олар минералды бөлшектердің бетімен әрекеттесуі нәтижесінде беттің электр зарядтарының әсерін төмендетеді. Бұл итеру күштерінің төмендеуіне әкеледі және бөлшектердің бір-біріне жабысуына әкеледі (коагуляция).

      Қоюландырғыштар-тұнбаны жүннен түсіретін цилиндрлік ыдыстар. Жетек механизмінің құрылымына байланысты Қоюландырғыштар перифериялық және Орталық жетектері бар аппараттарға бөлінеді. Соңғылары бір және көп деңгейлі болуы мүмкін, яғни бір немесе бірнеше цистерналар бір орталық жетекпен бір-бірінің үстіне орнатылған (перифериялық жетегі бар Қоюландырғыштар тек бір деңгейлі).

      Орталық жетегі бар бір деңгейлі радиалды Қоюландырғыштар диаметрі 2,5-тен 18 м-ге дейінгі құмырамен шығарылады.целлюлоза құмыраға орталық тиеу шұңқыры арқылы жүктеледі, оның төменгі ұшы жарықтандырылған су аймағынан төмен орналасқан. Тұнба тырмамен ортасына қарай тырмаланады, ол жерден диафрагма немесе орталықтан тепкіш құм сорғысы арқылы түсіру конусы арқылы айдалады. Дренаж сақиналы шұңқыр арқылы алынады. Тырма білігі жоғары және төмен түсуі мүмкін, бұл механизмнің бұзылуын болдырмау үшін шамадан мың жүктеме кезінде өте маңызды.

      Перифериялық жетегі бар қоюландырғыштардың диаметрі 18-ден 100 м-ге дейінгі құмыра бар.қоюландырғыштың айналасында монорельс төселген, оның бойымен троллейбус механизмі бар троллейбус қозғалады. Механизмнің айналу жиілігі 0,1 айн/мин дейін.

      Қоюлау нәтижесінде пайда болған сусыздандыру өнімі дегидратацияның екінші кезеңіне – сүзуге келеді.

      Сүзу – бұл кеуекті септум-сүзгі шүберегі арқылы сору нәтижесінде целлюлозадан қатты заттарды шығару процесі. Бұл жағдайда матада қатты фаза – кек қалады, ал сұйық-сүзгі мата арқылы өтеді және оны байыту процестерінде қайта пайдалануға болады.

      Байыту өнімдерін сүзу үздіксіз және мерзімді әсер ететін Арнайы аппараттарда – вакуум-сүзгілерде жүргізіледі. Сүзгі бетінің түріне сәйкес сүзгілер барабан, диск және таспа болып бөлінеді.

      Барабан вакуумдық сүзгісі-сүзгі шүберекпен қапталған және сүзілетін целлюлозамен толтырылған ваннаға салынған көлденең барабан. Сыртқы жағынан барабан перфорацияланған торлармен жабылған таяз жасушаларға бөлінеді, олардың ішкі қуыстары сүзгінің терминалдық жолақтарымен құбырлармен байланысады. Барабан бойындағы іргелес жасушалардың торларының арасында ойықтар бар, оларда мата резеңке байламдармен көміліп, нәтижесінде матаның астындағы жасушалардың байланысы жойылады. Матаны барабанға және ойықтардағы турникеттерге бекіту үшін барабан 30-40 мм қадаммен жұмсақ сыммен оралған.барабан осінің екі жағында да трунниондар бар, олардың ұштарына сүзгінің жұмыс режимін реттейтін тарату бастары бекітілген. Баста үш-төрт қуыс бар.

      Егер сүзгі кекті шаю арқылы сүзуге арналған болса, онда барабанның сүзгі беті вакууммен байланысатын екі қуыс бар, бір қуыс арқылы сүзгі, екіншісі арқылы шайылған су жіберіледі. Сусыздандырылған кекті үрлеу үшін кішірек екі қуысқа Сығылған ауа беріледі. Егер сүзгі жуусыз жұмыс істесе, алғашқы екі қуыс арасындағы бөлімдер жоқ және олар бір режимде жұмыс істейді.

      Барабан жолағында барабан ұяшықтарының саны бойынша терезелері бар жылжымалы шайба бар. Барабан айналған кезде жылжымалы шайба терезелері бастың қуыстарымен біріктіріледі және тиісті ұяшықтар белгілі бір функцияларды орындайды.

      Осылайша, сүзу процесі мынадай циклдар бойынша жүзеге асырылады. Барабанды айналдыру процесінде целлюлозадағы жасушалар вакуумда болады және бұл аймақта кек матаға жиналады немесе жабысады. Барабан целлюлоза аймағынан шыққаннан кейін жасушалар вакуумда болуды жалғастырады, нәтижесінде ауа кек арқылы сорылып, кек кебеді. Осы кезеңдерде кектен бөлінетін фильтрат (кекті жинау және кептіру кезінде) тарату басының вакуумдық терезесі арқылы құбырлар арқылы шығарылады. Барабанның көлденең осінде баста екі ұяшық қалғанда, вакуум қысымға ауысады және кек үрленеді (төгіледі), ол арнайы люк арқылы конвейерге түсіп, кептіруге немесе дайын өнім қоймасына беріледі. Барабанды вакуумдық сүзгілер кәдімгі көміртекті болаттан және қышқылға төзімді болаттан және қышқылға төзімді резеңкеден жасалған. Өнеркәсіптік аппараттардың сүзу алаңы 5, 10, 20, 40 және 100 м2 құрайды, барабанның диаметрі 1,76-дан 4,2 м-ге дейін. Ірі түйіршікті материалдың ваннаға түсуіне жол бермеу үшін арнайы араластырғыш орнатылады, ол торлы жақтау болып табылады немесе целлюлоза ваннаға сорғының көмегімен түбінен беріледі. Ваннадан артық целлюлоза толып кету терезесі арқылы толып кету қорабына шығарылады және сүзгінің қуат жүйесіне енеді. Матадан жасалған кек тік пышақтармен, әдетте резеңкемен гуммирленген немесе матаны барабан бетінен арнайы роликпен бөліп, оны майыстырып, содан кейін екі жақты жуу арқылы алынады.

      Дискілі вакуумдық сүзгілер барабаннан ерекшеленеді, өйткені оларда сүзгі беті көлденең білікке орнатылған және барабан сүзгісіне ұқсас жұмыс істейтін дискілердің бүйірлерімен ұсынылған. Дискілер, барабан сияқты, білікте айнала отырып, целлюлозаға батырылады, бетіне кек қабатын алады, содан кейін кептіру және үрлеу аймағынан өтеді.

      Кептіру – бұл температураның әсерінен булану арқылы өнімдерден ылғалды кетіру процесі. Кенді байыту циклінде кептіру байыту өнімін (концентрат немесе өнеркәсіптік өнім) ауаның құрғақ күйіне жеткізу үшін қолданылады, бұл оны айтарлықтай қашықтыққа тасымалдауға мүмкіндік береді. Ылғалды және дымқыл "өнімдерді тасымалдау жағдайында олар қыста қатып қалады, көлік құрамын бұзады және металлургиялық өндіріске жібермес бұрын мұздатылған өнімді жібіту мен түсіруді қиындатады. Тасымалдау үшін рұқсат етілген өнімнің ылғалдылығы 3-4 % құрайды.

      Ылғалдылық бойынша қатаң талаптар металлургиялық агрегаттарға тиелетін өнімдерге де қойылады. Мысалы, шағылыстырғыштарда күйдіру және балқыту үшін, электр балқыту алдында – 2 %, ал өлшенген балқыту алдында – 1 %. Сондықтан кептіргішті таңдау және кептіру сипаты, ең алдымен, кептірілген өнімге қойылатын талаптарға, содан кейін технологиялық қайта бөлуге байланысты болады.

      Байыту өнімдерін байыту фабрикаларында кептіру негізінен барабан кептіргіштерде жүзеге асырылады, кейбір жағдайларда аппараттар мен басқа конструкциялар қолданылады.

      Барабанды кептіргіштер білдіреді айналмалы көлбеу барабан жағуды, онда кептіру нәтижесінде жүреді тікелей жану өнімдерінің (газдардың) материалмен. Ылғал концентрат бункерден табақша қуаты мен эструс арқылы тиеу камерасына, содан кейін тікелей кептіргіш барабанына түседі.

      Сол жағынан барабанға оттықтан жану өнімдері түседі (көміртозаң, мазут немесе газ).Барабанның ішкі жағында арнайы қалақшалар бар, олар айналу кезінде кептірілген өнімді ұстап алады да, оны жоғарғы айналу нүктесіне дейін көтереді, сол жерден ол төгіліп, құлау кезінде ыстық газдармен үрленіп, кептіріледі. Кептірілген өнім барабанның төменгі жағында камера арқылы түсіріледі. Ыстық газдар ағынынында үлкейген жұқа құрғақ бөлшектер электр сүзгісінде ұсталады. .

      Барабанды кептіргіштер диаметрі 1-ден 3,5 м-ге дейін және ұзындығы 4- тен 27 м-ге дейін барабанмен шығарылады. барабанның көлбеу бұрышы 3-5°; айналу жиілігі 2-5 айн/мин. барабанға кіретін жану өнімдерінің температурасы 600-ден 1200° С-қа дейін (кептірілген өнімнің табиғатына байланысты), 60-тан 150-ге дейін° С.барабанды кептіргіштердің өнімділігі материалдың мөлшеріне, қасиеттеріне және ылғалдылығына және газдардың температурасына байланысты пирит, мыс, мыс-никель, мырыш, қорғасын концентраттары үшін 4-42 т/сағ құрайды.

      Мыс шихтасын терең кептіру үшін оттегімен өлшенген балқытудың алдында кептіргіш құбырлар орнатылады. Барабан кептіргіштерде 5-7 % ылғалға дейін алдын ала кептірілген өнім кептіріледі. Орнату құбырлар-кептіргіштер қамтиды оттыққа табиғи газбен екі дутьевыми желдеткіштерімен беру үшін ауаның жану газ және құнарсыздану жану өнімдерінің растопочную құбыр, бергіш-забрасыватель беретін концентраты кептіруге, құбыр-кептіргіш диаметрі 0,9 м және биіктігі 25 м жүргізілетін тікелей кептіру және үшсатылы жүйесіне тозаң аулау тұратын екі топ четырехэлементных циклондардың диаметрі 850 мм және екі электр сүзгілерін ОГ-4-16. Түтін сорғышпен пайдаланылған газдар құбыр арқылы атмосфераға шығарылады.

      Кептіргіш құбырдың өнімділігі 60-80 т/сағ, соңғы ылғалдылығы 0-1 % өнімді шығарады. Кептіргіштің кіреберісіндегі кептіру агентінің (газдың) температурасы 300-500°С, шығысында 800-1000°С; табиғи газдың шығыны 500- 700 м3/сағ құрайды.

      Жақында байыту зауыттарында мыс, молибден, никель және қалайы концентраттарын кептіру үшін конустық түбі бар кептіру камерасы болып табылатын бүріккіш кептіргіштер қолданылады. Целлюлоза жоғарыдан кептіргішке арнайы құрылғы (бүріккіш) арқылы қысыммен айдалады, ол 600- 700° C температурада ыстық газ ағынымен камераға жұқа шашыратылады және бұралады.пайдаланылған газ тазартылады, ал ылғалдылықтың 0-3 %-на дейін кептірілген концентрат камераның конустық түбі арқылы түсіріледі. Кептіргіштердің бұл түрін кеңінен қолдану жоғары жылдамдықпен (15-30 с) және сүзу операциясын айналып өтіп, қоюландырылған өнімді кептіру тиімділігімен түсіндіріледі.

3.4.6. Түсті металл кендерін (бағалы металдарды қоса алғанда) байыту технологиясы

      Кендердің химиялық және минералогиялық құрамы кендерді байыту және кейіннен металлургиялық өңдеу кезінде пайдалы компоненттерді алудың толықтығы мен кешенділігіне басты әсер етеді. Байыту кезінде алынған концентраттардың құрамы көбінесе шикізатты металлургиялық өңдеу кезінде алынған өнімдердің құрамын анықтайды.

      Түсті металл кендері күрделі, негізгі металдардан басқа-мыс, қорғасын, мырыш, никель, кобальт, олардың құрамында алтын, күміс, кадмий, индий, селен, теллур, рений, таллий, галлий, және басқа минералдар мен элементтер. Түсті металл кендері химиялық, минералды құрамы, тотығу дәрежесі және сәйкесінше байытылуы бойынша әртүрлі .

      Негізгі өнеркәсіптік мыс кендері: мыс құмтастары; мыс-порфирлі; мыс-колчеданы, кварц-сульфидті (тамырлы), ванадий-темір-мыс (магмалық); мыс-вольфрам, мыс-никель; мыс-висмут; мыс-қалайы кені; мыс-алтын кені.

      Мырыштың негізгі кендері: полиметалл (мыс-қорғасын-мырыш); қорғасын-мырыш; мыс-мырыш.

      Байыту схемасын таңдау үшін кендердің минералогиялық, фазалық және химиялық талдауларын, минералдардың қиылысу сипатын, саздың құрамын, бастапқы шламдарды және т.б. ескеру қажет. Химиялық талдау талданатын материалдағы элементтің жалпы мазмұнын - кенді немесе Байыту өнімдерін (мысалы, Кендегі, концентраттағы және қалдықтағы мыс пен мырыш концентрациясы) анықтайды. Минералогиялық және фазалық композициялар элементтің талданатын материалда қандай қосылыстар бар екенін көрсетеді және осы қосылыстардың сандық құрамын анықтайды (мысалы, кендегі мыстың қай бөлігі халькопирит түрінде, ал қайсысы халькозин түрінде болады).

      Байыту фабрикасының соңғы өнімі концентраттар болып табылады, оларға қойылатын талаптар МЕМСТ немесе ТШ арқылы анықталады. Концентраттардың құрамы да талдау арқылы анықталады.

      3.29-кестеде түсті металл кендерінің құрамына кіретін маңызды минералдар туралы мәліметтер келтірілген.

      3.29-кесте. Түсті металл кендерінің құрамына кіретін негізгі минералдар

Р/с

Минерал

Химиялық формула

Минерал

Химиялық формула


1

2

3

4

5

1

Мыс минералдары

Темір минералдары

2

Халькопирит

CuFeS2

Гематит

Fe2O3

3

Халькозин

Cu2S

Магнетит

Fe3O4

4

Борнит

Cu2FeS4

Лимонит

2Fe2O3*3H2O

5

Ковеллин

CuS

Пирит

FeS2

6

Куприт

Cu2O

Пирротин

FenSn+1

7

Малахит

CuCO3*Cu(OH)2

Арсенопирит

FeAsS

8

Азурит

2CuCO3*Cu(OH)2

Ферриты

MeO* Fe2O3

9

Хризоколла

CuO*SiO2*2H2O

Никель минералдары

10

Мырыш минералдары

Миллерит

NiS

11

Сфалерит

ZnS

Никелин

NiAs

12

Смитсонит

ZnCO3

Петландит

2FeS*NiS

13

Каламин

ZmSiO4*H2O

Негізгі тау жыныстарының минералдары

14

Қорғасын минералдары

Кальцит

CaCO3

15

Галенит

PbS

Кварц

SiO2

16

Церуссит

PbCO3

Тальк

3MgO*4SiO2*H2O

17

Англезит

PbSO4

Диаспор

Al2O3*H2O

      Кен байыту кезінде ұшырайтын операциялардың жиынтығы мен реттілігі, кен мен байыту өнімдерінің бір операциядан екіншісіне өту жолы технологиялық байыту схемасы деп аталады:

      егер технологиялық схемада кендегі металдың және байыту өнімдерінің құрамы, өнімдердің мөлшері көрсетілсе, онда мұндай схема сапалы технологиялық схема деп аталады;

      егер диаграмма өнімдердің санын көрсетсе, онда ол сандық деп аталады;

      егер әр операциядағы су мөлшері туралы мәліметтер берілсе, онда ол су-шлам деп аталады;

      егер жабдықтың түрі мен саны көрсетілсе, онда ол аппараттар тізбегінің схемасы деп аталады. Осылайша, аппараттар тізбегінің схемасы байыту фабрикасының графикалық бейнесі болып табылады.

      Есептеулердің егжей-тегжейіне байланысты байыту схемаларын негізгі және толық деп бөлуге болады. Схемалық диаграммалар байытудың жеке циклдары мен кезеңдерін, әр кезең мен циклдің бастапқы және соңғы өнімдерін және барлық операциялар мен өнімдерді толық бейнелейді.

      Флотация схемалары байыту кезеңдері мен циклдарының санымен, концентратты тазарту және жеке циклдардағы қалдықтарды бақылау флотацияларының санымен, флотация цикліне өнеркәсіптік өнімдер қайтарылатын нүктелермен ерекшеленеді. Байыту кезеңдері мен циклдарының саны флотацияның схемасын анықтайтын ең маңызды ерекшелік болып табылады.

      Полиметалл кендерін байыту кезінде (олардың құрамына байланысты) 2-3 немесе одан да көп концентраттар алынуы мүмкін. Минералогиялық құрамы мен металдардың құрамына байланысты полиметалл кендерін мынадай 4 топқа бөлуге болады:

      құрамында түсті металдар көп болатын қатты сульфидті кендер. Бұл кендер негізінен қорғасын, мыс, мырыш және темір сульфидтерінен тұрады. Кендердегі сульфидтердің жалпы мөлшері – 75 – 90 %, түсті металдардың жалпы мөлшері – 6 – 15 %. Кәдімгі байыту схемасы-дәйекті-селективті схема (тікелей селективті) - пайдалы минералдар жеке концентраттарға дәйекті түрде бөлінеді. Әрбір мынадай компонент алдыңғы флотацияның қалдықтарынан ерекшеленеді. Соңғы қалдықтар үйінді болады, ал егер олар күкіртке бай болса, оларды пирит концентраты ретінде пайдалануға болады. Егер кендегі бос жыныстың мөлшері 15 – 20 %-дан асса, онда қалдықтарда күкірт мөлшері кондиционерден төмен болады. Бұл жағдайда алдын ала ұжымдық флотациясы бар схемаға артықшылық беріледі;

      құрамында түсті металдар аз болатын және күкірт мөлшері жоғары қатты сульфидті кендер. Мыс-мырыш пирит кендерінің көпшілігі осы санатқа жатады. Мұндай кендердегі мыс мөлшері 1 – 2 %; мырыш 1 – 2, 5 %. Мұндай кендерді байыту үшін әдетте ұжымдық селективті схема қолданылады-бай пирит қалдықтары мен мыс-мырыш концентраты алынады. Содан кейін селективті флотация жүреді-мыс пен мырыш тәуелсіз концентраттарға бөлінеді;

      құрамында түсті металдар көп болатын қиылысқан полиметалл сульфидті кендер – қорғасын-мырыш, мыс-мырыш. Қорғасын, мыс және мырыштың жалпы мөлшері – 8 – 15 %. Үлкен қиылысу кезінде кәдімгі байыту схемасы тікелей таңдамалы болады; агрегаттық қиылысу кезінде алдын-ала ұжымдық флотациясы бар схемаға артықшылық беріледі;

      құрамында түсті металдар аз болатын қиылысқан полиметалл сульфидті кендер. Қорғасын, мыс және мырыштың жалпы мөлшері 2 – 4 %-дан, пирит мөлшері 30 – 40 %-дан аспайды. Экономикалық себептерге байланысты алдын ала ұжымдық флотация схемасына артықшылық беріледі.

3.4.6.1. Кен дайындау процестері

      Пайдалы қазбаларды байытуға дайындау кезінде оларды ұсақтау және ұнтақтау процесінде минералды кешендердің физикалық және химиялық қасиеттері өзгереді: кристалдық тор ақауларының саны артады, минералдардың құрылымы мен бөлшектердің пішіні өзгереді, беті ұлғаяды, құнды және тау жыныстарын құрайтын компоненттердің түйісулері ашылады, микропоралар, микрокректер пайда болады. Қатты заттардың реактивтілігі едәуір артады, бетінің каталитикалық белсенділігі, фазааралық шекаралардағы химиялық реакциялардың жылдамдығы артады. Алынған белсенділік уақыт бойынша өзгереді, максималды белсенділіктің ұзақтығы 10-5 – 10-7.

      Реагенттер ұнтақтауды күшейтеді-диірмендердің өнімділігі мен ұнтақтау тоннасы және байыту (флотация) процесі артады. Реагенттер ұнтақталған материалдың қаттылығы мен беріктігін төмендету, жаңадан пайда болған жұқа бөлшектердің коагуляциясын болдырмау, материал бөлшектерінің беттері мен ішіндегі микро жарықтарды жабу, целлюлозаның тұтқырлығын өзгерту арқылы ұнтақтауға әсер етуі мүмкін.

      Реагенттерді қолдану тиімділігі олардың түріне және ағынына байланысты. Органикалық және бейорганикалық реагенттер кенді дайындауда оң нәтиже береді. Ораганикалық реагенттерден спирттер, кетондар, аминоалкогольдер, алкандар мен карбон қышқылдарының полигалоидты туындылары, бейорганикалық – металл тұздары сыныбынан төмен молекулалық қосылыстар ұсынылады.

3.4.6.2. Мыс сульфидті кендер

      Өнеркәсіптік мыс сульфидті кендерге құрамында 0,3 % - 0,4 %-дан астам мыс бар кендер жатады, олар кем дегенде 85 % – 90 % сульфидті минералдармен ұсынылған.

      Кендердегі мыс құрамын сипаттау үшін мынадай шартты жіктеу қабылданды:

      бай кендер – 1 %-дан астам Сu;

      орташа сапалы кендер – 0,5 %-дан 1 %-ға дейін Сu;

      өте кедей кендер – 0 5 %-дан аз Сu.

      Мыс кендері сульфидті, оксидті және аралас болып бөлінеді. Көптеген өнеркәсіптік кен орындарының бастапқы кендерінде мыс сульфид түрінде болады. Тотығу аймағында ол карбонаттармен, силикаттармен, сульфаттармен, оксидтермен және басқа қосылыстармен ұсынылған. Құрамында мыс бар кендер 90-95 % флотациямен өңделеді және кендердің тек 5-10 % - ы гидрометаллургиялық өңдеуден, балқытудан және байытудың басқа әдістерінен (химиялық және бактериялық шаймалау) өтеді. Мыс кендерінің сәтті флотациялық байытылуы Кендегі мыс минералдарының және ілеспе құнды минералдардың (мырыш, қорғасын немесе темір) және бос тау жыныстарының минералдарының сипатымен анықталады.

      Табиғатта 167 мыс минералдары белгілі, олардың тек 10-ы өнеркәсіптік маңызы бар. Олардың негізгілері-мыс сульфидтері, әдетте құрамында темір бар, сирек-сурьма және күшән. Аралас және тотыққан кендерде мыс оксидтері мен карбонаттары, кейде мыс сульфаты — CuS04-5H20 халкантиті болады. Табиғи мыс та өнеркәсіптік маңызға ие. Мыс кендерінде темір, молибден, вольфрам, қорғасын, кобальт, рений, күшән минералдары жиі кездеседі. Айтарлықтай мөлшерде алтын мен Күміс, сондай-ақ ванадий бар [33].

      Сульфидті мыс кендері жоғары флотациялық белсенділікке ие, сондықтан олар флотация әдісімен үздік байытылған.

      Мыс кен орындары 6 генетикалық топқа кіретін 9 геологиялық-өнеркәсіптік типтерге бөлінеді (мыс-никель, габброидтардағы темір-никель, карбонатит, скарн, мыс-порфир, кварц-сульфид, табиғи мыс, мыс құмтастары мен тақтатастар) (I. Магма; II. Карбонатит; III. Скарн; IV. Гидротермия; V. Колчедан; VI. Стратиформды).

      Мыс құмтастары 85-99 % бос тау жыныстарының минералдарынан тұрады - құмтас, кварц, дала шпаты, кальцит, хлорит, серицит және т.б. Кендегі сульфидтердің мөлшері 15 % дейін. Негізгі кен минералдары-халькопирит, халькозин және борнит. Ковеллин мен бозарған кен де бар. Тотығу аймағында малахит, азурит, брошантит, куприт, хризоколла кездеседі. Тотыққан кендерге құрамында 10 % - дан аспайтын тотыққан мыс бар кендер жатады.

      Мыс порфирлі (қиылысқан) кендер сульфидтердің төмен мөлшерімен сипатталады (4-3 % - дан аспайды). Бос жыныс әдетте гранитоидтармен ұсынылған. Әдетте, бұл кендерде өнеркәсіптік маңызы бар және мыспен бірге алынатын молибден бар. Кендердегі сульфидті минералдар негізінен халькопирит, халькозин, борнит, пирит, молибденит және басқа сульфидтермен ұсынылған. Тотығу аймағында малахит, азурит және басқа да тотыққан мыс минералдары бар.

      Мыс колчеданы кендері негізінен пиритпен ұсынылған сульфидтердің жоғары мөлшерімен (35-90 %) сипатталады. Оған және халькопиритке қосымша сфалерит бар. Бұл кендердің ерекшелігі-сульфидті минералдардың жұқа өзара түйісуі, кейде эмульсияға дейін жетеді. Бұл сульфидті минералдардың бөлінуін қиындатады.

      Порфир кендері ең оңай флотацияланады. Бұл кендердің қуатты қорлары бар, бұл жоғары қуатты Байыту фабрикаларын салуға мүмкіндік береді. Мұндай кендерді өңдеудің мысалы ретінде В17, С3, С5 Байыту фабрикаларын келтіруге болады.

      В14 фабрикалары негізгі кен минералдары борнит, халькозин және халькопирит болып табылатын мыс құмтастарын (мыс сульфидті кендері) өңдейді. Кенді емес минералдар кварц, дала шпаттары, карбонаттар, серицит және хлоритпен ұсынылған. Мыс минералдарының қиылысу мөлшері 0,01 -  0,2  мм кен үлкен беріктігімен, қиын ұсақталуымен және ұсақталуымен сипатталады. Байыту схемасы – 0,074 мм сыныбының 63 – 65 % дейін флотация алдында кенді ұнтақтауды және құмдар мен шламдарды бөлек флотациялауды көздейді.

      В14 №1 технологиялық сипаттамасы

      В14 №1 фабрикасында жерасты өндірісінің сульфидті мыс кендері өңделеді. Қайта өңдеу екі бөлек технологиялық тізбек бойынша жүргізіледі. Себебі 1989 жылға дейін В14 №1 фабрикасында кендердің екі түрі өңделді: сульфидті мыс және сульфидті мыс-қорғасын, байыту технологиясы оларды араластыруға мүмкіндік бермеді.

      Ұсақтау екі оқшауланған технологиялық тізбек бойынша жүзеге асырылады: үшінші сатыдағы жабық циклді үш сатылы ұсақтау тізбегі және төртінші сатыдағы жабық циклді төрт сатылы ұсақтау тізбегі.

      КД-1-де үш сатылы ұсақтау схемасының сипаттамасы.

      Кеніштерден кен айналмалы вагон аударғышпен түсірілетін 100 тонналық гондолаларда және 95 тонналық өздігінен түсірілетін думпкарларда жеткізіледі. Думпкарлар екі қабылдау бункеріне, гондолаларға тек роторлы вагон аударғыш орнатылған қабылдау бункеріне түсіріледі. Бункерден кен 12 метрлік ауыр типтегі қоректендіргішпен торлы экранда беріледі. Үстіңгі өнім ұсатқышқа түседі. Ұсақталған кен және торлы экранның астыңғы өнімі пластиналы қоректендіргішпен және конвейер тізбегімен ұсақталған кен қоймасына беріледі. Қоймадан пластиналы қоректендіргіштермен, таспалы конвейерлермен кен торлы экранда беріледі. Үстіңгі өнім ұсақтағыштарға ұсақтаудың екінші кезеңіне түседі. Ұсақталған кен мен тордың астындағы өнім біріктіріліп, конвейерлер тізбегі арқылы аралық бункерді біркелкі жүктейтін катушкалы кері конвейерге беріледі. Бункерден кенді барабан қоректендіргіштері дірілдейтін дыбыстарға береді. Шылдырлардың үстеме өнімі конвейермен үшінші сатыдағы ұсатқыштарға беріледі. Ұсақталған өнім конвейер тізбегі арқылы ұсақтаудың екінші самыңындағы ұсақталған өніммен біріктіріліп, аралық бункерге жүктеледі. 0-20 мм шылдырлардың жерасты өнімі конвейерлермен ГК-1 бас корпусының параболалық бункеріне беріледі.

      КД-1-де төрт сатылы ұсақтау схемасының сипаттамасы.

      Кеніштен байыту фабрикасына дейінгі кен 95 тонналық думпкарда тасымалданады және қабылдау бункеріне түсіріледі. Бункерден кен ауыр типті Пластинкалы қоректендіргішпен торлы экранда беріледі. Үстіңгі өнім ұсатқышқа түседі. Ұсақталған кен және торлы экрандалған өнім пластиналық қоректендіргішке түседі және конвейермен ұсатқышқа ұсақтаудың екінші самыңына беріледі. Ұсақталған өнім конвейермен дірілге беріледі. +20 мм үстіңгі өнім ұсатқышқа ұсақтаудың үшінші самыңында беріледі. Подшетный өнім конвейерге келіп түседі және ұсақтаудың үшінші самыңындағы ұсақталған өніммен бірге конвейерлермен алдын ала скрининг үшін діріл скринингіне беріледі. Үстеме өнім ұсатқышта ұсақталады және конвейерлермен экранға қайта оралуға қайтарылады. Жерасты өнімі конвейермен негізгі корпустың параболалық бункеріне жіберіледі.

     


      3.23-сурет. В14 № 1 байыту фабрикасындағы кендерді байыту схемасы


      Бункерден ұсақталған кен реттелетін жылдамдықты таспалы қоректендіргіштермен және конвейерлермен бір спиральды классификаторлармен тұйық циклде жұмыс істейтін ұнтақтаудың бірінші самыңындағы диірмендерге беріледі. Гравитациялық классификаторды ағызу сорғыларға түседі, ол жерден материал диаметрі 750 мм алдын-ала жіктелген гидроциклондарға түседі (бірінші қабылдау). Гидроциклондардың құмдары екінші сатыдағы диірмендерге түседі. Екінші сатыдағы диірмендерді сорғылармен түсіру диаметрі 750 мм (екінші қабылдау) гидроциклондарға тексеру классификациясына айдалады. Гидроциклондардың құмдары диірмендерге қайтарылады, ал бірінші және екінші әдістерді ағызу зумпфтарға жіберіледі. Зумпфтан сорғылар арқылы материал диаметрі 750 мм бөлгіш гидроциклондарға айдалады. бөлгіш гидроциклондарды ағызу флотациялық машиналарға шламды флотацияға жіберіледі, ал ауырлық күшімен құмдар ұнтақтауға дейінгі өндірістік зумпфтарға жіберіледі, сол жерден сорғылар өнеркәсіптік өнімдермен бірге диаметрі 750 мм гидроциклондарға беріледі. гидроциклондардың құмдары ұнтақтау диірмендеріне түседі.

      Диірмендерді түсіру және гидроциклондарды ағызу біріктіріліп, сорғылармен құм-өнеркәсіптік флотацияға жіберіледі. Целлюлозаны жіптерге тарату үшін флотомашиналардың алдына целлюлоза бөлгіштер орнатылған.

      Барлық секциялардың негізгі құмды және шламды флотация концентраты алғашқы тазартуға түседі. Бірінші тазарту концентраты жіктеуге жіберіледі. Жіктеуішті ағызу екі рет тазаланады. Жіктеуіштің құмдары жіктеуіштермен тұйық циклде жұмыс істейтін концентратты ұнтақтау диірмендерінде ұнтақталады.

      Бақылау құм флотациясының концентраты, бірінші тазартудың қалдықтары бөлу гидроциклондарының құмдарымен бірге гидроциклондарда жіктелгеннен және өнеркәсіптік өнім диірмендерінде ұнтақталғаннан кейін бақылау шлам флотациясының көбік өнімімен біріктіріледі және құм-өнеркәсіптік флотацияға жіберіледі.

      Үшінші тазартылған концентраттар қоюландырғышқа түседі және сол жерден сорғылармен екі зауыттың концентраттарын мыс зауытына айдайтын сорғылардың зумпфтарына №2 бас корпусқа айдалады.

      Бақылау шламды және құмды өнеркәсіптік флотацияның қалдықтары үйінді болып табылады және сынаудан кейін қалдық қоймасына жіберіледі.

      В14 №2 технологиялық сипаттамасы

      Мыс сульфидті кендерін қайта өңдеу соңғы самыңында ашық циклмен үш сатылы ұсақтауды, он секцияда үш сатылы ұсақтауды, екі сатылы – екі секцияда ұнтақтауды, құм және шлам фракцияларын бөлек флотациялауды көздейді.

      КД-2-де кенді ұсақтаудың технологиялық схемасының сипаттамасы.

      Кен фабрикаға 95 тонна жүк көтергіштігі бар өздігінен аударылатын думпкарларда тасымалданады. Кен ұсатқыштардың қабылдау бункерлеріне аударылады. Әрбір ұсатқыштың астынан кен екі пластиналы қоректендіргіштің бірімен ауыр конвейерлерге тасымалданады, содан кейін кенді орташа ұсатқыш ұсатқыштардың аралық бункерлеріне тарататын катушкалар конвейерлеріне беріледі. Бункерден кен пластиналық Қоректендіргіштер арқылы алдын-ала скринингке беріледі. Экранның үстіндегі өнім ұсатқыштарға түседі, подшетный өнім катушкалы конвейерлерге жіберіледі. Орташа ұсақталған өнім кенді үш ауыр конвейердің кез келгеніне жеткізе алатын, оны үш катушкалы конвейерге тасымалдайтын, кенді қоймаға немесе конвейерлерге жеткізетін катушкалы конвейерлерге түседі. Роликті конвейерлер кенді КД-1 қоймасына тасымалдайтын диірменаралық конвейерге бағыттай алады. Шылдырлардың жерасты өнімі № 2 бас корпустың ұсақталған кен бункеріне жіберіледі. Қоймадан кенді түсіру электровибрациялық және таспалы қоректендіргіштермен жүргізіледі. Қойманың ортаңғы бөлігінен Кен электр дірілдеткіштері арқылы кенді конвейерге жеткізетін конвейерге түседі. Қойманың қалған бөлігінен Қоректендіргіштер кенді конвейерлерге жібереді, олар оны ұсақ ұсақтағыштардың аралық бункерлеріне тасымалдайды. Бункерден кен ұяшықтары бар резеңке електермен бірге беріледі. Экрандардың үстіңгі өнімі ұсатқыштарға түседі. Ұнтақтағыштарды түсіру және жерасты өнімі біріктіріліп, орташа ұсақтау цикліндегідей кез келген конвейерге кенді жібере алатын катушкалы конвейерлерге түседі. Конвейерлер кенді сәйкесінше катушкалық конвейерлерге тасымалдайды. Конвейерлер ұсақталған кенді конвейерлер арқылы № 2 негізгі корпустың бункеріне жібереді.

     


      3.24-сурет. В14 № 2 байыту фабрикасындағы кендерді байыту схемасы


      Флотация процесінде негізгі рөлді реагенттер атқарады. Қолданылатын реагенттер органикалық және бейорганикалық қосылыстардың әртүрлі сыныбына жатады.

      Зауытта мынадай реагенттер қолданылады:

      техникалық күкіртті натрий (натрий сульфиді) кендердің барлық сорттарын сульфидизатор және қоршаған ортаны реттеуші ретінде флотациялауда, Кендегі тотыққан мыс минералдарын сульфидизациялауда және айналымдағы суда ауыр металл иондарын тұндыруда қолданылады. Ұнтақтау және флотация процесіне 7-8 % концентрациядағы сулы ерітінді түрінде беріледі. Құрғақ түрінде қоймада сақталады. Натрий сульфаты борпылдақ (түйіршіктелген, қабыршақталған) және монолит түрінде болады. Күкіртті натрий жанғыш және улы зат, өрт -, жарылысқа төзімді, суда үздік ериді, қышқылдармен жанасқанда күкіртті сутек бөледі. Натрий сульфатының қауіптілік сыныбы - II (жоғары қауіпті заттар). Ауа ортасында және сарқынды суларда қышқылдардың қамыңуымен күкіртті натрий күкіртті сутекті – жанғыш жарылғыш газды шығарады. Натрий сульфидінің сулы ерітіндісін дайындау жұмыстары жұмыс аймағының ауасына және күкіртсутек атмосферасына шығарылуымен байланысты. Жұмыс аймағының ауасындағы күкіртті сутектің ПДК - 10 мг / м3.

      Натрий мен калий ксантогенаттары (сұйық немесе құрғақ) сілтілік металдардың аралас алкилксантогенаттарын өндіру сульфидті кендерді флотациялау кезінде жинаушы реагент ретінде қолданылады. Бутилді натрий ксантогенаты (37-38) оС жоғары температурада сұйық-сарғыштан қара қоңырға дейін біртекті мөлдір сұйықтық. Төмен температурада-суда үздік еритін, белгілі бір иісі бар мөлдір емес, тұтқыр органикалық қоңыр фаза. Сұйық бутилді натрий ксантогенаты, құрғақ натрий бутил ксантогенаты және құрғақ калий бутил ксантогенаты (ұйымның уақытша стандартына сәйкес) - сульфидті минералдарды флотациялауға арналған реагент жинаушы; ұнтақтау және флотация процесіне 10-12 % концентрациядағы сулы ерітінді түрінде беріледі. Қоймада сақталады: сұйық-бөшкелерде; құрғақ-50 кг және 650 кг қаптарда.

      ИС 30 машина майы- өнеркәсіптік флотация циклінде бос жыныстағы мыс минералдарының қосылыстарының флотациялануын жақсарту үшін қосымша жинаушы реагент ретінде қолданылады. Ол процеске су эмульсиясы түрінде мөлшерленеді. Майлар-тұтану температурасы 140 оС -тан төмен емес жанғыш өнімдер. Қоймада цистерналарда сақталады.

      ОПСБ флотореагенті түсті металл кендерін флотациялау кезінде көбік түзуші ретінде қолданылады. OPSB флотореагенті-бутил спиртінің иісі бар ұшпайтын қара қоңыр сұйықтық, тоқтатылған бөлшектердің болуы мүмкін, жанғыш, фракциялық құрамына байланысты тұтану температурасы 96-112 оС. Өнім жанған кезде өрт сөндіру құралдарын қолдану қажет: су, құм, инертті газ, химиялық көбік, асбест көрпе, ұнтақ және газды өрт сөндіргіштер. Суда, алкогольде, эфирде үздік ериді. Ол процеске су эмульсиясы түрінде мөлшерленеді. Жұмыс аймағының ауасында ОПСБ ШРК және оған кіретін компоненттер орнатылмаған. Қоймада цистерналарда сақталады. ОПСБ көбіктендіргіштер (көбіктендіргіштер) қажетті сапалы флотациялық көбік жасауға арналған. № 1 және № 2 В14-те көбік түзетін агент ретінде 6-01-26-08-83-ТУ-ОПСБ реагенті (пропилен және бутил спирті оксиді) қолданылады.

      Реагент-флокулянт ("Магнафлок" немесе "Праестол") - ақ немесе сарғыш түсті ұнтақ түріндегі анионды ПАА, суда ериді, сусымалы тығыздығы 0,60-тан 0,80 г/см3 дейін; жанғыш тозаң бұлттарын түзе алады; ылғалды болған кезде өте тайғақ болады. Флокулянттар мыс концентратын қоюлату процесінде қолданылады. В14 № 1 және № 2 фабрикасының сүзу-кептіру бөлімінде мыс концентратын қоюлату үшін "Магнафлок" немесе "Праестол" типті флокулянттар пайдаланылады; қоюлау процесіне флокулянттар сулы ерітінді түрінде беріледі.

      Барлық реагенттер реагент бөлімшелерінің қоймаларында сақталады; сол жерде натрий сульфиді мен ксантогенаттың сулы ерітіндісі дайындалады. Флокулянттың сулы ерітіндісі мыс концентратын қоюландыру бөлімінде дайындалады.

      Бункердің кені сектор қақпалары арқылы реттелетін таспа жылдамдығымен үш көлденең конвейерге түседі. Конвейерлер кенді көлбеу конвейерге жібереді, ол өнімді ұнтақтаудың бірінші самыңындағы өзек диірмендеріне тасымалдайды. Өзек диірмендерін түсіру ұнтақтаудың екінші самыңындағы шар диірмендеріне түседі.

      Шарлы диірмендерден алынған ұнтақталған кен екінші сатыдағы диірмендермен тұйық циклде жұмыс істейтін классификаторларға түседі. Жіктеуіштерді сорғылармен ағызу кенді гидроциклондарға беріледі. Гидроциклон құмдары ұнтақтаудың үшінші самыңындағы шар диірмендерінің қоректенуі болып табылады.

      Үшінші сатыдағы диірмендерді түсіру жіктеуіштердің ағызуымен бірдей сорғыларға түседі. Кен гидроциклондарының алхоры гидроциклондардың бөліну классификациясына түседі, олардың ағызылуы шлам флотациясының қоректенуі болып табылады. Гидроциклондардың құмдары құмды-өнеркәсіптік флотацияға жіберіледі, бұрын диірмендерде бақылау құмды флотация концентратымен және алғашқы тазарту қалдықтарымен бірге ұнтақталады.

      Негізгі шламды флотация концентраты екінші тазартуға жіберіледі, онда екінші тазартудың екі флотомашинасында бірінші тазартудың ұнтақталғанға дейінгі концентратымен бірлесіп тазартылады; технологиялық блок-сорғылармен бақылау шламды флотация концентраты негізгі шламды флотация басына жіберіледі.

      Негізгі құмды-өнеркәсіптік флотация концентраты концентратты бірінші тазартуға түседі негізгі флотацияның қалдықтары блок-көтергіштермен бақылау флотациясына айдалады.

      Бірінші тазарту концентраты гидроциклонмен тұйық циклде жұмыс істейтін диірменде ұнтақталады. Ұнтақтау гидроциклонын ағызу екінші тазартуға жіберіледі. Екінші тазартудың көбік өнімі ауырлық күшімен концентраттың үшінші тазартылуына түседі.

      Үшінші тазарту концентраты дайын өнім болып табылады және оны сынап көргеннен кейін В14 № 1 фабрикасының сүзу-кептіру бөлімшесіне және одан әрі мыс балқыту зауытына айдалады.

      Үшінші тазартқыштың қалдықтары екінші тазартудың басына сорғылармен айдалады; екінші тазартудың қалдықтары бірінші тазартудың басына түседі.

      Бақылау шламды және құмды-өнеркәсіптік флотацияның қалдықтары үйінді болып табылады және сынаудан кейін қалдық қоймасына жіберіледі. Құрылыс нормалары мен ережелеріне сәйкес (Гидротехникалық құрылыстар. Жобалаудың негізгі ережелері). Функционалды түрде қалдық шаруашылығының барлық құрылыстары бірнеше жүйеге біріктірілген, соның ішінде: гидравликалық Көлік және қалдықтарды сақтау жүйесі; айналмалы сумен жабдықтау жүйесі; тоған тоғаны бар қалдық қоймасы; тоған тоғанындағы су деңгейі мен тепе-теңдігін реттеу жүйесі; қалдық қоймасының сүзу суларын ұстап қалу жүйесі; Бақылау-өлшеу аппаратурасы жүйесі; қосалқы құрылыстар, жолдар, кіреберістер мен коммуникациялар. Қалдық қоймасының қуаты– 1  080  000 000 тонна.

      В14 № 1 және № 2 байыту фабрикаларында қоюлау және сүзу технологиялық процесінің сипаттамасы.

      Қоюлау диаметрі 30 м-ден 50-55 % - ға дейінгі перифериялық жетегі бар қоюландырғыштарда жүзеге асырылады. 40 ºС дейін қыздырылған қоюландырылған концентрат барабанды вакуумдық сүзгілерде және керамикалық сүзгілерде сүзіледі. Ылғалдылығы 14 % - ға дейінгі кек дайын өнім қоймасына қойылады.

      Негізгі қоюландырғышты ағызу бақылау қоюлануына түседі, бақылау қоюланғаннан кейін қалдық науасына және одан әрі қалдық қоймасына түседі.

      В14 байыту фабрикаларының негізгі технологиялық көрсеткіштері:

      мыс концентратындағы мыс мөлшері орта есеппен 35,0 % құрайды;

      мыс концентратына мыс алу 87,7 – 89,2 %.

      В17 байыту фабрикасы күрделі минералды құрамымен сипатталатын мыс порфирлі кендерін өңдейді. I сұрыпты мыс кендері-құрамында 10 % дейін тотыққан мыс бар кен орындарының терең көкжиектеріндегі сульфидті кендер. Кен минералдары халькопирит, пирит, халькозин, борнит, молибденит, ал кенді емес минералдар кварц, дала шпаттары және басқа II сұрыпты мыс кендері — құрамында тотыққан мыс (30 % дейін), еритін тұздар, сазды шламдар және темір гидроксидтері көп аралас кендер. Тотыққан минералдар малахит, азурит және хризоколамен ұсынылған.

      В17 байыту фабрикасының перспективалық қуаты жылына 11 344 600 т құрайды.

      Кен фабрикасын жеткізу жартылай вагондарда және думпкарларда қожда жүзеге асырылады.

      В17 фабрикасының құрамына мынадай құрылымдық бөлімшелер кіреді:

      ұсақтау цехы: ірі ұсақтау учаскесі, орташа ұсақтау учаскесі, ұсақ ұсақтау учаскесі;

      бас корпус: ұсақтау бөлімі,флотация учаскесі, реагенттік бөлімше;

      түрлендіргіш қождарды қайта өңдеу цехы: түрлендіргіш шлактарды қайта өңдеу, қоюлану бөлімі, өзін-өзі ұнтақтау учаскесі (сақталған), қалдықты сақтау цехы, сүзгі учаске, КИПиА учаскесі.

      В17 фабрикасының негізгі қызметі мыс концентратын ала отырып, металлургиялық өндірістің мыс және мыс-молибден кендері мен қождарын байыту болып табылады.

      Мынадай технологиялық тізбек аралық өнімді (мыс концентратын) байыту фабрикасына жақын орналасқан мыс балқыту зауытындағы тауарлық мысқа жеткізу болып табылады.

      Зауытта әртүрлі химиялық және физикалық қасиеттері, әртүрлі уыттылығы мен өрт қаупі бар реагенттер қолданылады. В17 фабрикасында қолданылатын байыту технологиясы тұрғысынан реагенттерді мынадай топтарға бөлуге болады:

      жинаушы (бутил калий ксантогенаты);

      көбіктеуші (Т-92);

      UG1811 (ПАА) флопам флокулянты;

      ортаны реттегіш (әк; натрий сульфаты).

      Сұйық бутил натрий ксантогенаты сульфидті кендерді флотациялау кезінде жинаушы реагент ретінде қолданылады.

      Әк мыс кендерін флотациялау үшін ортаның рН реттегіші ретінде қолданылады. Әк формуласы - СаО. Түйіршікті әк байыту фабрикасына автокөлікпен әк жағу цехынан жеткізіледі. Әк бункерге түсіріледі. Әкті ұсақтау щек ұсатқышта 20-30 мм-ге дейін жасалады, содан кейін таспа арқылы әк сыйымдылығы 40 тонна металл бункерге түседі.

      Әк (үлпілдек) мыс кендерін флотациялау үшін ортаның рН реттегіші ретінде қолданылады. Әк формуласы-СаО.

      "Әк сүтінің" 10 % ерітіндісін дайындау.

      Тәулігіне әк шығыны 15-24 тоннаны құрайды (СаО-ның 70 %). Әкті еріту тәулік бойы жүргізіледі. Қылшық әк талямен құмыраға беріледі. Құмыраға су құйылады. Кіретін әктің белсенділігі-85-90 %. Әк сүті кендерді ұнтақтау цикліне дайын ерітінділер бөлімінен құбыр арқылы коллектор арқылы беріледі, оның әр жарты бөлікке тарату құбырлары мен науалары бар. Артық әк реагент бөлімшесінің ыдыстарына науа арқылы қайтарылады.

      Әк сүтіндегі CaO концентрациясын бақылау химиялық әдіспен жүзеге асырылады. Құбырлардың қабырғаларында әктің шөгуін болдырмау үшін ерітінді өндірілгеннен кейін мезгіл-мезгіл сумен шаю жұмыстары жүргізіледі.

      В17 мыс сульфидті кендерін, құрамында алтыны бар кендерді және металлургиялық өндірістің шлактарын өңдеу жөніндегі байыту фабрикасына мыналар жатады:

      ірі, орташа және ұсақ ұсақтау корпустары бар ұсақтау бөлімшесі;

      ұсақтау, флотациялық және реагенттік бөлімшелері бар бас корпус;

      ұсақтау, ұсақтау және қоюлату бөлімшелері бар түрлендіргіш қождарды қайта өңдеу цехы;

      сүзгі алаңы;

      машиналар мен арнайы механизмдерді жөндеу және қызмет көрсету бөлімшесі бар қалдықтарды сақтау цехы.

      Ұсақтау үш сатылы схема бойынша жүзеге асырылады.

      Ірі ұсақтау.

      Ірі ұсақтауға берілген металлургиялық өндірістің кендері мен қождарын кезекпен жұмыс істейтін екі роторлы вагон аударғыш түсіреді. Ылғалды кендер түскен жағдайда кенді түсіру ылғалды кенді шихтауды жүзеге асыру мақсатында бір мезгілде екі вагон аударғыштан жүргізіледі.

      Разрядталған кен бұрынғы торлы экрандардан пайда болған бетке оралады, конустық ұсатқышқа түседі.

      Разрядталатын кен мен қождар ірі ұсақтау жүзеге асырылатын ККД  - 1500  /180 ГРЩ конустық ұсатқышқа түседі.

      Ірі ұсақтау бөлімшесі жер бетінен 23,6 метр тереңдікте жерге толығымен тереңдетілген, бұл бөлімшенің қабылдау алаңына вагондарды беру үшін қосымша жабдықты орнату қажеттілігін болдырмайды. Ұнтақтағыштың тиеу аузы - 1500 мм, түсіру саңылауы-180 мм.ең үлкен өлшемде 1300 мм-ге дейін рұқсат етіледі. Ірі ұсақтаудан кейінгі кендердің мөлшері-0-350 мм. ұсатқыштың жұмыс кеңістігі – 180 мм.

      Жеңіл типтегі қоректендіргіштерден ірі ұнтақталған кен мен қождар екі бөлек конвейер жіптерінен тұратын көлбеу таспалы конвейер жүйесіне шамадан мың жүктеледі.

      Ұсақталған кеннің артық болуы немесе негізгі корпустағы бункерлерді кенмен толық толтыру кезінде кенді ірі ұсақтаудан кейін конвейерлермен кен қоймасының конвейеріне беруге болады (таспаның ені - 1600 мм, ұзындығы - 132  м), одан ашық қоймаға кенді жоғарғы түсіру жүреді, оның сыйымдылығы 60  000  тонна кен. Ұсақталған кендердің ашық қоймасы жоталық типте жобаланған және екі бөліктен тұрады: кендердің табиғи беткейлері бар ашық жерүсті (шамамен 45о бұрышы) және жерасты бөлігі, бұл қатардың төменгі бункерлік жармыңының қоры. Төменгі бөлігінде бункер Люк саңылаулары бар қоймамен жабылған. Қойманың астында туннельде қайтарылатын конвейер орналасқан.

      Ұсақтау бөлімінен ірі ұсақталған кен шаттл тасымалдаушыларға қабылданады, олар оны сыйымдылығы 1400 тонна болатын орташа ұсақтау корпусының бункерлерінің бүкіл ұзындығы бойынша біркелкі таратады.

      Орташа ұсақтау 5 конустық ұсатқышта жүзеге асырылады. Ұсақтау циклі ашық,бақылаусыз. Орташа ұсақтаудан кейінгі кендердің мөлшері-80-0 мм. ұсақтау дәрежесі - 4,4.

      Орташа ұсақтаудан кейін кен ені 800 мм және ұзындығы 12 500 мм транспортермен 3500х500 мм өлшемді инерциялық өзін - өзі орталықтандыратын экранға жіберіледі. экранның тербеліс амплитудасы-6 мм. Елеу бетінің көлбеу бұрышы-15,5 о. Минус экранның минус материалы минус 25 мм эструс арқылы оны негізгі корпустың бункеріне беру үшін тасымалдаушыға түседі, ал плюс экранның плюс материалы 25 мм ұсақ ұсақтағыштарға түседі. Кенді ұсақтау ашық циклде ұсатқыштарда жүзеге асырылады.

      Ұсақ ұсақталғаннан кейін кен минус экран материалымен біріктіріліп, барлық ұсақтау жіптері үшін жинақталған конвейерге бірге түседі. + 20 мм сынып мазмұны-ұсақталғаннан кейін дайын өнімде 22 % - дан аспайды. Зауыттың әр бөлімі шикізаттың белгілі бір түрін өңдеуге арналған. Режимдік картаға сәйкес кен мен қожды зауыт секциялары бойынша бөлу тәртібі белгіленеді. Металлургиялық өндірістің кендері мен қождары ұсақ ұсақталғаннан кейін минус 20 мм конвейер арбаларымен бас корпустың ұсақтау бөлімшесінің бункеріне тиеледі. Кен бункері сыйымдылығы 21000 тонна параболалық қиманың аспалы металл конструкциясы түрінде жасалған. Бункердің түбіне биіктігі 1,5 метр, жоғарыдан ашық аспалы шұңқырлар бекітілген. Шұңқырлардың төменгі бөлігінде 900-ден 1100 мм-ге дейінгі жағалар бар, олар арқылы кендер қоректендіргіштерге ауысады. Пластиналық фидерлердің диаметрі 2100 мм. фидерлердің астынан құрастырмалы конвейерлер өтеді, олардан кен бойлық көлбеу конвейерлерге шамадан мың жүктеледі және айналмалы кенді бөлгіштің көмегімен әр бөлімде 2 өзек диірмені арасында бөлінеді. Диірмендердің кендермен біркелкі қоректенуі Автоматты реттеумен қамтамасыз етіледі. Схема, мынадайдей: конвейерлерде орнатылған конвейерлік таразылар табақша бергіштердің кескіш пышақтарымен бұғатталған. Секцияға берілген кен шығыны эмө20 аспабындағы зондпен белгіленеді.

      Металлургиялық өндірістің кендері мен қождарының флотациясы мыналарды қамтиды: негізгі флотация, секциялардың негізгі флотациясының басына бірінші тазарту қалдықтарын қайтарумен көбік өнімдерін бірінші тазарту, бірінші тазарту басына өнеркәсіптік өнімді қайтарумен екінші тазарту және екінші тазарту басына өнеркәсіптік өнімді қайтарумен үшінші тазарту.

      Дайын мыс концентраттары қоюлануға ұшырайды, ол қоюлану бөлімшелерінде жүреді, онда диаметрі 30 м, биіктігі 3,6 м, қоюлану ауданы 707  м2 болатын перифериялық жетегі бар Қоюландырғыштар жұмыс істейді. Концентраттарды жүктеу әдісі орталық болып табылады. Қоюландырылған өнім диафрагмалық сорғылармен қоюландырғыштан зумпф құм сорғыларына айдалады, олар концентратты сүзгі учаскесіне, бұдан әрі - металлургия зауытының шихтасын дайындау цехына айдайды. Мыс концентраты 88-90 % және 0,14 % Молибден алынған кезде 16-17 % құрайды.

      Көптеген мыс зауыттарының жұмыс көрсеткіштері жоғары. Мыс алу көбінесе 90-95 % құрайды және іс жүзінде 80 % - дан төмен емес, бұл тотыққан мыс минералдарының болуымен тікелей байланысты. Концентраттағы мыс мөлшері флотацияланатын минералдардың түріне және металлургиялық қайта бөлу талаптарына байланысты, сондықтан ол 12-ден 47 %-ға дейін өзгереді (орта есеппен 20-25 %).

3.4.6.3. Мыстың тотыққан кендері

      Тотыққан мыс кендері тотығу дәрежесіне байланысты сульфидті және тотыққан минералдардың бөлек флотациясы бар схема бойынша байытылады. Егер тотыққан минералдар малахит пен азуритпен ұсынылса және олардың мөлшері салыстырмалы түрде аз болса, олар алдын ала сульфидизациядан кейін сульфидтермен бірге флотацияланады. Таза тотыққан мыс кендері үйінді шаймалау әдісімен немесе аралас әдістермен өңделеді.

      Сульфидті және тотыққан мыс минералдарының флотациясы бөлек технологиялық схема негізінен құрамында халькозин, халькопирит, малахит, азурит және куприт бар кен зауыттарында қолданылады. Кендегі мыстың жалпы мөлшері 5 %-ға дейін, оның ішінде тотыққан 3 %-ға дейін жоғары. Сульфидті минералдарды алу қиын емес. Сульфидтер этил және изопропил ксантогенаты, көбіктендіргіш және әк көмегімен флотацияланады.

      Тотыққан минералдардың реагенттік флотация режимі күрделірек. Тотыққан флотацияның басында күкіртті натрий (1,1 кг/т) оксид сульфидизаторы және шлам пептизаторы ретінде дозаланады. Флотация кезінде РН 8,5–9,5 қолдайды. Пальма және аполярлы май (әрқайсысы 75 г/т) және амил ксантогенаты жемшөп ретінде қолданылады. Кеннен мыс алу 80-85 % құрайды.

      Тотыққан мыс кендерін өңдеудің аралас әдістерінен профессор В.Я.Мостовина әдісі кең таралды. Бұл әдіс бойынша ұсақталған кенді күкірт қышқылымен шаймалайды, еріген мысты губка темірімен немесе шойын жоңқаларымен цементтейді және цемент мысын флотациялайды.

      Аралас флотациялық-гидрометаллургиялық процесс хризоколла, малахит, азурит және купритпен ұсынылған шамамен 20 % тотыққан мыс бар кендерде қолданылады. Құрамында орта есеппен 0,9–1 % жалпы мыс бар кеннен 80-85 % мыс алынады.

      Мысты ерітіндіден тұндыру үшін -0,5 мм ұсақ ұнтақталған темір қолданылады. шаймалау процесінде РН 1,5–2,3 сақталады. Кейде РН цементтеу алдында әк сүтін қосу арқылы 2,9–3 дейін көтеріледі, бұл темір шығынын біршама азайтуға мүмкіндік береді.

      Цементтеуден кейінгі ерітіндідегі мыс мөлшері 0,01–0,02 г/л құрайды.ерітіндіден мысты толық тұндыру үшін металл темірмен бірге кальций сульфиді қолданылады. Бұл жағдайда мыс сульфид түрінде де, металл түрінде де тұнбаға түседі. Сульфид пен металл мыс бірге флотацияланады.

      Цемент мыс флотациясының оңтайлы рН мәні 4-4, 9 құрайды. РН-ны реттеу үшін кейде цементтеуден кейін целлюлозаға аз мөлшерде әк сүті беріледі. Реакцияланбаған темір флотация қалдықтарынан магниттік Сепараторда ұсталады және қайтадан процеске қайтарылады. Кейде флотация алдында целлюлозадан темір магниттік әдіспен алынып, цементтеуге қайтарылады.

      Цемент мысының тиімді жинаушылары гидролизденген аэрофлоттар (әсіресе алкоголь) және минеректер болып табылады. Жинаушылардың шығыны 50-150 г/т құрайды, аэрофлоттар, диксантогенидтер, меркаптобензотиазол және басқа да қосымша жинаушылар карбон қышқылдары мен аполярлы майлар (тұтыну шамамен 100 г/т).

      Көбік түзгіштерден қарағай майы, крезил қышқылы, метилизобутилкарбинол және аэрофрос қолданылады. Кейде аз мөлшерде (5- 50  г/т) тау жыныстарының пептизаторларын (қоюландырылған фосфаттар және басқалары) қолдану пайдалы.

      Соңғы онжылдықтарда бай кендердің, әсіресе индустриалды дамыған аудандарда айтарлықтай сарқылуы болды. Нәтижесінде дәстүрлі емес шикізат көздерінен металдар өндірудің жаңа әдістерін іздеу және енгізу қажеттілігі туындады. Мұндай көздерге тотыққан, кедей сульфидті және бай түсті металл кендері жатады. Мысты, мырышты, қорғасынды, күшәнты және басқа металдарды өздігінен шаймалау арқылы ластанудың ұзақ мерзімді көзі болып табылады. Мұндай объектілердің қоршаған ортаға зиянды әсерінен құтылудың ең ұтымды тәсілі-үйінді және жерасты шаймалауды ұйымдастыру.

      Осылайша, шаймалау бір уақытта екі мәселені шешуге арналған: металл өндірісінің шикізат базасын кеңейту және осы аудандардың экологиясын жақсарту.

      Тотыққан кендерден мысты үймелі сілтісіздендіру технологиясы

      Алғаш рет мысты үймелі сілтісіздендіру XVI ғасырда Венгрияда жүргізілді, тек ХХ ғасырдың ортасында бұл технология әлемнің көптеген елдерінде қолданыла бастады. Оксидті мыс кендерін үймелі шаймалау қазіргі уақытта мысты алудың берік орныққан аз шығынды тәсілі болып табылады. Бұл әдіспен әлемдік мыс өндірісінің шамамен 20 % өндіріледі.

      Тотыққан кендерден мысты үймелі шаймалау технологиясы мынадай кезеңдерді қамтиды: ұсақтау, гидрооқшауланған негізге кен төсеу, сілтісіздендіру, өнімді ерітіндіден мыс алу, мысты қайта алу, мыс реэкстрактінің электролизі, қалдықтарды кәдеге жарату.

      Бұл процестің егжей тегжейлі технологиялық схемасы 3.25-суретте көрсетілген.


     


      3.25-сурет. Тотыққан кендерді үймелі сілтісіздендіру әдісімен өңдеудің технологиялық схемасы


      Үймелі сілтісіздендіру алдында кенді ұсақтау кенді өңдеудің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін арттыру мақсатында жүргізіледі. Кейбір жағдайларда бұл операцияны енгізу металды алудың 1,5-2 есе артуына әкеледі. Үйінді шаймалау алдында кенді ұсақтау 1000-300-ден 50-7 мм-ге дейін жүзеге асырылады (бастапқы ірілігі кен өндіру жағдайларына, ал соңғысы шикізаттың нақты құрамына байланысты). Операция көбінесе стандартты щек және конустық ұсатқыштарда жүзеге асырылады. Егер ұсақталған өнімде сүзу қасиеттеріне теріс әсер ететін саз компонентінің көп мөлшері болса, кенді қатарға салмас бұрын күкірт қышқылының қоспасымен помадаға салады. Түйіршіктеу самыңында күкірт қышқылын қосу шаймалау ұзақтығын қысқартуға мүмкіндік береді.

      Мысты үймелі шаймалау алдында алаңда дайындық жұмыстары жүргізіледі. Жердің жоғарғы құнарлы қабаты алынып, бөлек жерде жиналады. Бұл жер кейіннен қалпына келтіру кезінде қолданылады. Тегіс аймақ сазбен жабылған және су өткізбейтін қабат алу үшін тегістелген. Сонымен қатар, пленка төселген немесе сайт бетондалған. Алаңның көлбеуі ерітінді қабылдағышқа қарай жүзеге асырылады, әдетте бұл жерден оқшауланған үлкен су қоймалары. Гидроизоляция ретінде көбінесе арзан пленка қолданылады, одан сүзгіге қарсы экран жасау топырақты, жерүсті және жерасты суларын ерітінділерден сенімді қорғауға мүмкіндік береді, сонымен қатар металмен байытылған ерітіндінің ағып кетуіне жол бермейді. Дренажды ерітінділерді жинауға арналған құбырлар жүйесі пленкаға салынған.

      Көлемі бойынша дайындалған кен гидрооқшаулағыш негізге қатарға қойылады. Материалдың қолайлы гидрофизикалық қасиеттерін жасау үшін Кендегі саз компонентінің мөлшері артқан кезде үйінді шаймалау қатарының биіктігі төмендейді. Мыс кендерін өңдеу кезінде қатардың биіктігі 0,5 м-ден аспайтын жағдайлар бар, әдетте, мысты үймелі сілтісіздендіру қатарының биіктігі 2-ден 8 м-ге дейін болады, қатардың салыстырмалы түрде төмен биіктігіне және кәсіпорындардың жоғары өнімділігіне байланысты жылжымалы конвейерлер мен қатарлы конвейерлер жиі қолданылады. Кен үйіндісі бірнеше талаптарға сай болуы керек: шаймалау ерітіндісіне өткізгіштігі, жеткілікті механикалық беріктігі, "өлі" аймақтары жоқ.

      Қатарға салынған кен күкірт қышқылының ерітіндісімен шайылады. Қышқыл ерітіндісімен қатарды суару эмитенттік жүйенің көмегімен жүзеге асырылады. Ерітінділерді кен үйіндісі арқылы сіңіру процесінде мыс минералдары ериді. Қатардан ағызылатын құрамында мыс бар ерітінділер тұндырғыш тоғанға құбырлар мен арналар жүйесінің көмегімен жиналады. Тоғанда ерітінділерде болатын қатты заттар тұндырылады. Тоғандардан тазартылған ерітінділер мыс алуға жіберіледі.

      Үйінді сілтісіздендірудің өнімді ерітінділері көбінесе мыс үшін салыстырмалы түрде нашар (5 г/л дейін) және құрамында көптеген металдар бар: темір, магний және басқалары (40-50 г/л дейін). Осыған байланысты бұл ерітінділер көп жағдайда мысты тікелей алуға жарамсыз. Мысты алудың қолайлы жағдайларын жасау үшін мысты сұйық экстракция арқылы концентрациялау жүзеге асырылады. Бұл әдіс белсендірілген көмірге цементтеу және сорбция сияқты процестерге қарағанда бірқатар артықшылықтарға ие. Сорбция процесі мыс құрамының жоғары болуына және сорбенттердің салыстырмалы түрде төмен сыйымдылығына байланысты өнімді ерітінділерден мыс алу үшін аз қолданылады. Сонымен қатар, өнеркәсіпте сорбциялық технологияны енгізу үлкен сорбция майданын ұйымдастыруды қажет етеді, бұл ақырында ерітінділерден металдарды алу үшін күрделі және пайдалану шығындарының артуына әкеледі.

      Мыс экстракциясы әртүрлі жабдықта жүзеге асырылады, оның ең көп тарағаны-тұндырғыш араластырғышты орнату. Ерітінділердің химиялық құрамына және мыс құрамына байланысты экстракция операциясы бір немесе бірнеше сатыда жүзеге асырылады. Мыс экстракциясы жағдайында бірнеше сатыда су және органикалық фазалардың қарсы ағымы ұйымдастырылады. Экстракция нәтижесінде мыс 85-95 % органикалық фазаға өтеді, ал қоспалардың негізгі бөлігі сулы ерітіндіде қалады. Экстракциядан кейін металлсыз сулы ерітінділер күкірт қышқылымен нығайтылып, шаймалауға қайтарылады. Мыспен қаныққан органикалық фаза реэкстракция самыңына жіберіледі, ол 180- 190 г/л деңгейінде күкірт қышқылының құрамына дейін қышқылданған мыс электролизінен кейінгі ерітінділермен жүзеге асырылады.кейбір жағдайларда, реэкстракция самыңына дейін өнімді ерітінділерде қоспалардың едәуір мөлшері болған кезде, құрамында қышқыл мыс бар ерітіндімен органикалық фазаны жуу операциясы жасалады. Жуу нәтижесінде органикалық фазаны металдардан қоспалардан қосымша тазарту жүреді. Реэкстракция нәтижесінде алынған сулы ерітіндіде 40-тан 48 г/л-ге дейін мыс бар. Бұл ерітіндідегі қоспалар металдарының жиынтық құрамы 1-3 г/л аспайды. реэкстракция самыңынан Металлсыз органикалық фаза үймелі шаймалаудың өнімді ерітінділерінен мыс алуға қайтарылады.

      Тауар реэкстрактісі электролиз бөлімшесінің айналым ерітінділерімен араласады. Құрамында 35-40 г/л мыс бар алынған ерітінді Мыстың электролиттік экстракциясына жіберіледі. Электролиз үшін қорғасын қорытпаларынан жасалған анодтар және тот баспайтын болаттан немесе катодты мыс матрицасынан жасалған катодтар қолданылады. Электролиз процесі нәтижесінде мыс катодты матрицалардың бетіндегі ерітіндіден тұнбаға түседі. Катодты мыс қабатының қажетті қалыңдығына жеткеннен кейін катодтар электролизерден шығарылады, ал мыс парақтары Болат матрицалардан арнайы сындырғыштарда бөлінеді. Егер мыс матрицалары катод ретінде қолданылса, катодтармен қосымша операциялар жасалмайды. Катодты мыс парақтары кәсіпорындардың тауарлық өнімі болып табылады.

      Үймелі шаймалаудан кейін пайдаланылған қатарлар залалсыздандырылады және рекультивацияланады. Егер кенде саз компонентінің аз мөлшері болса, пайдаланылған қатарлар жұмыс істейтін жерде қалдырылады, ал оның үстіне үйінді шаймалаудың жаңа кен қатарлары пайда болады. Әйтпесе кенді алу және оны үйіндіге тасымалдау жүзеге асырылады.

      Мысты үймелі сілтісіздендіруді жүргізудің негізгі ерекшеліктері. Тотыққан кендерден мысты үймелі шаймалаудың бай әлемдік тәжірибесіне қарамастан, Қазақстанда үймелі шаймалау әдісімен тотыққан кендерді қайта өңдеу бойынша бірнеше кәсіпорын ғана бар. Қазақстанда жаңа кен орындарында да, жұмыс істеп тұрған өндірістердің үйінділерінде де тотыққан мыс кендерінің үлкен қорлары шоғырланғандығына сүйене отырып, жақын арада біздің елімізде мысты үймелі шаймалау технологиясының қарқынды дамуын күту керек.

      Шетелде жұмыс істеп тұрған мыс үймелі шаймалау кәсіпорындарының көпшілігі жылы және құрғақ климаты бар аймақтарда орналасқандықтан, климаттық ерекшеліктеріне байланысты біздің елімізде бұл процесті іске асыру арнайы техникалық шешімдерді әзірлеуді талап етеді: Қазақстанда мысты үймелі шаймалаудың негізгі ерекшелігі процесті теріс температура жағдайында жүргізу болып табылады. Суық климатта мысты үймелі шаймалауды жүзеге асырған кезде арнайы шараларды қарастырған жөн, мысалы:

      сілтісіздендіру ерітінділерін жылыту;

      суару жүйесін тереңдету;

      магистральдық құбырлар мен өнімді құбырларды жылу оқшаулау.

      Тағы бір маңызды ерекшелігі-көптеген аумақтарда жауын-шашын мен судың булану мөлшері арасындағы оң су балансының болуы. Құрғақ климаты бар елдерде үйінділерден кейін пайдаланылған кен үйіндіге шығарылады, онда оның табиғи кебуі орын алады және қышқыл ағындардың қоршаған ортаға түсуіне жол берілмейді. Қазақстанда мысты үймелі шаймалауды іске асыру кезінде пайдаланылған қатарда қалған күкірт қышқылын бейтараптандыру жөніндегі іс-шараларды көздеу қажет. Сонымен қатар, атмосфералық жауын-шашынның әсерінен үйінді шаймалау процесінде айналым ерітінділерінің артық мөлшері пайда болуы мүмкін, оны қалдық қоймасына қоймас бұрын бейтараптандыруға тура келеді.

      Айта кету керек, кейбір кәсіпорындар қатардың гидрооқшаулағыш негізін алдын-ала дайындамай, үйінді сілтісіздендіруді жүзеге асырады. Тотыққан және баланстан мың кендердің жатқан үйінділеріне күкірт қышқылының ерітіндісімен суару жағдайлары бар, яғни топырақты, жерүсті және жерасты суларын ерітінділермен және ауыр металдармен ластанудан қорғаусыз.

      Қоршаған ортаға және тотыққан кендерден мыс алудың тиімділігіне зиянды әсер етуі мүмкін көптеген факторларды ескере отырып, үйінді шаймалау технологиясын жүзеге асырмас бұрын кендердің технологиялық қасиеттеріне егжей-тегжейлі зерттеулер жүргізу қажет. Бұл зерттеулер кенді Өңдеудің оңтайлы параметрлерін таңдауға және қоршаған ортаның ластануымен байланысты тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құрылыс аймағының климаттық сипаттамасын егжей-тегжейлі зерттеу қажет. Бұл зерттеудің нәтижелері технологиялық регламентті әзірлеу және кәсіпорынды кейіннен жобалау мен салу кезінде ескерілуі керек.

      Қазақстанда С3 кәсіпорнында мыс тотыққан кендерін қайта өңдеу катодты мыс алынғанға дейін гидрометаллургияның жаңа технологияларын пайдалана отырып салынған.

      Тотыққан кендерді қайта өңдеу технологиясы мысты (КВ/HL) үймелі шаймалауды, содан кейін технологиялық ерітінділерді сұйық экстракциямен және электролизбен (ПВХ/SX-EW) қайта өңдеуді қамтиды. Жүргізілген зерттеулерге және ұқсас кенді қайта өңдейтін қолданыстағы гидрометаллургиялық өндірістердің жұмыс тәжірибесіне сәйкес тотыққан мыс кендерін байытудың технологиялық схемасы ұсынылды, оның ішінде: ұсақталмаған кенді күкірт қышқылды ерітінділермен үймелі сілтілеу; SX-EW технологиясы бойынша азық-түлік ерітінділерін қайта өңдеу мыналарды қамтиды: сұйық экстракцияның үш параллель самыңы, реэкстракцияның бір самыңы және катодты мыс алу үшін электролиз.

      Тотыққан кендерді қайта өңдеу зауыты мыналарды қамтиды: оксидті кендерді қайта өңдеу бойынша шаймалау жастықшасы; экстракция және электролиз цехының қышқылды түсіру учаскесі, экстракция және электролиз цехының қышқылдың үйілген резервуарының алаңы.

      Үйінді сілтісіздендіру

      Үйінді сілтісіздендіру алаңының орналасқан жері жер жұмыстарының көлемін минимумға дейін азайту, шахта карьерінен алаңға дейінгі қашықтықты азайту және анықтамалық мәліметтерге сәйкес таяз сулар көкжиегі жоқ жерлерде орналасудың баламасын іздеу мақсатында анықталды. Үймелі шаймалау алаңының 120,8 млн.. тонна тотыққан кенді өңдеуге арналған номиналды қуаты бар, 10 жыл қызмет ету мерзімі ішінде ең жоғары жалпы биіктігі 65 м жетеді және карьердің оңтүстік-шығысында және өндірістік аймақ құрылыстарының шығыс жағында орналасқан. Алаң теңіз деңгейінен 350 метр биіктікте орналасқан және оның конфигурациясы жалпы ауданы 1 486 861 м2 аумақты қамтитын стационарлық алаң түріне сәйкес келеді. Шаймалау жастықшасының дизайны мыналарды қамтиды: үйінділерді шаймалауға қол жеткізу үшін көтергіштер мен пандустардан тұратын 5 деңгейлі кен төселген негіз платформасы. Бірінші көтерілу ауыспалы биіктікте, ал екіншіден бесіншіге дейінгі биіктік 13 м құрайды; суару траншеялары (дренаж және ерітіндіні технологиялық тоғанға жіберетін ерітінді жинау жүйелері); анкерлік траншеялар; негізгі құрама траншея; күзет бермалары.

      Үйінді сілтісіздендіру алаңы карьерге жақын орналасқан. Алаңның негізі-тығыздалған топыраққа төселген геомембрана, оған құрама құбырлар орналастырылған және қиыршық тас қабатымен қорғалған. Өндірілген кен карьерлік самосвалдармен тасымалданады және бульдозерлерді қолдана отырып, шаймалау жастығына салынады.

      Сілтісіздендіруден кейін байытылған ерітінді кейіннен электролизбен сұйық экстракция әдісімен өңдеуге жіберіледі. Соңғы өнім-катодты мыс.

      Сілтісіздендіру ерітінділерін қайта өңдеу. Сілтісіздендіруден кейінгі азық-түлік ерітінділері сорғылармен сұйық экстракция және электролиз (SX-EW) зауытына беріледі. Ерітінділерді қайта өңдеу схемасы параллельді сериялы экстракцияның үш кезеңінен, реэкстракция мен электролиздің бір кезеңінен тұрады. Ерітінділерді өңдеу самыңында мыс алу 91,7 % құрайды. Экстракциялық өңдеуден алынбаған айналым ерітінділері бар мыс үймелі шаймалауға қайтарылады. Осы айналымды ескере отырып, кеннен катодты мысқа экстракцияны 56,3 % үйінді шаймалау ерітіндісіне мыс экстракциясына тең деп санауға болады.

      Ерітінділерді экстракциялық қайта өңдеу. Мысты алу үшін жартылай өнеркәсіптік қондырғыдағы технологиялық сынақтардың нәтижесінде экстракция схемасын E1(p)+E2(p)+E3(p)+1s етіп өзгерту туралы шешім қабылданды, онда сұйық экстракция процесі E1(p)+ E2(p)+E3(p) экстракциясының үш кезеңінен өтеді және бір реэкстракция кезеңі 1S. PLS ағыны үш ағынға бөлінеді E1, E2, E3 параллель. Параллель Схемадан тазартылған ерітінділер жалпы тазартылған тоғанға ағып кетеді. Барлық кезеңдерде бірдей мөлшердегі экстракторлар қолданылады. Органикалық және су фазасын араластыру әр экстракторда екі араластыру камерасында (үгіткіштерде) жүзеге асырылады (кейбір өндірушілерде үшеуінде). Араластырудың бірінші кезеңінде араластыру турбиналық сорғымен, екінші кезеңде-қосалқы турбинамен жүзеге асырылады. Бірінші араластыру камерасындағы араластырғыштағы турбиналық сорғы тек араластыруды қамтамасыз етуге ғана емес, сонымен қатар алдыңғы кезеңдерден су және органикалық фазаларды айдауға арналған. Араластырудың екінші кезеңіндегі турбиналар дисперсті тамшыларды эмульсия түрінде ұстауға арналған.

      Электролиз. Сайттың негізгі қондырғысы-электролиз ваннасы, ол ені мен тереңдігі анодтар мен катодтардың өлшемдерімен анықталатын тікбұрышты құты. Электролиз цехы 2 серияға бөлінген, олардың әрқайсысында 2 бөлім бар. Әр серияда қаныққан қыздырылған электролит 11 алдын ала тазартылған ваннаға беріледі. Алдын ала тазартылған электролиз ванналары қаныққан электролиттен органикалық қалдықтарды кетіруге мүмкіндік береді және осылайша 43 коммерциялық электролиз ванналарын сүзгіден кейін қалған органикалық іздерден қорғайды.

      3.26 - суретте С3 кәсіпорнының тотыққан кен зауытының шикізаты мен өнімінің балансы көрсетілген.

     



      3.26-сурет. Тотыққан кендерді өңдеу зауытының шикізаты мен өнімінің балансы

      3.27-суретте тотыққан кендер зауытының 2015-2019 жылдардағы техникалық-экономикалық көрсеткіштері келтірілген.

     



      3.27-сурет. Кен алудың С3 фабрикасының тотыққан кен зауыты бойынша мыстың жалпы өндірісіне тәуелділігі

3.4.6.4. Мыс-мырыш-пирит кендері

      Мыс-мырыш кендері мыспен қатар мырыш алу көзі болып табылады. Мырыштың негізгі минералы-сфалерит немесе мырыш. Табиғатта қоспалардың құрамына байланысты минералдар бөлінеді: клейофан-түссіз қоспасыз таза сорт, марматит - қара безді мырыш алдамшы және вюрцит-марганецті мырыш алдамшы. Мырыштың флотациялық қасиеттері оның кристалдық торына изоморфты түрде енетін қоспаның түрімен анықталады. Сфалериттің тығыздығы 3,5-4,3 кг/м3, қаттылығы 3-4, мырыш мөлшері 67,1 % (қоспасыз таза алдау).

      Мыс-мырыш-пирит кендері флотация режимі тұрғысынан ең күрделі түрлердің бірі болып табылады.

      Басқа сульфидті минералдарға қарама-қарсы тотығу мырыш алдамшысының флотациясын төмендетеді. Сфалерит активаторлары-мыс және қорғасын иондары, олар ксантогенат типіндегі жемшөптермен мырыш катионына қарағанда ерімейтін қосылыстар береді. Мырыш алдамшы депрессорлары-мыс мырыш және полиметалл кендерін флотациялауда қолданылатын мырыш сульфаты, сондай-ақ натрий күкірті, цианидтер, сульфит және натрий тиосульфаты. Бұл депрессорлар мыс сульфидті минералдарды сфалериттен бөлуге мүмкіндік береді. Цианид пен мырыш сульфатының тіркесімі ең көп таралған, өйткені бір мырыш сульфатының немесе цианидтің депрессиялық әсері әрқашан тиімді бола бермейді. Мыс пен мырыш сульфидтерінің селективті бөлінуіне мыс минералдарының тотығуы мен еруі кезінде пульпаға өтетін мыс иондарының сфалеритті белсендіруі кедергі келтіреді Цианидті мырыш алдамшы депрессор ретінде қолдану өте мұқият және дәл дозаны қажет етеді, өйткені ол мыс сульфидті минералдарға да депрессиялық әсер етеді. Жақында натрий сульфаты мырыш сульфатымен немесе натрий сульфитімен, натрий сульфатымен және мырыш сульфатымен бірге мырыш алдамшы депрессор ретінде қолданылады.

      Мыс-мырыш кендерін байыту ерекше қызығушылық тудырады, оның ерекшелігі мыс, мырыш және темір сульфидтерінің өзара тығыз өнуі болып табылады, ал сульфидтер салыстырмалы түрде дөрекі ұнтақтау кезінде бос жыныстардан босатылады. Зерттеулер көрсеткендей, пайдалы минералдардың бос тау жыныстарынан бөлінуі кенді 60-70 % -0,074 мм дейін ұнтақтау кезінде пайда болады.мыс және мырыш минералдарымен пирит қосылыстарының ашылуы минус 0,02–0,03 мкм сыныбының 100 % дейін ұнтақтау кезінде ғана жүреді. Сонымен қатар, бұл кендерде сфалериттің активтенуін тудыратын целлюлозадағы мыс иондарының негізгі көздері болып табылатын қайталама мыс минералдары (ковеллин, халькозин) және мыс сульфаты жиі кездеседі.

      Минералды құрамы мен пайдалы компоненттерінің құрамына байланысты мыс-мырыш кендері төрт түрге бөлінеді:

      1) құрамында түсті металдар көп болатын қатты сульфидті кендер. Олардағы сульфидті минералдардың мөлшері 75 – 95 % құрайды;

      2) түсті металдардың құрамы төмен қатты сульфидті кендер;

      3) түсті металдардың мөлшері жоғары мыс-мырыш кендері;

      4) түсті металдардың аз мөлшері бар қиылысқан кендер. Олардағы сульфидті минералдардың мөлшері 20 – 30 % құрайды.

      Құрамында мырыш бар кендерді байыту кезінде алынатын мырыш кон-орталықтары 3.30-кестеде келтірілген техникалық талаптарға жауап беруі тиіс [33].

      3.30-кесте. Мырыш концентраттары мен өнімдеріне қойылатын техникалық талаптар

Р/с

Концентрат маркасы

Мазмұны, %

мырыш, кем емес

қоспалар, артық емес

темір

кремнезем

мыс

күшән

1

2

3

4

5

6

7

1

КЦ-1

56

5

2

1

0,05

2

КЦ-2

53

7

3,5

1,2

0,1

3

КЦ-3

50

9

4

1,5

0,3

4

КЦ-4

45

12

5

2,5

0,5

5

ӨӨМ (өнеркәсіптік өнім мырыш)

40

16

6

3,5

Нормаланбайды

      Байыту фабрикаларында қолданылатын мыс-мырыш сульфидті кендерін флотациялаудың технологиялық схемаларын мынадай түрлерге бөлуге болады:

      1) селективті схемалар, процестің басында мыс суль-фидтері флотацияланған кезде, мыс флотациясының қалдықтарынан сфалерит флотацияланады, ал мырыш флотациясының қалдықтары пирит концентраты болуы мүмкін (қатты сульфид кендері флотацияланған кезде) немесе олардан пирит флотацияланады;

      2) ұжымдық селективті схемалар, процестің басында барлық сульфидті минералдар ұжымдық мыс-мырыш немесе мыс-мырыш-пирит концентратына ауысады, содан кейін оны екі немесе үш концентратқа бөледі.

      Қатты сульфидті кендер селективті флотация схемасы бойынша сәтті байытылған (3.28-сурет). Бұл схема бойынша кендер 95 % сынып – 0,074 мм-ге дейін ұнтақталады. негізгі мыс флотациясының қоректенуіндегі целлюлозаның сілтілігі 30 г/м3 дейін бос кальций оксиді, мырыш флотациясының қоректенуінде - 200-300 г/м3 және пирит депрессиясы үшін мырыш концентратын тазартуда 900-1000 г/м3 дейін көтеріледі. Жинаушылар – бутил ксантогенаты (230 г/т), бутил аэрофлоты (60 г/т). Сфалерит депрессиясы үшін цианид (160-200 г/т) және мырыш сульфаты (1500-1600 г/т), ал сфалеритті белсендіру үшін мыс сульфаты (1000-1100 г/т) қолданылады. Сульфидтердің тотығуын болдырмау үшін ұнтақтау процесіне кейде натрий сульфаты беріледі.

     


      3.28-сурет. Мыс-мырыш кендерін тікелей селективті флотациялау схемасы

      Соңғы жылдары мыс-мырыш кендерін өңдейтін байыту фабрикаларында мыс-мырыш концентраттарын депрессия үшін сульфит пен натрий тиосульфатын, сондай-ақ күкірт қышқылының тұздарын натрий күкіртімен және мырыш сульфатымен бірге қолдана отырып, цианидсіз бөлу технологиясы сәтті енгізілді. Ұжымдық концентраттарды бөлудің бұл технологиясы алтынның цианид ерітінділерінде еруіне жол бермеу және цианның сарқынды суларға енуіне жол бермеу арқылы оның жоғалуын едәуір төмендетуге мүмкіндік берді.

      Мыс-мырыш кендерін байыту кезінде ұжымдық-селективті флотация схемасы кең таралды (3.29-сурет).

     


      3.29-сурет. Мыс-мырыш кендерін байытудың ұжымдық-селективті схемасы

      Құрамында 35 % күкірт бар мыс-мырыш кендері қиылысқан кендер болып табылады. Мыс және мырыш сульфидтерінің ұжымдық флотациясы кенді 87- 92  % сыныпты -0,074 мм екі сатыда ұнтақтағаннан кейін жасалады. I кезеңде ұжымдық концентрат (бас) алынады, ол бірден үшінші тазартуға жіберіледі. Ұжымдық флотацияның II концентраты үш рет тазартылады. Негізгі ұжымдық флотациялардағы бос кальций оксидінің мөлшері 150-500 г/м3, тізбектелген 250- 500 г/м3 құрайды. Мыс сульфаты мырыш алдамшысын белсендіру үшін ұжымдық флотацияға беріледі. Жинаушы-изопропил және бутил ксантогенатының қоспасы, т-66 көбіктендіргіші. Бақылау ұжымдық флотациясына бутил аэрофлоты беріледі. Натрий сульфатымен (2200-3000 г/т) және белсендірілген көмірмен (300 г/т) реагенттерді десорбциялағаннан кейін ұжымдық концентрат қалыңдайды және 90-95 % -0,044 ММ мөлшеріне дейін ұнтақталады. мыс флотациясы сфалерит депрессиясы кезінде натрий сульфатымен (150-350 г/т) және мырыш сульфатымен (2500-4500 г/т) жүзеге асырылады және рН 8,5-9,7. Алынған мыс концентратында 85 % – ға дейін мыс алу кезінде 16-18 %, ал мырыш концентратында 50-55 % алу кезінде 49-50 % мырыш бар.

      Кейде сульфидті минералдардың өте жұқа өзара өнуімен мыс-мырыш кендерін байыту кезінде мырыш концентраттары төмен (36-42 %) және мыс пен темірдің жоғары мөлшері алынады. Бұл жағдайда мырыш концентраттары деконструкцияланады және майсыздандырылады (сурет. 3.30) мынадай режимде: Na2S-пен араластырған кезде целлюлозаның тығыздығы 40-50 % қатт